Siz Edgar Allan Pony bilesiz be? Al Edogava Rampony she? Ol – japon ádebietinde eń alǵash jańashyl detektiv janrynyń negizin qalaǵan jazýshysy. Ómiriniń sońyna deiin Edgar Ponyń talantyna bas iip, tipti óz esimin de soǵan uqsatyp ózgertip alǵan eken. Mine, talanty moiyndaý degenimiz osy shyǵar bálkim. Shyn mánisinde onyń esimi –Taro Hirai. (平井 太郎) Óz kezeginde Artýr Konan Doil men Edgar Pony alǵashqylardyń biri bolyp japon tiline aýdarady. Oqý ornyn aiaqtaǵannan keiin ádebietten birshama qol úzip qalǵan Rampo tek 29 jasynda alǵashqy «Mys tiyn» atty áńgimesin jariialaidy. Osydan keiin, onyń áńgimeleri birinen soń biri tolastamai jazyla bastady. Korogo Aketi esimde keiipkerge qatysty birneshe seriiamen detektivti áńgimesi oqyrmanǵa jol tartty. Bálkim, bul keiipker de Diýpenniń japon dalasyndaǵy obrazy shyǵar, kim bilsin?! Qytai–japon soǵysynan keiingi jyldary ol áskeri taqyryptaǵy detektivterdi jazýdy qolǵa aldy. Alaida qatań tsenzýradan ótpei qalyp jatqany jazýshynyń biraz qaiǵyǵa salǵany taǵy ras. Etek-jeńin endi jinap kele jatqan japon qoǵamynda, detektiv janryn damytyp, tipti «Japon detektiv jazýshylar klýbynyń» negizin qalady. Mine, osylaisha Rampo shal jetpisten asqan shaǵynda keleshekke óshpes mura qaldyryp, máńgilik saparǵa attanyp ketti. Qazirgi tańda kúlli japon eli osy bir alyp jazýshyǵa qaryzdar ekenin jasyrmaidy. Al endi Ponyń shyqqan biiktigine Rampo shyǵa aldy ma, joq pa, ony oqyrmannyń ózi sheshsin! Aldaryńyzda Edogava Ramponyń alǵash qazaq tilinde «Egizder» atty áńgimesin usynyp otyrmyz. Oqyńyzdar, qadirlilerim!
EGIZDER
(Ólim jazasyna kesilgen pirádardyń jan azasy)
Áýlie ákei, áne–mine degenshe qushaǵyn aiqara ashyp ajal meni baýyryna basqaly otyr. Sońǵy sátterimdi paidalanyp sizben aryzdasyp qalaiyn dep edim. Osynaý ómirimde istegen bar kúnálarymdy moiyndap, qalǵan sanaýly saǵattarymdy ar aldynda taza ótkizgim keledi. Bálkim, sizdiń altyn ýaqytyńyzdy alarmyn. Alaida mendei ajaldy pendeńizdiń júreginen shyqqan sońǵy sózin tyńdaýyńyzdy suranamyn.
Qarańǵy qapasta qamalyp otyrǵanymnyń sebebi: asa aýyr qylmysym úshin ólim jazasyna kesildim. Seiften otyz myń iendi jymqyryp, ol az deseń kisi óltirgenimdi dáleldep otyrsa, qalaisha sytylyp shyqpaqpyn?! Ainalamdaǵylardyń eshqaisysy meni mundai iske barady dep oilamasa kerek. Al shyn mánisinde men budan ótken aýyr jazaǵa laiyqtymyn. Jáne oǵan eshkim arasha bola almaidy.
Biraq bar másele munda emes. Eshbir pende tákkappar ólimniń aldynda dármensizdik tanytyp, jaǵymsyz estelikter qaldyrǵysy kelmeitin shyǵar, bálkim. Mine, sol sebepti men de osy ýaqytqa deiin áielimniń eshteńe bilmegenin qaladym. Bórik astyna bóltirikti jasyramyn dep qanshama azap shektim deseńshi! Sot zalynda meniń elge máshhúr qylmysynan basqa eshteńeni de dáleldei almady. Tipti ólim jazasynan qutylmasymdy bilgen kúnniń ózinde de moiyndaýyma bolar edi. Biraq ózge túgil ózimnen jasyrǵan meniń qupiia qylmysym tilimniń astyna tyǵylyp qaldy.
Endi mine, men qazir bárin basqasha baǵamdai bastadym. Áýlie ákei, meniń áielim ómir boiy ózinen jasyryp kelgen bar shyndyqty sizden bilgenin qalaimyn. Sońǵy minýttary soqqan sátte – sharýasy bitken qaskúnemniń de adamgershiligi oianady eken ǵoi. Ózimmen birge kórge osy bir jaǵa ustatar qupiiamdy ala ketsem, naǵyz jeksurynnyń ózi bolar edim. Onymen qosa óltirgen adamymnyń kegi meni odan ármen úreilendirýin qoiar emes. Joǵa, otyz ien úshin janyn jahannamǵa jibergen baqytsyz jaily aityp otyrǵanym joq. Bul qylmysymdy moiyndap qoiǵannan keiin be, áiteýir iyǵyma asa aýyr júk bolyp otyrǵanyn sezine alar emespin. Al osydan birneshe jyl buryn istegen qylmysym alqymymnan alyp, janyma maza berer emes.
Óz qolymmen keýdesinen janyn sýyryp alǵan adamym – meniń týǵan aǵam bolatyn. Ol maǵan barynsha aǵalyq qamqorlyǵyn tanytyp júrdi, al men oǵan ini bolyp jarytpadym. Eń qyzyǵy, biz jaryq dúnie esigin bir sátte ashqan egizder bolatynbyz...
Únemi aǵamnyń elesi meni tynymsyz ańdidy da júredi. Tipti tún ishinde keýdeme bar salmaǵymen otyryp alyp tunshyqtyratyn sekildi, ol az deseń aidyń kúni amanynda bólme ishinde paida bolyp, aityp jetkize almaityn óshpendilikpen qarap turady. Keide terezege bir ýaq kóz tastap, deminen muz qarityn sýyqtyqpen qushaqtap alyp, yrjiyp kúletinin aitsańshy...
Al endi eń qorqynyshtysy biz ekeýmiz bir-birimizden aýmaityn edik. Qabyrǵasynan syz uratyn myna bir qapasqa túspei turyp, aqsha úshin istegen alǵashqy qylmysymnyń ertesine–aq, men aǵamnyń elesin kóre bastadym. Bolary bolyp, boiaýy sińgen ýaqytta artyma bir sátke kóz salyp qarasam, meniń osy bir óte uqypty daiyndalyp jasaǵan ekinshi adam óltirýimniń sátsiz aiaqtalýy – aǵa rýhynyń kek qaitarýy ma dep oilap qoiamyn.
Týǵan baýyrymdy jer jastandyrǵannan keiin, men ainaǵa qaraýdan qatty qorqatyn boldym. Tek qana aina emes, keskin kelbetti kórsete alatyn kez kelgen zat maǵan úrei týǵyzatyn edi. Óz úiimde ainadan ne shyny áinekten istelgen kerek-jaraqtyń bárinen qutylýǵa tyrysyp baqtym. Biraq eshqaisysy kómektespedi: ainalańdaǵy dúkenderden jyltyraǵan áinekter men taýar qoiylatyn sórelerden ózińdi kórý úshin bir sátke kóshe kezseń jetip jatyr. Oǵan qanshalyqty nazar salmaýǵa tyryssam, sonshalyqty meniń janarymdy ózderi aýdaryp álek. Jáne ár qaraǵan saiyn meniń óz kelbetimnen, kózderinen óshpendiliktiń oty sharpyǵan aǵamnyń keskinin kóretinmin.
Bir kúni aina satatyn dúńgirshektiń janynnan ótip bara jatyp aqylymnan aljasyp qalǵandai kúi keshkenim áli esimde. Keskin-kelbetim júzge ainalyp, kóz aldymda kólbeńdep turyp almasy bar ma? Árqaisysynan qadala qaraǵan aǵamnyń susty janary... Ózińiz oilap qarańyzshy, jan-jaǵymnan qaýmalaǵan aǵamnyń kózderi...
Basqapqy da osy bir eles meniń artymnan qansha qalmai qoisa da, pálendei mán bergen emespin. Sebebi, meniń ishimdegi menmensingen senimim «osynaý keremet hám óte joǵary deńgeide oilastyrylǵan qylmysym eshqashan ashylmaidy» dep sendirgen edi. Onyń ústine sol ýaqyttarda jeke ómirimde basqa da qam-qareketter kóbeiip ketken soń, qai-qaidaǵy nárseni oilaýǵa shamam bolmady. Áitkenmen osy bir temir torǵa toǵytylǵannan keiin bári basqa arnaǵa tústi de ketti... Qarańǵy qapasta tuńǵiyqtyń tereńine súńgip keterdei bolyp otyrǵanda, baýyrymnyń elesi meni ózine tolyqtai iemdenip alǵandai, ol az deseń ólim jazasyna kesilgeli beri, osy bir jankeshti jaǵdaiattar adam tózgisiz bolyp barady.
Kamerada eshqandai aina joq, alaida ár kez jýyný úshin nemese monshaǵa barǵan ýaqytta men sý betinen aǵamnyń júzin kóremin. Tipti sorpa quiylǵan tostaqtyń ishinen de onyń úreige toly kózderimen maǵan qarap turǵanyn baiqaǵanda, janymdy qoiarǵa jer tappaimyn. Jaryqpen shaǵylysatyn ár bir zattar: ydys-aiaq, metalldan jasalǵan kez-kelgen quraldar, t.t. – baýyrymnyń beinesin keide shamadan tys úlkeitip, keide kishireitip, kóz aldyma ákeledi de turady, ákeledi de turady. Túrmeniń terezesinen kún sáýlesi túsken shaqta, ony kólegeilegen kóleńkemnen de qorqatyndy shyǵardym. Tipti sońǵy kezderi ózimniń dene bitimimnen de seskenetin boldym. Sebebi, aǵamyz ekeýmiz qyldai aiyrmashylyǵy joq egizder ekenimizdi eskersek, dene bitimimizde de eshqandai erekshelik joq ekeni daýsyz.
Osyndai azapqa shydaǵansha, ólgen artyq. O, men osy bir ólim jazasynan qorqady deisiz be?! Kerisinshe asyǵa kútip otyrmyn. Biraq aýzyn arandai ashqan ajaldy arym taza kúiinde qarsy alǵym keledi. Árine, az da bolsa keshirim alyp, janymnyń jai tapqanyn qalaimyn. Tym bolmasa sońǵy sátterimde jan azabynan aiyǵyp, baýyrymnyń qorqynysh ańqyǵan elesinen qutylǵym keledi... Qos janarymnan aqqan ar azabynyń kóz jasyn tyiý úshin bir-aq jol bar sekildi: qolymmen istegen isimdi – moinymmen kóterý.
Áýlie ákei, osy bir sońǵy sózderimdi sot zalynda otyrǵandarǵa aitý úshin qiyndyq tanytpańyzshy, ótinem. O, sosyn áielime de aityńyz. Jalbarynamyn. Siz ýáde beresiz be? Alǵysym sheksiz. Al, endi bárin basynan bastaiyn...
Joǵaryda aitqanymdai, biz baýyrym ekeýmiz - egizdermiz. Meniń jambasymdaǵy qaldy eseptemegende, qyldai aiyrmashylyǵy joq birtýǵan baýyrlar edik. Tek meniń qalym arqyly áke–sheshemizdiń ózi áreń ajyratatyn. Menińshe, kimde–kim bizdiń qaýǵa basymyzdaǵy ár tal shashtyń ózin sanaityn bolsa, birdei shyǵaratynyna senimim mol.
Keiinnen jymysqy áreketimdi iske asyrý úshinde, osy bir uqsastyqtarymyz sebepker bolady dep kim oilaǵan?!
Mamyrajai kúnderdiń birinde týǵan aǵamdy óltirý jaily oi basyma sap ete qaldy. Ashyǵyn aitaiyn, ishimdi kúidirgen qyzǵanyshym bolmasa, týǵan baýyrymdy eshqashan jek kórgen emespin. Áke–sheshemizdiń artynan qalǵan bailyqtyń basym kópshiligi úidiń úlkeni bolǵandyqtan, aǵama qaldy da, maǵan qaidaǵy joq qalǵan-qutqan soqyr tiyndar ǵana ieligime ótti. Al endi osyǵan qalaisha ishiń ashymaidy?! Eń soraqysy, aqyr aiaǵynda meniń júregimniń tórinen oryn alǵan arý mendik emes, onyń qoinyndaǵy qatyny bolyp shyqty. Sebep: qyzdyń ata-anasy maǵan qaraǵanda aǵamnyń qaltasy qalyń ekenin eskerip, soǵan bergen. Jeńgeme kóńilim áý bastan bar ekenin ol bilmese de, men ony orynsyz qyzǵandym. Egerde osy oqiǵalarǵa kimdi kinálaisyń dese, oilanbastan áke–sheshemdi aitar edim. Qos birdei perzentin alalap, jomarttyq tanytyp biriniń qaltasyna bailyǵynyń jartysynan astamyn berse, birine birneshe soqyr baqyrlar ǵana bergeni, qalai?! Aqylǵa qonbaidy. Al endi aǵamnyń otaý qurýyna qatysty aitatyn bolsaq, dáýletti aǵam óziniń áieliniń burynǵy meniń súiiktim bolǵanynan habarsyz edi.
Meniń ornymda basqa bireý bolǵanda, bálkim mundai keleńsiz oqiǵa bolmas pa edi, kim biledi?! Soryma qarai, men baiǵus qalai aqsha jumsaý kerektigin de bilmedim. Tipti meniń ómirimde alǵa qoiǵan maqsatym boldy degenge ózimniń de kúmánim bar. Qur sendelip «shyryldaýyq shegirtke, yrshyp júrip án salǵannyń» kebin kigenim taǵy ras. Bálkim eń uly kúdiktiń apanyna túsip ketken ýaqytta, osy ómirdegi bar bailyq pen baqytymnyń basqa bireýge ótip ketkenin túsingen bolarmyn. Shynymdy aitsam, eń aiaýly áke–sheshem maǵan soqyr tiyndar ǵana qaldyrdy dep artyq aittym. Olar maǵan da qomaqty qarjyny mura qylyp tastap ketken. Tek ol aqshany men kóp uzamai-aq jaratyp jiberdim.
Aqyrynda aǵamnyń aldyna baryp qolymdy jaiýdan basqa amal qalmady. Aqsha suraýym jiilep ketken soń, «osy bir jomarttyǵym erteń inimniń bolashyǵyna qiianatym tiip ketedi» dep, maǵan kómek berýden úzildi-kesildi bas tartty. Únemi kelgen saiyn, ol maǵan «men seni ómir boiy asyrai almaimyn, bul ádetińnen aryl» deýinen taimady.
Mine, dál osyndai qaltamnyń túbin kórsetip, qur qol qaityp kele jatqanda, basyma manaǵy oi sap ete qaldy. Osyndai jiirkenishti oiymnan arylǵym kelip, muny endi qaita oilamaýǵa óz-ózime sert ettim. Ýaqyt syrǵyp óttip jatty. Bastapqyda boiyma úrei syilaǵan oi, endi sonshalyqty qisynsyz bolyp kórinbedi. Egerde asa saqtyqpen osy oiymdy júzege asyrsam, eń aldymen aqshany, sodan soń súiiktimdi ózime qaitaramyn dep eseptedim. Birneshe kún boiy miymnyń túbin kemirip jatqan osy bir oidy myń oilanyp, myń tolǵanyp, aqyry iske asyratyn bolyp sheshtim.
Siz meni durys túsinińizshi, meniń aǵama degen hám onyń jeke basyna degen eshqandai óshpendiligim bolǵan emes. Týǵannan egoist jigit bailyq pen baqytty qalai da bolsyn qolyna túsirgisi keleri anyq. Al, men tek egoist qana emes, qorqaq ta edim. Sebebi, oiǵa alǵan jymysqy áreketim maǵan qandai da bir qaýip týdyratyn bolsa, men ony ólsem de istemespin. Biraq aǵamdy óltirý úshin «ne bel ketedi, ne belbeý ketedi» dep, táýekelge bel bailaýyma týra keldi. Qalai bolǵanda da men osylai jasaýǵa tiisti edim.
Sodan men jymysqy áreketimniń qalai, qandai bolatynyn josparlai bastadym. Eń birinshi onyń otbasynda óz-ózin qalai ustaitynyn jáne qalai júrip-turatynyn baqylaý úshin aǵamnyń úiine jii bas suǵatyndy shyǵardym. Qolymnan kelgenshe tittei de is-qimylyn nazardan tys qaldyrǵanym joq. Tipti jýynyp bolǵan soń súlgisin qai jerge, qalai iletinine deiin biletin boldym.
Araǵa ai salyp osy bir oiǵa alǵan isimniń alǵysharttaryn daiyndap alǵan soń, men aǵama «endi óz nápaqamdy ózim tabamyn» dep, jáne sol úshin Koreiaǵa ketetinimdi aittym. Meniń qańǵyp júrgen súrboidaq ekenimdi eskersek, bul áreketim eshqandai kúdik týǵyzbady. Aǵam bolsa bul nietimdi qoldap, endi ómirge degen kózqarasymnyń durystalǵanyn aityp, qýanyshyn bildirdi. Alaida meniń ishki «menim» bul qýanyshty beine bir «moiynyma mingen masyl inimnen qutylatyn boldym ǵoi» degen oidy aityp turǵanyn dáleldegisi kelip álek. Qalai bolǵanda jolǵa shyǵar aldynda aǵalyq qamqorlyǵyn bildirip maǵan domalaq sómkesin syilady.
Oiǵa alǵan maqsatymdy oryndaý úshin, bir kúndi belgilep, aǵam men jeńgemniń shyǵaryp salýymen Tokio vokzalyna kelip, Simonosekige baǵyttalǵan poiyzǵa otyrdym. Poiyz meni qushaǵyna qysyp aldy da, aiaǵyn syltyp basyp jolǵa shyqty. Men kettim. Eń birinshi toqtaǵan Iamakita aialdamasynan túsip qalyp, qarsy bettegi poiyzǵa otyryp, ketken jerime qaita oraldym. Aǵam men jeńgem meni ketti dep oilady.
A, aitpaqshy, Iamakiteden túsken sátimde, beket mańyndaǵy ájethanaǵa kirip, jambasymdaǵy qaldy bákimen kesip tastadym. Endi meniń aǵamnan esh aiyrmashylyǵym bolǵan joq. Ol – men, men – ol boldyq ta qaldyq.
Poiyz meniń jymysqy áreketimdi bilgendei-aq tań qylań bere Tokioǵa at basyn tiredi. Aǵam úiine kiip júrgen matasy men sýretine sheiin birdei aldyn ala daiyndap alǵan kimonony kiip aldym da, (tek kimono emes, aǵamnyń kóilek-kónshikteri, belbeýleri men aiaq kiimine sheiin birdei qylyp daiyndap qoiǵan edim) aǵamnyń úiden shyǵatyn ýaqytty eseptep, sol mańaiǵa jettim. Sodan soń ainaladaǵy adamdardyń nazaryn ózime aýdarmas úshin aqyryn ǵana qaqpadan sekirip, baqshadan bir-aq shyqtym. Áli úidegi adamdardyń oianbaǵanyn bilgendikten, maǵan qorqýdyń esh qajeti bolmady. Esh kedergisiz baqsha shetinde turǵan eski qudyqqa kelip aialdadym.
Osy bir qoldanystan shyǵyp qalǵan eski qudyq meniń josparymnyń bir bóliginde oiyp turyp oryn alǵan bolatyn. Aǵam da bir jaman oqiǵany sezgendei-aq, osy bir sýy tartylyp qalǵan arystannyń apanyndai úńgirdi topyraqpen bitep tastaimyn dep júrgen edi. Tipti baqtashynyń qoly bosai salysymen qudyqty kómý úshin arnaiy topyraqty da ákelip qoiǵan bolatuǵyn. Biraq men «Koreia saparynyń» aldynda ǵana baqtashymen tapsyrylǵan isti osy bir qylmystan keiin ǵana oryndaýyn ótindim. Jo-joq, baqtashy bul qylmys jaiynda eshteńe de bilmedi.
Men baqsha buryshyna baryp tyǵyldym da, kúte bastadym. Birer minýttardan soń meniń týǵan baýyrym osy baqshada bolýǵa tiis. Sebebi ol kúndelikti tańerteń baqsha ishinde serýendeýshi edi. Al meniń júikem syr bere bastady. Saýsaqtarymnyń ushyna deiin dirildep, baiyz tabar emespin. Qoltyǵymnyń astynan sýyq ter jyqpyldanyp, óz qoldarymnyń óz erkime kóner emes. Endi týǵan baýyrymdy jer jastandyrý ońai deimisiń... Dál osy aralyqty ýaqyt maǵan ǵasyrdan uzaq sátterge sozylyp jatqandai kórindi. Áiteýir úsh saǵattan artyq torýyldap turǵandaimyn. Kenet, baiaý ǵana aǵash sandalidyń ándetken daýysyn estidim. Jáne bul án maǵan tanys. Iá, bul meniń aǵamnyń júrisiniń dybysy edi. Osy dybysty estigende oiyma eń birinshi oralǵany - baqshadan qarǵyp túsip, aldy-artyma qaramastan qashyp ketý. Biraq óz-ózimdi barynsha jinaqtap, oiǵa alǵan maqsatymdy oryndaý úshin eshqaida qashý kerek emestigin aitýmen boldym.
Aǵam men jasyrynǵan tusqa teńesken sátte torýyldan atyp shyǵyp, onyń artyna tura qaldym da, moiynyna jipti ilip, qylqyndyra bastadym, qylqyndyra bastadym... Demi tarylyp, álsirei bastasa da, aqyrǵy sátinde qaskúnemniń júzin kórgisi kelip artyna qaraýǵa talpynyp álek boldy. Al men oǵan jol bermedim. Biraq moiynyndaǵy jiptiń ózi onyń tilegin oryndaǵysy keletin siiaqty shamasy... Janarynan eń sońǵy ómir ushqyny sónbei jatyp ol maǵan basyn buryp úlgerdi. Aǵamnyń jan tapsyrar aldyndaǵy isine surlanǵan júzin, adam tanymastai ózgergen keipin ómirimniń sońyna deiin umytpaityn shyǵarmyn. Kóz aldymda keshe bolǵandai samsap tur. Ómirdi sheksiz súietinin bildirgisi kelgendei, denesi eń sońǵy ret dirildedi de, jerge gúrs ete qaldy. Osyndai «úlken» isten keiin aǵamnyń jany alaqanymda qalyp qalǵandai tastai bolyp uiyp qaldy. Bastaǵan isimdi aiaǵyna deiin jetkizý úshin alaqanymdy ysqylap biraz ýaqyt qurtyp alǵan siiaqtymyn.
Súiretilip júrip, týǵan aǵamnyń óli denesin manaǵy qudyqtyń ishine laqtyryp jiberdim. Sosyn janynda turǵan taqtaishamen qudyqty kóme bastadym. Bálkim, qudyqty kómý úshin ákelgen sol topyraq óziniń kózine quiylaryn bilgen joq shyǵar, baiǵus aǵam.
Egerde kez–kelgen jolaýshyǵa syrtymyzdan keremet qoiylǵan kóriniske kórermen bolý baqyty buiyrsa, adam shoshyrlyq is-áreketti kóre tura óz-ózin ustai almasy anyq: ústine úide kietin kimonosyn kigen bázbireýdiń denesi ekige jarylyp, biri ekinshisin býyndyryp jatyr dep oilaýshy edi.
Mine, men osylaisha bir ana men bir ákeden týǵan aǵamdy óltirip, arqama eń uly kúnáni arqalaǵan bolyp shyqtym. Sizdiń oiyńyzsha, Áýlie ákei, mendei qulyńyzdyń álemdegi eń jaqyn adamyna qol jumsaýy aqylǵa qonymsyz shyǵar. Qaitemin, sizdiń túsinbeitin jónińiz bar. Biraq bir sátke bolsyn ózińizdi meniń ornyma qoiyp kórińizshi.
Meniń osyndai jymysqy oiǵa barǵanym: dál osy bizdiń baýyr bolǵanymyzdan keiin ǵoi.
Kei kúnderi sizdiń basyńyzǵa osy bir jaqyn adamdardy mahabbat emes, óshpendilik sezimi bailanystyrady degen oi kelmei me?! Kelse, siz meni túsinesiz. Bóten adamdarǵa qaraǵanda jaqyn adamdardyń arasyndaǵy bitispes jaýyzdyqtyń bási joǵary ekendigi jaiynda tipti az shyǵarmalar da jazylǵan joq. Demek, mundai qatigezdikke barǵan eń alǵashqy hám eń aqyrǵy adam emespin. Al endi qyldai aiyrmashylyǵy joq qos baýyrdyń araqatynasy qandai bolýy kerek, sizdiń she?! Bailyq pen baqytty op-ońai qolǵa túsirý úshin istegen isime eshqandai ilip alarlyq sebep bolmasa da, osy bir uqsastyǵymyzdyń ózi-aq jetip artylatyn edi. Mine, dál mendei qoian júrek adamnyń esh qinalmai adam óltirýine sebep bolǵan da osy – óshpendilik.
Aǵamdy jer qoinyna tapsyryp qoiǵanymmen de, báribir qylmys ornynan tez kete qoimadym. Bálkim, qimaǵan shyǵarmyn... ol jaǵy belgisiz. Jarty saǵat ótkennen soń qyzmetshi áieldiń jol silteýimen jalǵyz aiaq joldy kesip ótip, baqtashy men jaqqa kele jatty. Boiymdy úrei bilep alǵandai boldy. Sol sátte eń alǵashqy ret maǵan aǵamnyń rólinde somdaýǵa týra keldi. San saqqa shashyraǵan qańǵybas oilarymdy bir arnaǵa toǵystyryp, eshteńe bolmaǵan adam keipinde ázil aitqandai boldym:
– Á, mine, baqtashy da bes qarýyn sailap kele jatyr. Men munda sizge qol ushyn bereiin dep oilap em. Ha-ha-ha! Jaraidy onda, sizge bóget jasamaiyn – dedim de, aǵamnyń júrisin salyp, asyqpai ǵana úige qarai aiańdadym.
Áiteýir, bári oidaǵydai boldy. Jymysqy oiymdy iske asyrý barysynda aǵamnyń kil bolmysyn, is-áreketin, ainalasyndaǵy adamdarmen jaqsy tanysqanymmen de, onyń kúndeligi men shaǵyn kitapshalaryna qolym jetpep edi. Sol olqylyqtarymnyń ornyn toltyrý úshin kúni boiy aǵamnyń jumys kabinetinde boldym. Al keshke qarai men aǵamnyń rólin somdap qonaq bólmede emin–erkin jeńgemmen kúlip–oinap otyrdyq. Aitpaqshy, onyń áieli – endi meniń áielim ǵoi. Tipti kún uiasyna batyp, tún óziniń qara shálisin jamylǵan ýaqytta bar kúsh-jigerimdi jinap, «áielimmen» birge jatyn bólmege bas suǵamyn dep sheshtim. Al onymen jynystyq qatynasqa túsýdi oilaýǵa, shyny kerek, batylym barmady. Sebebi, bul jaǵynan aǵamnyń túndegi is-áreketi maǵan belgisiz edi. Biraq báribir belgili bolǵan kúnniń ózinde de, óshken úmittiń ushqyny júregimniń túbinde qaita janary ekitalai edi. Óitkeni ol eshqashan meniń eń názik sezimderime jaýap qaitarǵan emes. Sonymen, boiymdaǵy bar qorqynyshty iektep, «áielimniń» jatyn bólmesiniń esigin ashtym. Maǵan bul joly da sáttilik serik boldy. Meniń «qudai qosqan qosaǵym» eshqandai aiyrmashylyqty sezbei qaldy. Sóitip moiynyma qan júktep qana qoimai, taǵy bir kúnáǵa battym. Men zina jasadym.
Osy jaǵdaiattardan keiingi ótken alǵashqy jyldaryma eshqandai ókpe arta almaimyn. Ár kúnim ár ǵasyrǵa bergisiz keremet ótip jatty. «Áielimniń» baqyttan basy ainalyp júrdi. Tek aǵamnyń rýhy artymnan kezip, tynyshtyq bermedi demeseń, mende baqyt degen dúnieniń qabyrǵasyn qalaityn zattardyń bári boldy: aqsha jáne ańsaǵan áielim.
Áitkenmen osy bir ish pystyrarlyq otbasylyq ómirden de jalyǵa bastadym. Sodan ózimniń burynǵy ánime salyp, kóshe kezgen ómirime qaita oralǵym kelgenin jasyrýdyń qajeti joq shyǵar. Bir jyl óter–ótpes ýaqyttan keiin «áielimnen» de sýyp kettim. Ótken ómirimdegi jaǵymsyz qylyqtarym qaita oralyp, yrdý-dyrdý álemniń tereńine súńgidim de kettim. Aǵamnan qalǵan qomaqty qarjyny ońdy-sońdy shashýmen kúnderim ótti. Aqyrynda qaltamnyń túbi kórinip, qaryzǵa belshemnen batqanymda ǵana esimdi jinap alǵandai boldym. Endi meniń arqa súier eshkimim joq. Burynǵydai basymdy salbyratyp aǵamnyń bosaǵasynda tozdyraiyn desem, ózim qazir «aǵamnyń» ornyndamyn. Endi ne isteý kerek edim?! Taǵy bir ret qylmysqa barýdan basqa amalym qalmady.
Shynyn aitqanda, bul oi basyma alǵashqysyna qaraǵanda jyldam keldi. Týǵan baýyrymnyń janyn jahannamǵa jibererde ár sátimdi búge-shúgesine deiin oilastyrǵan bolatynmyn. Al endi aǵamnyń keipine enip, sol kisishe ómir súre alatyn bolsam, nege maǵan taǵy bir qylmys jasamasqa?! Qolymnan keledi me? Keledi. Siz meni túsinesiz ǵoi? Joq! Jaraidy, onda men sizge túsindireiin. Ózińiz oilap qarańyzshy, inisi Koreiaǵa ketkeli beri eshqandai habar joq. Endi Japoniiaǵa oralǵan sátte qandy qol qylmysker atanyp, adam óltiredi, ia bolmasa úlken somadaǵy aqshany jymqyrady. Osy jaǵdaida barlyǵy inisin izdeidi emes me, al aǵasynan eshkim de kúdiktenbeidi.
Aǵamnyń óltirgennen soń, men kelesi qylmystarymdy esh tartynbai jasai alatynymdy aitqanym artyq bolmas.
Bilesiz be, ár kún saiyn onyń kúndeligin qoldaný úshin, onyń jazýyn ainytpai salýǵa tarysyp baǵamyn. Kúndelik jazý degen men úshin tas kótergenmen birdei siiaqty edi. Biraq aǵamnyń ómir boiy kúndelik qoldanyp ótkenin eskersek, shydaýǵa týra keledi, qaitem. Sebebi, men – men emes, men – aǵamnyń orynda ómir súrip jatyrmyn ǵoi.
Ár kún deregin jazyp bolǵan soń, men ony aldyńǵy aǵamnyń «óz qolymen» jazǵan qoljazbalarymen únemi salystyramyn. Bir kúni kenetten, paraqtyń buryshynan siianyń izi juqqan saýsaq izin kórip qaldym.
Ishim muzdai sala berdi: osynyń barlyǵyn aldyn-ala kórip-bilmegen meniń tarapymnan keshirilmes qatelik boldy. Osy ýaqytqa deiin aǵam ekeýmizdi bólekteitin tek borbaiymyzdaǵy qal ǵana dep oilaýshy edim. Men jańylysyppyn. Bul ǵalamda saýsaq tańbasy birdei eki adam múldem joq. Meili olar egizder bolsyn, saýsaq tańbalary bólek bolatynyn qalai ǵana umyttym. Kúndeliktegi saýsaq tańbasyn kórgen soń, aǵama jasaǵan isterimniń ashylýyna osy bir aiǵaq kesirin tigizedi dep qatty qorqa bastadym.
Basqa bir paraqqa ózimniń saýsaq tańbamdy túsirip, ony satyp alǵan lýpa arqyly kúndeliktegi izben salystý kerek dep sheshtim. Bir qaraǵanǵa eki saýsaq tańbalary da bir-birine óte uqsas bolyp kórindi. Biraq ár syzyqqa nazar aýdaryp, jóndep qaraityn bolsań, kádimgidei aiyrmashylyq bar ekenin baiqaýǵa bolady. Odan qala bere men «áielimnen», qyzmetshilerden, barlyǵynan bildirmei saýsaq izderin alyp shyqtym. Olardikin lýpasyz–aq ánsheiin qaraǵan kúnniń ózinde aiyrmashylyqtary tomardai bolyp kórinip turady. Sonymen, kúndeliktegi saýsaq izi tek aǵama tiesili ekeni aidan anyq boldy. Qansha biz egiz bolaiyq jáne saýsaq tańbalaramyz uqsas bolǵanymen, ol tek bir adamǵa tiesi edi. Ol – aǵam.
Bálkim bul aǵamnan qalǵan jalǵyz saýsaq izi emes shyǵar. Boiymdy úrei bilei bastaǵany sonshalyq, endi zattarynyń barlyǵyn tekserip shyǵýǵa týra keletinin basshylyqqa alyp, aǵamnyń kitaphanasyndaǵy kitaptaryn jeke–jeke paraqtap, ol az deseń shkaftary men jáshikteriniń asty–ústine shyǵaryp muqiiat qarap shyqtym. Biraq esh jerden kúdik týdyratyn eshteńe tappadym. Endi eshteńege alańdaýdyń qajeti joq. Bar bolǵany kúndeliktegi sol betti otqa jaǵyp jiberý kerek. Mine, sosyn maǵan eshqandai qaýip tónbeitin bolady. Kóp oilanbai-aq qarǵys atqyr sol paraqty órtke tastai salamyn degende, miymnyń túkpirimde bir oi jarq ete qaldy. Qaibir jaqsy oi deisiń...
«Ár jańa qylmys jasaǵan saiyn, osy saýsaq iziniń úlgilerin paidalansam, qalai bolady eken, á?!» dep oiladym. Beinebir osy sózderdi qulaǵyma ibilistiń ózi sybyrlap ketkendei.
Myń oilanyp, tolǵanyp taǵy bir qaraqshylyq is isteý kerek dep sheshtim. Eń aldymen «inimniń» Koreiadan oralyp, baǵytsyz–baǵdarsyz hám baqytsyz ómirin somdap shyǵý aqylǵa qonymdy siiaqty. Jáne bul eshqandai qiyndyq týdyrmaidy. Sebebi, bul ózimniń obrazym ǵoi. Dál osy ýaqytta men ekinshi «menim» arqyly, iaǵni aǵa rólinde júrip, bárine qamqor bola qalamyn. Qylmysty jasap bolǵan soń, qylmys ornynda eshqandai aiǵaqtyń qalmaýyn jiti baqylaimyn. Bálkim, osynyń ózi de jetip artylar. Biraq, sonda da menen kúdiktenetin bolsa she? Meniń ol qylmysqa eshqandai qatysym joq ekenin qalai dáleldep bere alamyn? Mine, dál osy ýaqytta týǵan baýyrymnyń saýsaq izi kómekke keledi. Meniń qylmysqa eshqandai qatysym joq ekenine, osy bir tańba jetkilikti. Politsiia saýsaq iziniń iesin óle-ólgenshe izdep ótsin meili, olar taba almaidy. Qalai tapsyn?! Iesin baiaǵyda inisi jer jastandyryp, isten shyqqan qudyqqa laqtyryp jibirgenin, ol az deseń betin topyraqpen kómip, taptap ketkenin qaidan bilsin?!
Osyny oilaǵanda tóbem kókke eki eli jetpei qaldy. Men endi ómirimdi doktor Djekila men Haida myrza* sekildi fantastikalyq oqiǵalarmen jalǵastyratyn bolamyn. Osynaý oilar meniń qýanyshqa bóledi. Bilesiz be, men ómirimde eshqashan mundai qýanyshty bastan keshirip kórmeppin.
Degenmende ol ýaqyttarda men sonshalyqty tiyn sanap qalǵan joq edim, sol sebepti jymysqy oiymdy iske asyrýǵa asyqpadym. Keiinnen, aǵamnan qalǵan qarajatty soqyr baqyryna deiin jumsap jibergennen keiin, osy jańa bir qylmysty oilastyra bastadym.Qalai bolǵanda da mundai isten tájiribem bolǵandyqtan, tanysymnan qomaqty qarjyny jymqyrdym da, artynan aǵamnyń saýsaq izderin qaldyryp ketttim. Bul úshin maǵan osy tańbalardyń úlgileri kerek boldy. Meniń burynda músinshi bolǵanymdy eskersek, maǵan túk te qiyndyq etpedi. Endi maǵan únemi aqsha qajet bola qalǵan jaǵdaida osy bir senimdi tásildi jie qoldanatyndy shyǵardym. Bir qyzyǵy, men qansha qylmys jasaiyn, menen eshkim kúdiktengen emes. Tonalǵan kisilerdiń kóbi muny jasaǵan «inim» ekenin bilip, qoldaryn bir siltep ketip jatty, tipti politsiiaǵa aryz jazbaǵandar da kezdesti. Jazǵan kúnniń ózinde aiǵaqtyń jetispeýshiligimen is jyly jabylyp qalyp jatty. Qylmys jasaý men úshin erikkenniń ermegine ainaldy. Qylmys jasaǵan saiyn jazadan qutylyp kete berý kókiregime nan pisirdi. Aqyrynda sol órkekirektik túbime jetip tyndy. Taǵy bir adamnyń o dúniege sapar shegýine sebepshi boldym.
Bul jaiynda siz sońǵy ýaqyttary qanyq bolǵan shyǵarsyz. Otyz iendi jymqyrý men kisi ólimin aityp otyrmyn. Iá, sol sebepti qaitalap jatýdyń qajeti shamaly shyǵar. Qysqasyn aitqanda, men qaryzǵa belshemnen batyp kettim. Endi maǵan úlken somada aqsha qajet edi.
Kúnderdiń bir kúninde men bir jaqyn tanysymnan seifinde bar bailyǵy jasyrynyp jatqanyn estidim. Onysy osy – otyz myń ien. Keiinnen belgili bolǵandai bul–saiasi kompaniianyń qupiia qarjysy bolǵan ba, álde osyǵan uqsas birdeńe edi, naqtysy esimde joq. Al tanysym meni óte uqypty hám parasatty adam dep oilaǵan bolý kerek. Áiteýir, meni ózine jaqyn tartyp, ishindegi bar syryn aldyma jaiyp saldy. Ol osy bir áńgime aityp jatqanda shańyraǵynda menen basqa jubaiy men taǵy úsh qonaǵy boldy.
Josparyma qajettiniń barlyǵyn egjei–tegjeiine deiin anyqtap aldym da, sol túni-aq «inimniń» keipine enip, tanysymnyń úiine urlyqqa tústim. Al «aǵamnyń» bul qylmystan aqtap alatyn ózindik dálelderi de daiyn bolatyn. Eshqandai qiyndyqsyz–aq seif turǵan bólmege op–ońai jettim. Qolyma qolǵap kiip ap, seifti ashatyn qupiia sandardy tere bastadym (eski dosyna aǵynan jarylǵan úi iesinen seiftiń qupiia sandaryn bilip alý ońaiǵa tústi). Aýzyn aiqara ashyp, ishinde banknottardy ýystap alyp shyqqan sátim edi. Kenet, bireý jaryqty qosyp qaldy. Moiyn buryp qaraǵanymda qasqaiyp úi iesiniń turǵanyn kórdim. Endi maǵan ne isteý kerek edi? Qoiynymnan pyshaǵymdy sýyryp aldym da, dostyq peiili ańqyǵan júregine suǵyp aldym. Osy istiń barlyǵyna nebári bir minýtqa jeter-jetpes ýaqyt ótti. Ol edende esh dem almastan sulap jatty.
Men barynsha onyń ólgenine kóz jetkizý úshin muqiiat qarap turdym. Baqytyma orai, ólgen otaǵasynyń bala–shaǵasy oianǵan joq. Oianǵan kúnniń ózinde qorqynyshtan tapjylmai sileiip, qatyp qalatyn shyǵar. Qaltamnan saýsaq tańbasynyń úlgisin aldym da, edende jatqan óliktiń qanyna malyp, qabyrǵaǵa jaǵa bastadym. Qylmys ornynda odan ózge aiǵaqtary qalyp qoimady ma eken dep bir sholyp shyǵyp, asyǵys úiden qaramdy batyrdym. Kelesi apta bosaǵamdy syǵylap tergeýshi kele qalmasy bar ma?! Zárem zár túbine ketkendei boldy. Álde ótken apta adam óltirip, otyz myń iendi alyp ketkenimdi bilip qoidy me eken?! Joq! Men ózimniń kinásiz ekenimdi dáleldeitin aiǵaǵym bar. Bálkim, ol meniń qoryqqanymdy sezbedi. Jónsiz kelip tergep jatqanyna keshirim surap, jumys baby májbúrlep jatqanyn aityp aqtalyp baǵýda. Júregim ornyna tústi. Seifte qomaqty qarjy bar ekenin biletin barlyq jaqyn dostarynan málimdeme alyp jatqanyn aitty. Sosyn men kútkendei qylmys ornynan qaskúnemniń saýsaq izderi tabylǵanyn aitýdy da jón sanapty.
Qysyla, qymtyryla menen saýsaq tańbamdy alsam bola ma dep ótindi. Ishimnen myrs etip, tergeýshiniń bul ótinishine kelisimimdi berdim. Sebep: seiftegi aqsha jaiynda meniń de biletinim tergeýshige aian. Kúdik týǵyzbas úshin qylmystyń qalai, qaitip bolǵany jaiynda birneshe suraqtar qoiyp, aiaǵynda qapiiada kóz jazyp qalǵan dosymyzdyń jatqan jeri jaily bolsyn dep, ótirik qana qaiǵyryp turǵandai keiip tanyttym. Qoshtasar sátte politsiia kúdiktini ustaý úshin qolynan kelgen bar múmkindikti paidalanatynyna úmitim zor ekenin aitýdy da umytpadym.
Ol esikti jaýyp úlgemei jatyp, men ózime kólik shaqyryp, kóńil kóterýge daiyndala bastaǵanym qyzyq boldy. Keshe adam óltirdim. Ne bolypty?! Esesine qaltam qalyńdap, banknottarǵa tolyp shyǵa keldi.
Araǵa eki kún salyp álgi iz kezýshi esigim toqyldatyp taǵy kelip turdy. Á, bul kisiniń politsiia qyzmetkerileri arasynda bedeli kúshti, tanymal qupiia tyńshy ekenin keiinnen bildik qoi. Eshteńe bolmaǵandai úiime kelgen qonaqpen bosaǵada sóilesýdi ábestik sanap, qonaq bólmege jaiǵastyrdym. Degenmen onyń álgi kúnge qaraǵanda júzi surlanyp, ol az deseń meni keleke qylyp qaraǵandai bolǵan soń, ishim birdeńe seze qoidy. Bastapqy da óz–ózimdi ustap, dymymdy bildire qoimadym. Óte sabyrly qalyppen stól ústine bir qaǵazdy qoia saldy. Al endi bul ne qaǵaz ekenin uǵyp kór?! Bári shatasyp ketti. Bul ne qaǵaz? Ái, bul degenimiz – qamaýǵa alynsyn degen order ǵoi. Men eshteńe túsine almai paraqqa tesilip qarap turǵanymda, iz kesýshi kelip qolyma kisen taqty. Al esik aldynda qarýly birneshe politsiia qyzmetkeri tur eken. Qarsylyq tanytýdyń esh reti kelmedi.
Meni qarańǵy qapasqa ákeldi de, qamap tastaǵanyn qarashy, endi. Biraq sonda da úmitimdi úzbedim. «Aqymaqtar, báribir de osy qylmysty men jasaǵanymdy dáleldei almaisyńdar» dep yshqynyp baǵam. Al endi meni aldymda qandai tosynsyi kútip turǵanyn oilap kórińizshi! Prokýror meni aiypty dep tapqanda, men ne aitý kerektigin de bilmedim. Bul qalaisha? Saýsaq tańbalarymyz sáisek kelmeidi ǵoi. Nege bulai? Demek, men qandyqol qylmysker atanamyn ǵoi. Osyny oilasam qarqyldap kúlkim kelip ketpesi bar ma?!
Iá, sóitsem men shynymen ońbai qatelesippin. Biraq buǵan kim kináli? Álde ólgen aǵamnyń qarǵysy ma? Men qalaisha osynshalyq aqymaq, túkke turǵysyz qatelik jiberdim eken, a? Aǵamnyń saýsaq izi dep júrgenim shyndyǵynda ózimniń saýsaq tańbam bolyp shyqqany qalai? Sóitsem saýsaǵyma juqqan týshty súrtken kezde kúndelikke jaǵylyp qalǵan ózimniń tańbam ekenin bilsemshi!.. Aqyrynda, qaǵazdaǵy saýsaq izi ózimdiki bolyp shyqty. Al fotografiia tilinde muny – negativ deidi eken.
Bastapqy da osy aitylyp jatqan istiń bári men úshin maǵynasyz bolyp kórindi. Men bulai bolýy múmkin emes dep moiyndaýdan bas tarttym. Biraq dál osyndai qylmys jasaǵan alǵashqy qylmysker men emes ekenmin. Dálel retinde prokýror maǵan bir oqiǵany aityp berdi.
1913 jyly Fýkýoke qalasynda tutqyndaǵy nemis leitenantynyń áielin ozbyrlyqpen óltirilgen edi. Kúdikti retinde bir kisini ustaǵan kórinedi. Barlyq aiǵaq–dálelder sony kináli dep tabady. Alaida saýsaq iziniń tańbasyn alý nátijesinde qylmys ornyndaǵy izben uqsas emes ekendigin anyqtaidy.
Is tyǵyryqqa tireledi. Amaly qalmaǵan politsiia qyzmetkerleri sarapshy retinde meditsina professoryn shaqyrady. Jáne professor eki saýsaq tańbasynyń birdei ekenin dáleldep beredi. Dál meniń is-áreketime uqsas, ol qaskúnem de qylmys orynyna negativti saýsaq izin qaldyryp ketken eken. Sarapshy qos saýsaq izin sýretke túsirip aldy da, aq syzyǵyn qaraǵa, qara syzyǵyn aqqa boiap edi, ekeýi bir-birinen ainymai shyǵa keldi. Nátijesinde, qos saýsaq tańbasy bir adamǵa tiesili boldy. Bálkim, sol ýaqytta ol qaskúnemde men siiaqty óz saýsaq izimen ózi áýre bolyp júrgen shyǵar, kim bilsin?!
Mine, Áýlie ákei, osymen bári bitti. Altyn ýaqytyńyzdy alǵanym úshin keshirim ótinem. Maǵan bergen ýádeńizde turyp, sýdiaǵa, sot zalynda otyrǵandarǵa, sosyn «áielime» menen estigenińizdiń barlyǵyn jetkizińizshi. Jalynyp suraimyn. Men sol ýaqytta ǵana janym jai taýyp, ólimdi tik turyp qarsy alamyn. Ajaldy pendeńizdiń eń sońǵy tilegin oryndaǵyńyzshy, Áýlie Ákem, ótinemin sizden...
Aýdarǵan: Faizýlla TÓLTAI
*Doktor Djekila men Haida myrzanyń tańǵajaiyp oqiǵalary» -Robert Stivensonnyń (1850-1894) filosofiialyq povesti. Adam boiyndaǵy jaqsylyqpen jamandyq jaiynda. Doktor Djekil óziniń jaman qylyqtarynan arylǵysy kelip, adam boiyndaǵy nashar qasietti naqtyly kórsetý úshin laboratoriia salady.
Uqsas jazbalar:
