ەلەم كٶز ٸلەسپەس جىلدامدىقپەن ٶزگەرٸپ جاتىر. عالامشار رەسۋرستارى سارقىلۋدا, ال تەحنولوگييالاردىڭ ٶتە جىلدام دامۋىنىڭ ەسەرٸ ويدا بولماعان نەتيجەلەر بەرۋٸ مٷمكٸن.
بيوتەحنولوگييالار ادامزاتتى جاڭا ەتيكالىق نورمالاردى ەزٸرلەۋگە مەجبٷرلەيدٸ, تسيفرلىق ەكونوميكا ەدەتتەگٸ ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستاردى ٶزگەرتەدٸ, ال جاساندى زەردەنٸڭ دامۋى ادام فاكتورىنىڭ قاتىسۋىمەن بولاتىن جۇمىستاردىڭ قىسقارۋىنا جەنە ونىڭ جاساندى زەردەنٸ اۋىستىرۋىنا بايلانىستى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيٸنٸڭ ٶسۋٸنە عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە, مەسەلەن, جاساندى زەردە الگوريتمدەرٸنٸڭ ەرەكشەلٸگٸمەن, ونىڭ ٸشٸندە ماتەماتيكالىق ٷلگٸلەردٸ ەزٸرلەۋدە جٸبەرٸلگەن قاتەلٸكتەرمەن بايلانىستى تٸپتەن كٷتپەگەن سالدارى بولۋى مٷمكٸن.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ٶتكەن جىلى ٶتكەن استانالىق ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ اشىلۋىندا بٷگٸنگٸ ەلەم دامۋىنىڭ باستى 5 مەگا ترەندٸن اتاپ ٶتكەن-دٸ. ناقتىراق ايتساق, ولار:
* ادامزاتتىڭ بارلىق اسپەكتٸسٸنٸڭ ساندىق جٷيەگە كٶشۋٸ,
* ەلەم حالقىنىڭ جىلدام ٶسۋٸ,
* ۋربانيزاتسييا مەسەلەسٸ,
* بالامالى ەنەرگييا كٶزدەرٸن پايدالانۋ,
* سونداي-اق ەڭبەك نارىعىنىڭ ترانسفورماتسيياسى.
«بۇل – جاڭا زامان تالابى, وعان تٶتەپ بەرٸپ, تۇراقتى دامۋ جولىنا تٷسۋ ٷشٸن مەملەكەتارالىق ديالوگ ماڭىزدى», – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
يە, عالام تولىعىمەن كەنتتەنۋگە ۇمتىلۋ ٷستٸندە. ياعني, ەلەم حالقىنىڭ كٶپشٸلٸگٸ قالالارعا كٶشٸپ, تۇراقتاپ قالعىسى كەلەدٸ. ٶكٸنٸشتٸسٸ, بٸردە-بٸر قالا مۇنداي ماڭىزدى ٶزگەرٸستەرگە دايىن ەمەس. دامىعان ەلدەر ەلەمدٸك قاۋىمداستىقتى دامىتۋدىڭ وڭتايلى ستراتەگيياسى بويىنشا كونسەنسۋسقا قول جەتكٸزە المادى. ال دامۋشى ەلدەرگە, ەڭ الدىمەن, ٸلگەرٸلەۋ ٷشٸن رەسۋرستار جەتٸسپەيدٸ. ولاردىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىق جىلدام ٶسۋدە.
"Global Challenges Summit" الدىنا نەگٸزگٸ پلانەتالىق سىن-تەگەۋرٸندەر مەسەلەلەرٸن قويادى: رەسۋرستىق تۇراقتىلىق جەنە ۇزاق ٶمٸر سٷرۋدەن باستاپ جاھاندىق قاۋٸپسٸزدٸك پەن بولاشاق مەگاپوليستەرگە دەيٸن. كونگرەسس قاتىسۋشىلارى, ەلەمدٸك ساراپشىلار قاۋىمداستىعى, تەحنولوگييالىق ەليتا, قالا جەنە مەملەكەتتٸك باسقارۋ ٶكٸلدەرٸ, ۆيزيونەرلەر مەن ٸرٸ كورپوراتسييالاردىڭ باسشىلارىنىڭ مٸندەتٸ — اتالعان سىن-تەگەۋرٸندەرگە جاۋاپ تابۋ جەنە جاھاندىق اۋقىمداعى تيٸستٸ شەشٸمدەردٸ ەزٸرلەۋ.
21 عاسىردىڭ باسىندا ەلەمدٸك ەكونوميكاداعى ٶزگەرٸستەر نەتيجەسٸندە ەلدەر اراسىنداعى سارالانۋ تٶمەندەدٸ, الايدا ەلدەر ٸشٸندە كەدەيلەر مەن بايلار اراسىنداعى الشاقتىق ۋاقىت ٶتكەن سايىنارتا تٷسكەنٸن بايقاۋعا بولادى: ەكونوميكانىڭ دامۋ قارقىنىنىڭ باياۋلاۋى كەزٸندە باي ادامدارٶزدەرٸنٸڭ ەل-اۋقاتىن كەدەيلەرگە قاراعاندا جىلدامىراق جاقسارتادى.
تەڭسٸزدٸكپەن كٷرەس ەكونوميكالىق ٶسٸمدٸ بەسەڭدەتە مە? ەكونوميستەر تاڭداۋ مەسەلەسٸ — بولاشاق ەكونوميكالىق ٶسٸم نەمەسە ٶزەكتٸ ەلەۋمەتتٸك پروبلەمالاردى شەشۋ مەسەلەسٸنە جاۋاپ تابۋعا تىرىسۋدا. قوعامنىڭ قالىپتى دامۋى ٷشٸن تەڭسٸزدٸكتٸڭ قانداي دەڭگەيٸ جارامدى? بولاشاقتا ٶسٸم بولا ما? بالاما بار ما? بٸز بٷگٸنگٸ كٷنٸ ەل-اۋقاتتىڭ ەلەۋەتتٸ ٶسۋٸنە ٷمٸتتەنٸپ تەڭدٸكتەن باستارتامىز با, ەلدە بٷگٸنگٸ تەڭسٸزدٸكپەن كٷرەسٸپ, بولاشاقتا ٶسۋدٸ كەيٸنگە قالدىرامىز با?
زاماناۋي ەلەمدە جاھاندىق جىلىنۋ, رەسۋرستاردى كەدەگە جاراتۋ, حالىقارالىق ساۋدا, قاۋٸپسٸزدٸكجەنە مەملەكەتارالىق باسقارۋ سەكٸلدٸ ەلەمدٸك, ۇلتارالىق دەڭگەيدە عانا شەشٸمٸ تابىلۋى تيٸستٸ جاھاندىق مەسەلەلەر بار.
جەر حالقىنىڭ سانى كٷننەن كٷنگە ارتۋدا جەنە 10 ملرد-قا جەتۋ كٶزدەلگەن. حالىقتىڭ ٶمٸرلٸكبەلسەندٸلٸگٸن قولداۋ ٷشٸن قاجەتتٸ تابيعي رەسۋرستاردىڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ ەلەمدٸك قاۋىمداستىقتىولاردى تيٸمدٸ پايدالانۋ جەنە قايتا شىعارۋ تۋرالى ويلانۋعا مەجبٷرلەيدٸ.
20 عاسىردىڭ 70 جىلدارى دامىعان ەلدەر كٷن مەن جەل تەحنولوگيياسىنا نەگٸزدەلگەن بالامالى ەنەرگييانى قولدانا باستادى. تازا ەنەرگييانىڭ تيٸمدٸلٸگٸ دامىعان ەلدەردٸڭ ٷلەسٸ ەسەبٸنەن تەز ٶسٸپكەلەدٸ, الايدا ەكونوميكاسى جاڭارتىلمايتىن تابيعي رەسۋرستاردى ٶندٸرۋگە نەگٸزدەلگەن دامۋشىەلدەردٸڭ كٸرٸستەرٸن تٶمەندەتەدٸ.
ەلەمدە جاسى 65-تەن اسقان ٷلكەن ادامداردىڭ سانى قارقىندى ٶسۋدە جەنە 2030 جىلعا ەكٸ ەسەگە ارتادى. جاساندى زەردە مەن مەديتسيناداعى زاماناۋي تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋ دامىعان ەلدەردەگٸ ادامداردىڭ ورتاشا ٶمٸر سٷرۋ ۇزاقتىعىن 80 جاسقا دەيٸن ارتتىرادى جەنە 120 جىلعا دەيٸن ساپالى ٶمٸر سٷرۋ ىقتيمالدىعىن ارتتىرادى. بۇل جاھاندىق ەكونوميكا مەن جەكەلەگەن ەلدەردٸڭ ەكونوميكاسى ٷشٸن ماڭىزدى سىن-تەگەۋرٸن سانالادى, ول ەكونوميكالىق بەلسەندٸ حالىقتىڭ ٷلەسٸن قىسقارتۋ جاعدايىندا مەديتسينالىق جٷيەنٸ اۋقىمدى رەفورمالاۋدى تالاپ ەتەدٸ.
تەحنولوگييالىق رەۆوليۋتسييانىڭ ەر قادامىنىڭ كەرٸ جاعى بار: موبيلدٸك قۇرىلعىلار قالا بويىنشاقوزعالىس تۋرالى مەلٸمەتتەردٸ جينايدى, قاۋٸپسٸزدٸك مونيتورينگٸ جٷيەسٸ بەتتەردٸ سكانەرلەيدٸ. تسيفرلىق شىنايىلىقتا ٶمٸر سٷرۋ قۇپييالىقتى جوعالتۋعا ەكەلەدٸ — بٸراق بٸزدٸڭ دەرەكتەرٸمٸز بٸزگەقارسى قولدانىلمايتىنىنا كەپٸلدٸك قايدا?
مەڭگٸلٸك قۇندىلىقتار رەفورمالاردى تالاپ ەتەدٸ: بولاشاق ەلەمٸن تەحنولوگييالار تولتىرادى جەنەادام مەن ماشينانىڭ اراسىنداعى شەكارا بۇزىلادى. ۆيرتۋالدى ەلەمدەگٸ ٶمٸر جەنە جاساندىزەردەنٸ كەڭٸنەن پايدالانۋ سۇراقتارعا جاڭا جاۋاپتاردى تالاپ ەتەدٸ: ادامدى نە قالىپتاستىرادى جەنە قانداي ەتيكالىق نورمالار ونىڭ ٶمٸرٸن باعىتتاۋى تيٸس. قورشاعان ورتا, بٸلٸم بەرۋ جەنە مەدەنيەت — ادامزات دامۋىنىڭ ماڭىزدى فاكتورلارى. 20 عاسىردا دامىعان ەلدەردە بٸلٸم بەرۋ سەكتورىندا سەرپٸن بولدى — ول قوعامدىق جەنە مٸندەتتٸ بولدى, ال ەلەۋمەتتٸك قۇقىقتار بٸرٸنشٸ كەزەككە شىقتى: تولەرانتتىلىق, ەيەلدەر قۇقىقتارى, سەگرەگاتسييانىڭ بولماۋى 20 عاسىر ادامىنىڭ بەينەسٸن قالىپتاستىردى.
قالالار ٶسۋدە جەنە ٶسۋٸن جالعاستىرادى: الداعى 20 جىلدا 2 ميلليارد ادام قالالارعا كٶشەدٸ — بٷگٸنگٸ تاڭدا مەملەكەتتەر عالامدىق ٶزگەرٸستەرگە دايىن بولۋى قاجەت. قازٸرگٸ تاڭدا مۇنداي جىلدام ٶسٸم مەن كەڭەيۋگە لايىقتالعان ەشقانداي زاماناۋي قالا جوق: كٶلٸك جٷيەسٸ جٷكتەمەلەردٸ شەشە المايدى, ينفراقۇرىلىم وبەكتٸلەرٸ جەتكٸلٸكتٸ مٶلشەردە ۇسىنىلماعان, شەتكٸ اۋداندار دامىپ كەلەدٸ.
عالىمدار سينگۋليارلىق سەتتٸڭ 2030-شى جىلدارى كەلۋٸن كٷتكەن, بٸراق تەحنولوگييالاردىڭ قارقىندى دامۋى بارلىق بولجامداردان اسىپ تٷستٸ. جاساندى زەردە ادامداردان باسىم تٷسۋگە تالپىنىپ, ٶزٸن-ٶزٸ دامىتۋى جەنە دامۋى مٷمكٸن. ادامعا دەگەن سۇرانىس ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىندا تٶمەندەيدٸ.
