ەدوگاۆا رامپو. "ەگٸزدەر" (ەڭگٸمە)

سٸز ەدگار اللان پونى بٸلەسٸز بە? ال ەدوگاۆا رامپونى شە? ول – جاپون ەدەبيەتٸندە ەڭ العاش جاڭاشىل دەتەكتيۆ جانرىنىڭ نەگٸزٸن قالاعان جازۋشىسى. ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا دەيٸن ەدگار پونىڭ تالانتىنا باس يٸپ, تٸپتٸ ٶز ەسٸمٸن دە سوعان ۇقساتىپ ٶزگەرتٸپ العان ەكەن. مٸنە, تالانتى مويىنداۋ دەگەنٸمٸز وسى شىعار بەلكٸم. شىن مەنٸسٸندە ونىڭ ەسٸمٸ –تارو حيراي. (平井 太郎) ٶز كەزەگٸندە ارتۋر كونان دويل مەن ەدگار پونى العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ جاپون تٸلٸنە اۋدارادى. وقۋ ورنىن اياقتاعاننان كەيٸن ەدەبيەتتەن بٸرشاما قول ٷزٸپ قالعان رامپو تەك 29 جاسىندا العاشقى «مىس تيىن» اتتى ەڭگٸمەسٸن جارييالايدى. وسىدان كەيٸن, ونىڭ  ەڭگٸمەلەرٸ بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ تولاستاماي جازىلا باستادى. كوروگو اكەتي ەسٸمدە كەيٸپكەرگە قاتىستى بٸرنەشە سەرييامەن دەتەكتيۆتٸ ەڭگٸمەسٸ وقىرمانعا جول تارتتى. بەلكٸم, بۇل كەيٸپكەر دە ديۋپەننٸڭ جاپون دالاسىنداعى وبرازى شىعار, كٸم بٸلسٸن?! قىتاي–جاپون سوعىسىنان كەيٸنگٸ جىلدارى ول ەسكەري تاقىرىپتاعى دەتەكتيۆتەردٸ جازۋدى قولعا الدى. الايدا قاتاڭ تسەنزۋرادان ٶتپەي قالىپ جاتقانى جازۋشىنىڭ بٸراز قايعىعا سالعانى تاعى راس. ەتەك-جەڭٸن ەندٸ جيناپ كەلە جاتقان جاپون قوعامىندا, دەتەكتيۆ جانرىن دامىتىپ, تٸپتٸ «جاپون دەتەكتيۆ جازۋشىلار كلۋبىنىڭ» نەگٸزٸن قالادى. مٸنە, وسىلايشا رامپو شال جەتپٸستەن اسقان شاعىندا كەلەشەككە ٶشپەس مۇرا قالدىرىپ, مەڭگٸلٸك ساپارعا اتتانىپ كەتتٸ. قازٸرگٸ تاڭدا كٷللٸ جاپون ەلٸ وسى بٸر الىپ جازۋشىعا قارىزدار ەكەنٸن جاسىرمايدى. ال ەندٸ پونىڭ شىققان بيٸكتٸگٸنە رامپو شىعا الدى ما, جوق پا, ونى وقىرماننىڭ ٶزٸ شەشسٸن! الدارىڭىزدا ەدوگاۆا رامپونىڭ العاش قازاق تٸلٸندە «ەگٸزدەر» اتتى ەڭگٸمەسٸن ۇسىنىپ وتىرمىز. وقىڭىزدار, قادٸرلٸلەرٸم!

ەگٸزدەر

(ٶلٸم جازاسىنا كەسٸلگەن پٸرەداردىڭ جان ازاسى)

ەۋليە ەكەي, ەنە–مٸنە دەگەنشە قۇشاعىن ايقارا اشىپ  اجال مەنٸ باۋىرىنا باسقالى وتىر. سوڭعى سەتتەرٸمدٸ پايدالانىپ سٸزبەن ارىزداسىپ قالايىن دەپ ەدٸم. وسىناۋ ٶمٸرٸمدە ٸستەگەن بار كٷنەلارىمدى مويىنداپ, قالعان ساناۋلى ساعاتتارىمدى ار الدىندا تازا ٶتكٸزگٸم كەلەدٸ. بەلكٸم, سٸزدٸڭ التىن ۋاقىتىڭىزدى الارمىن. الايدا مەندەي اجالدى پەندەڭٸزدٸڭ  جٷرەگٸنەن شىققان سوڭعى سٶزٸن تىڭداۋىڭىزدى سۇرانامىن.

قاراڭعى قاپاستا قامالىپ وتىرعانىمنىڭ سەبەبٸ: اسا اۋىر قىلمىسىم ٷشٸن ٶلٸم جازاسىنا كەسٸلدٸم. سەيفتەن وتىز مىڭ يەندٸ جىمقىرىپ, ول از دەسەڭ كٸسٸ ٶلتٸرگەنٸمدٸ دەلەلدەپ وتىرسا, قالايشا سىتىلىپ شىقپاقپىن?! اينالامداعىلاردىڭ ەشقايسىسى مەنٸ مۇنداي ٸسكە بارادى دەپ ويلاماسا كەرەك. ال شىن مەنٸسٸندە مەن بۇدان ٶتكەن اۋىر جازاعا لايىقتىمىن. جەنە وعان ەشكٸم اراشا بولا المايدى.  

بٸراق بار مەسەلە مۇندا ەمەس. ەشبٸر پەندە تەككاپپار ٶلٸمنٸڭ الدىندا دەرمەنسٸزدٸك تانىتىپ, جاعىمسىز ەستەلٸكتەر قالدىرعىسى كەلمەيتٸن شىعار, بەلكٸم. مٸنە, سول سەبەپتٸ مەن دە وسى ۋاقىتقا دەيٸن ەيەلٸمنٸڭ ەشتەڭە بٸلمەگەنٸن قالادىم. بٶرٸك استىنا بٶلتٸرٸكتٸ جاسىرامىن دەپ قانشاما ازاپ شەكتٸم دەسەڭشٸ! سوت زالىندا مەنٸڭ ەلگە مەشھٷر قىلمىسىنان باسقا ەشتەڭەنٸ دە دەلەلدەي المادى. تٸپتٸ ٶلٸم جازاسىنان قۇتىلماسىمدى بٸلگەن كٷننٸڭ ٶزٸندە دە مويىنداۋىما بولار ەدٸ. بٸراق ٶزگە تٷگٸل ٶزٸمنەن جاسىرعان مەنٸڭ قۇپييا قىلمىسىم تٸلٸمنٸڭ استىنا تىعىلىپ قالدى.

ەندٸ مٸنە, مەن قازٸر بەرٸن باسقاشا باعامداي باستادىم. ەۋليە ەكەي, مەنٸڭ ەيەلٸم ٶمٸر بويى ٶزٸنەن جاسىرىپ كەلگەن بار شىندىقتى سٸزدەن بٸلگەنٸن قالايمىن. سوڭعى مينۋتتارى سوققان سەتتە – شارۋاسى بٸتكەن قاسكٷنەمنٸڭ دە ادامگەرشٸلٸگٸ ويانادى ەكەن عوي. ٶزٸممەن بٸرگە كٶرگە وسى بٸر جاعا ۇستاتار قۇپييامدى الا كەتسەم, ناعىز جەكسۇرىننىڭ ٶزٸ بولار ەدٸم. ونىمەن قوسا ٶلتٸرگەن ادامىمنىڭ كەگٸ مەنٸ ودان ەرمەن ٷرەيلەندٸرۋٸن قويار ەمەس. جوعا, وتىز يەن ٷشٸن جانىن جاھاننامعا جٸبەرگەن باقىتسىز جايلى ايتىپ وتىرعانىم جوق. بۇل قىلمىسىمدى مويىنداپ قويعاننان كەيٸن بە, ەيتەۋٸر يىعىما اسا اۋىر جٷك بولىپ وتىرعانىن سەزٸنە الار ەمەسپٸن. ال وسىدان بٸرنەشە جىل بۇرىن ٸستەگەن قىلمىسىم القىمىمنان الىپ, جانىما مازا بەرەر ەمەس.

ٶز قولىممەن كەۋدەسٸنەن جانىن سۋىرىپ العان ادامىم – مەنٸڭ تۋعان اعام بولاتىن.  ول ماعان بارىنشا اعالىق قامقورلىعىن تانىتىپ جٷردٸ, ال مەن وعان ٸنٸ بولىپ جارىتپادىم. ەڭ قىزىعى, بٸز جارىق دٷنيە ەسٸگٸن بٸر سەتتە اشقان ەگٸزدەر بولاتىنبىز...

ٷنەمٸ اعامنىڭ ەلەسٸ مەنٸ تىنىمسىز اڭديدى دا جٷرەدٸ. تٸپتٸ تٷن ٸشٸندە كەۋدەمە بار سالماعىمەن وتىرىپ الىپ تۇنشىقتىراتىن سەكٸلدٸ, ول از دەسەڭ ايدىڭ كٷنٸ امانىندا بٶلمە ٸشٸندە پايدا بولىپ, ايتىپ جەتكٸزە المايتىن ٶشپەندٸلٸكپەن قاراپ تۇرادى. كەيدە تەرەزەگە بٸر ۋاق كٶز تاستاپ, دەمٸنەن مۇز قاريتىن سۋىقتىقپەن قۇشاقتاپ الىپ, ىرجيىپ كٷلەتٸنٸن ايتساڭشى...

ال ەندٸ ەڭ قورقىنىشتىسى بٸز ەكەۋمٸز بٸر-بٸرٸمٸزدەن اۋمايتىن ەدٸك. قابىرعاسىنان سىز ۇراتىن مىنا بٸر قاپاسقا تٷسپەي تۇرىپ, اقشا ٷشٸن ٸستەگەن العاشقى قىلمىسىمنىڭ ەرتەسٸنە–اق, مەن اعامنىڭ ەلەسٸن كٶرە باستادىم. بولارى بولىپ, بوياۋى سٸڭگەن ۋاقىتتا ارتىما بٸر سەتكە كٶز سالىپ قاراسام, مەنٸڭ وسى بٸر ٶتە ۇقىپتى دايىندالىپ جاساعان ەكٸنشٸ ادام ٶلتٸرۋٸمنٸڭ سەتسٸز اياقتالۋى – اعا رۋحىنىڭ كەك قايتارۋى ما دەپ ويلاپ قويامىن.

تۋعان باۋىرىمدى جەر جاستاندىرعاننان كەيٸن, مەن ايناعا قاراۋدان قاتتى قورقاتىن بولدىم. تەك قانا اينا ەمەس, كەسكٸن كەلبەتتٸ كٶرسەتە الاتىن كەز كەلگەن زات ماعان ٷرەي تۋعىزاتىن ەدٸ. ٶز ٷيٸمدە اينادان نە شىنى ەينەكتەن ٸستەلگەن كەرەك-جاراقتىڭ بەرٸنەن قۇتىلۋعا تىرىسىپ باقتىم. بٸراق ەشقايسىسى كٶمەكتەسپەدٸ: اينالاڭداعى دٷكەندەردەن جىلتىراعان ەينەكتەر مەن تاۋار قويىلاتىن سٶرەلەردەن ٶزٸڭدٸ كٶرۋ ٷشٸن بٸر سەتكە كٶشە كەزسەڭ جەتٸپ جاتىر. وعان قانشالىقتى نازار سالماۋعا تىرىسسام, سونشالىقتى مەنٸڭ جانارىمدى ٶزدەرٸ اۋدارىپ ەلەك. جەنە ەر قاراعان سايىن مەنٸڭ ٶز كەلبەتٸمنەن, كٶزدەرٸنەن ٶشپەندٸلٸكتٸڭ وتى شارپىعان اعامنىڭ كەسكٸنٸن كٶرەتٸنمٸن.

بٸر كٷنٸ اينا ساتاتىن دٷڭگٸرشەكتٸڭ جانىننان ٶتٸپ بارا جاتىپ اقىلىمنان الجاسىپ قالعانداي كٷي كەشكەنٸم ەلٸ ەسٸمدە. كەسكٸن-كەلبەتٸم جٷزگە اينالىپ, كٶز الدىمدا كٶلبەڭدەپ تۇرىپ الماسى بار ما? ەرقايسىسىنان قادالا قاراعان اعامنىڭ سۇستى جانارى... ٶزٸڭٸز ويلاپ قاراڭىزشى, جان-جاعىمنان قاۋمالاعان اعامنىڭ كٶزدەرٸ...

باسقاپقى دا وسى بٸر ەلەس مەنٸڭ ارتىمنان قانشا قالماي قويسا دا, پەلەندەي مەن بەرگەن ەمەسپٸن. سەبەبٸ, مەنٸڭ ٸشٸمدەگٸ مەنمەنسٸنگەن سەنٸمٸم «وسىناۋ كەرەمەت ھەم ٶتە جوعارى دەڭگەيدە ويلاستىرىلعان قىلمىسىم ەشقاشان اشىلمايدى» دەپ سەندٸرگەن ەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە سول ۋاقىتتاردا جەكە ٶمٸرٸمدە باسقا دا قام-قارەكەتتەر كٶبەيٸپ كەتكەن سوڭ, قاي-قايداعى نەرسەنٸ ويلاۋعا شامام بولمادى. ەيتكەنمەن وسى بٸر تەمٸر تورعا توعىتىلعاننان كەيٸن بەرٸ باسقا ارناعا تٷستٸ دە كەتتٸ... قاراڭعى قاپاستا تۇڭعيىقتىڭ تەرەڭٸنە سٷڭگٸپ كەتەردەي بولىپ وتىرعاندا, باۋىرىمنىڭ ەلەسٸ مەنٸ ٶزٸنە تولىقتاي يەمدەنٸپ العانداي, ول از دەسەڭ ٶلٸم جازاسىنا كەسٸلگەلٸ بەرٸ, وسى بٸر جانكەشتٸ جاعداياتتار ادام تٶزگٸسٸز بولىپ بارادى. 

كامەرادا ەشقانداي اينا جوق, الايدا ەر كەز جۋىنۋ ٷشٸن نەمەسە مونشاعا بارعان ۋاقىتتا مەن سۋ بەتٸنەن اعامنىڭ جٷزٸن كٶرەمٸن. تٸپتٸ سورپا قۇيىلعان توستاقتىڭ ٸشٸنەن دە ونىڭ ٷرەيگە تولى كٶزدەرٸمەن ماعان قاراپ تۇرعانىن بايقاعاندا, جانىمدى قويارعا جەر تاپپايمىن. جارىقپەن شاعىلىساتىن ەر بٸر زاتتار: ىدىس-اياق, مەتاللدان جاسالعان كەز-كەلگەن قۇرالدار, ت.ت. – باۋىرىمنىڭ بەينەسٸن كەيدە شامادان تىس ٷلكەيتٸپ, كەيدە كٸشٸرەيتٸپ, كٶز الدىما ەكەلەدٸ دە تۇرادى, ەكەلەدٸ دە تۇرادى. تٷرمەنٸڭ تەرەزەسٸنەن كٷن سەۋلەسٸ تٷسكەن شاقتا, ونى كٶلەگەيلەگەن كٶلەڭكەمنەن دە قورقاتىندى شىعاردىم. تٸپتٸ سوڭعى كەزدەرٸ ٶزٸمنٸڭ دەنە بٸتٸمٸمنەن دە سەسكەنەتٸن بولدىم. سەبەبٸ, اعامىز ەكەۋمٸز قىلداي ايىرماشىلىعى جوق ەگٸزدەر ەكەنٸمٸزدٸ ەسكەرسەك, دەنە بٸتٸمٸمٸزدە دە ەشقانداي ەرەكشەلٸك جوق ەكەنٸ داۋسىز.

وسىنداي ازاپقا شىداعانشا, ٶلگەن ارتىق. و, مەن وسى بٸر ٶلٸم جازاسىنان قورقادى دەيسٸز بە?! كەرٸسٸنشە اسىعا كٷتٸپ وتىرمىن. بٸراق اۋزىن ارانداي اشقان اجالدى ارىم تازا كٷيٸندە قارسى العىم كەلەدٸ. ەرينە, از دا بولسا كەشٸرٸم الىپ, جانىمنىڭ جاي تاپقانىن قالايمىن. تىم بولماسا سوڭعى سەتتەرٸمدە جان ازابىنان ايىعىپ, باۋىرىمنىڭ قورقىنىش اڭقىعان ەلەسٸنەن قۇتىلعىم كەلەدٸ... قوس جانارىمنان اققان ار ازابىنىڭ كٶز جاسىن تىيۋ ٷشٸن بٸر-اق جول بار سەكٸلدٸ: قولىممەن ٸستەگەن ٸسٸمدٸ – موينىممەن كٶتەرۋ.

ەۋليە ەكەي, وسى بٸر سوڭعى سٶزدەرٸمدٸ سوت زالىندا وتىرعاندارعا ايتۋ ٷشٸن قيىندىق تانىتپاڭىزشى, ٶتٸنەم. و, سوسىن ەيەلٸمە دە ايتىڭىز. جالبارىنامىن. سٸز ۋەدە بەرەسٸز بە? العىسىم شەكسٸز. ال, ەندٸ بەرٸن باسىنان باستايىن...

جوعارىدا ايتقانىمداي, بٸز باۋىرىم ەكەۋمٸز - ەگٸزدەرمٸز. مەنٸڭ جامباسىمداعى قالدى ەسەپتەمەگەندە, قىلداي ايىرماشىلىعى جوق بٸرتۋعان باۋىرلار ەدٸك. تەك مەنٸڭ قالىم ارقىلى ەكە–شەشەمٸزدٸڭ ٶزٸ ەرەڭ اجىراتاتىن. مەنٸڭشە, كٸمدە–كٸم بٸزدٸڭ قاۋعا باسىمىزداعى ەر تال شاشتىڭ ٶزٸن سانايتىن بولسا, بٸردەي شىعاراتىنىنا سەنٸمٸم مول.

كەيٸننەن جىمىسقى ەرەكەتٸمدٸ ٸسكە اسىرۋ ٷشٸندە, وسى بٸر ۇقساستىقتارىمىز سەبەپكەر بولادى دەپ كٸم ويلاعان?!

مامىراجاي كٷندەردٸڭ بٸرٸندە تۋعان اعامدى ٶلتٸرۋ جايلى وي باسىما ساپ ەتە قالدى. اشىعىن ايتايىن, ٸشٸمدٸ كٷيدٸرگەن قىزعانىشىم بولماسا, تۋعان باۋىرىمدى ەشقاشان جەك كٶرگەن ەمەسپٸن. ەكە–شەشەمٸزدٸڭ ارتىنان قالعان بايلىقتىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ ٷيدٸڭ ٷلكەنٸ بولعاندىقتان, اعاما قالدى دا, ماعان قايداعى جوق قالعان-قۇتقان سوقىر تيىندار عانا يەلٸگٸمە ٶتتٸ. ال ەندٸ وسىعان قالايشا ٸشٸڭ اشىمايدى?! ەڭ سوراقىسى, اقىر اياعىندا مەنٸڭ جٷرەگٸمنٸڭ تٶرٸنەن ورىن العان ارۋ مەندٸك ەمەس, ونىڭ قوينىنداعى قاتىنى بولىپ شىقتى. سەبەپ: قىزدىڭ اتا-اناسى ماعان قاراعاندا اعامنىڭ قالتاسى قالىڭ ەكەنٸن ەسكەرٸپ, سوعان بەرگەن. جەڭگەمە كٶڭٸلٸم ەۋ باستان بار ەكەنٸن ول بٸلمەسە دە, مەن ونى ورىنسىز قىزعاندىم. ەگەردە وسى وقيعالارعا كٸمدٸ كٸنەلايسىڭ دەسە, ويلانباستان ەكە–شەشەمدٸ ايتار ەدٸم. قوس بٸردەي پەرزەنتٸن الالاپ, جومارتتىق تانىتىپ بٸرٸنٸڭ قالتاسىنا بايلىعىنىڭ جارتىسىنان استامىن بەرسە, بٸرٸنە بٸرنەشە سوقىر باقىرلار عانا بەرگەنٸ, قالاي?! اقىلعا قونبايدى. ال ەندٸ اعامنىڭ وتاۋ قۇرۋىنا قاتىستى ايتاتىن بولساق, دەۋلەتتٸ اعام ٶزٸنٸڭ ەيەلٸنٸڭ بۇرىنعى مەنٸڭ سٷيٸكتٸم بولعانىنان حابارسىز ەدٸ.

مەنٸڭ ورنىمدا باسقا بٸرەۋ بولعاندا, بەلكٸم مۇنداي كەلەڭسٸز وقيعا بولماس پا ەدٸ, كٸم بٸلەدٸ?! سورىما قاراي, مەن بايعۇس قالاي اقشا جۇمساۋ كەرەكتٸگٸن دە بٸلمەدٸم.  تٸپتٸ مەنٸڭ ٶمٸرٸمدە العا قويعان ماقساتىم بولدى دەگەنگە ٶزٸمنٸڭ دە كٷمەنٸم بار. قۇر سەندەلٸپ «شىرىلداۋىق شەگٸرتكە, ىرشىپ جٷرٸپ ەن سالعاننىڭ» كەبٸن كيگەنٸم تاعى راس. بەلكٸم ەڭ ۇلى كٷدٸكتٸڭ اپانىنا تٷسٸپ كەتكەن ۋاقىتتا, وسى ٶمٸردەگٸ بار بايلىق پەن باقىتىمنىڭ باسقا بٸرەۋگە ٶتٸپ كەتكەنٸن تٷسٸنگەن بولارمىن. شىنىمدى ايتسام, ەڭ اياۋلى ەكە–شەشەم ماعان سوقىر تيىندار عانا قالدىردى دەپ ارتىق ايتتىم. ولار ماعان دا قوماقتى قارجىنى مۇرا قىلىپ تاستاپ كەتكەن. تەك ول اقشانى مەن كٶپ ۇزاماي-اق جاراتىپ جٸبەردٸم.

اقىرىندا اعامنىڭ الدىنا بارىپ قولىمدى جايۋدان باسقا امال قالمادى. اقشا سۇراۋىم جيٸلەپ كەتكەن سوڭ, «وسى بٸر جومارتتىعىم ەرتەڭ ٸنٸمنٸڭ بولاشىعىنا قيياناتىم تيٸپ كەتەدٸ» دەپ, ماعان كٶمەك بەرۋدەن ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ باس تارتتى. ٷنەمٸ كەلگەن سايىن, ول ماعان «مەن سەنٸ ٶمٸر بويى اسىراي المايمىن, بۇل ەدەتٸڭنەن ارىل» دەۋٸنەن تايمادى.

مٸنە, دەل وسىنداي قالتامنىڭ تٷبٸن كٶرسەتٸپ, قۇر قول قايتىپ كەلە جاتقاندا, باسىما ماناعى وي ساپ ەتە قالدى. وسىنداي جيٸركەنٸشتٸ ويىمنان ارىلعىم كەلٸپ, مۇنى ەندٸ قايتا ويلاماۋعا ٶز-ٶزٸمە سەرت ەتتٸم. ۋاقىت سىرعىپ ٶتتٸپ جاتتى. باستاپقىدا بويىما ٷرەي سىيلاعان وي, ەندٸ سونشالىقتى قيسىنسىز بولىپ كٶرٸنبەدٸ. ەگەردە اسا ساقتىقپەن وسى ويىمدى جٷزەگە اسىرسام, ەڭ الدىمەن اقشانى, سودان سوڭ سٷيٸكتٸمدٸ ٶزٸمە قايتارامىن دەپ ەسەپتەدٸم.  بٸرنەشە كٷن بويى ميىمنىڭ تٷبٸن كەمٸرٸپ جاتقان وسى بٸر ويدى مىڭ ويلانىپ, مىڭ تولعانىپ, اقىرى ٸسكە اسىراتىن بولىپ شەشتٸم. 

سٸز مەنٸ دۇرىس تٷسٸنٸڭٸزشٸ, مەنٸڭ اعاما دەگەن ھەم ونىڭ جەكە باسىنا دەگەن ەشقانداي ٶشپەندٸلٸگٸم بولعان ەمەس. تۋعاننان ەگويست جٸگٸت بايلىق پەن باقىتتى قالاي دا بولسىن قولىنا تٷسٸرگٸسٸ كەلەرٸ انىق. ال,  مەن تەك ەگويست قانا ەمەس, قورقاق تا ەدٸم. سەبەبٸ, ويعا العان جىمىسقى ەرەكەتٸم ماعان قانداي دا بٸر قاۋٸپ تۋدىراتىن بولسا, مەن ونى ٶلسەم دە ٸستەمەسپٸن. بٸراق اعامدى ٶلتٸرۋ ٷشٸن «نە بەل كەتەدٸ, نە بەلبەۋ كەتەدٸ» دەپ, تەۋەكەلگە بەل بايلاۋىما تۋرا كەلدٸ. قالاي بولعاندا دا مەن وسىلاي جاساۋعا تيٸستٸ ەدٸم.

سودان مەن جىمىسقى ەرەكەتٸمنٸڭ قالاي, قانداي بولاتىنىن جوسپارلاي باستادىم. ەڭ بٸرٸنشٸ ونىڭ وتباسىندا ٶز-ٶزٸن قالاي ۇستايتىنىن جەنە قالاي جٷرٸپ-تۇراتىنىن باقىلاۋ ٷشٸن اعامنىڭ ٷيٸنە جيٸ باس سۇعاتىندى شىعاردىم. قولىمنان كەلگەنشە تيتتەي دە ٸس-قيمىلىن نازاردان تىس قالدىرعانىم جوق. تٸپتٸ جۋىنىپ بولعان سوڭ سٷلگٸسٸن قاي جەرگە, قالاي ٸلەتٸنٸنە دەيٸن بٸلەتٸن بولدىم.

اراعا اي سالىپ وسى بٸر ويعا العان ٸسٸمنٸڭ العىشارتتارىن دايىنداپ العان سوڭ, مەن اعاما «ەندٸ ٶز نەپاقامدى ٶزٸم تابامىن» دەپ, جەنە سول ٷشٸن كورەياعا كەتەتٸنٸمدٸ ايتتىم. مەنٸڭ  قاڭعىپ جٷرگەن سٷربويداق ەكەنٸمدٸ ەسكەرسەك, بۇل ەرەكەتٸم ەشقانداي كٷدٸك تۋعىزبادى. اعام بولسا بۇل نيەتٸمدٸ قولداپ, ەندٸ ٶمٸرگە دەگەن كٶزقاراسىمنىڭ دۇرىستالعانىن ايتىپ, قۋانىشىن بٸلدٸردٸ. الايدا مەنٸڭ ٸشكٸ «مەنٸم» بۇل قۋانىشتى بەينە بٸر «مويىنىما مٸنگەن ماسىل ٸنٸمنەن قۇتىلاتىن بولدىم عوي» دەگەن ويدى ايتىپ تۇرعانىن دەلەلدەگٸسٸ كەلٸپ ەلەك. قالاي بولعاندا جولعا شىعار الدىندا اعالىق قامقورلىعىن بٸلدٸرٸپ ماعان دومالاق سٶمكەسٸن سىيلادى.

ويعا العان ماقساتىمدى ورىنداۋ ٷشٸن, بٸر كٷندٸ بەلگٸلەپ, اعام مەن جەڭگەمنٸڭ شىعارىپ سالۋىمەن توكيو ۆوكزالىنا كەلٸپ, سيمونوسەكيگە باعىتتالعان پويىزعا وتىردىم. پويىز مەنٸ قۇشاعىنا قىسىپ الدى دا, اياعىن سىلتىپ باسىپ جولعا شىقتى. مەن كەتتٸم. ەڭ بٸرٸنشٸ توقتاعان ياماكيتا ايالداماسىنان تٷسٸپ قالىپ, قارسى بەتتەگٸ پويىزعا وتىرىپ, كەتكەن جەرٸمە قايتا ورالدىم. اعام مەن جەڭگەم مەنٸ كەتتٸ دەپ ويلادى.

ا, ايتپاقشى, ياماكيتەدەن تٷسكەن سەتٸمدە, بەكەت ماڭىنداعى ەجەتحاناعا كٸرٸپ, جامباسىمداعى قالدى بەكٸمەن كەسٸپ تاستادىم. ەندٸ مەنٸڭ اعامنان ەش ايىرماشىلىعىم بولعان جوق. ول – مەن, مەن – ول بولدىق تا قالدىق.

پويىز مەنٸڭ جىمىسقى ەرەكەتٸمدٸ بٸلگەندەي-اق تاڭ قىلاڭ بەرە توكيوعا ات باسىن تٸرەدٸ. اعام ٷيٸنە كيٸپ جٷرگەن ماتاسى مەن سۋرەتٸنە شەيٸن بٸردەي الدىن الا دايىنداپ العان كيمونونى  كيٸپ الدىم دا, (تەك كيمونو ەمەس, اعامنىڭ كٶيلەك-كٶنشٸكتەرٸ, بەلبەۋلەرٸ مەن اياق كيٸمٸنە شەيٸن بٸردەي قىلىپ دايىنداپ قويعان ەدٸم) اعامنىڭ ٷيدەن شىعاتىن ۋاقىتتى ەسەپتەپ, سول ماڭايعا جەتتٸم.  سودان سوڭ اينالاداعى ادامداردىڭ نازارىن ٶزٸمە اۋدارماس ٷشٸن اقىرىن عانا قاقپادان سەكٸرٸپ, باقشادان بٸر-اق شىقتىم. ەلٸ ٷيدەگٸ ادامداردىڭ ويانباعانىن بٸلگەندٸكتەن, ماعان قورقۋدىڭ ەش قاجەتٸ بولمادى. ەش كەدەرگٸسٸز باقشا شەتٸندە تۇرعان ەسكٸ قۇدىققا كەلٸپ ايالدادىم.

وسى بٸر قولدانىستان شىعىپ قالعان ەسكٸ قۇدىق مەنٸڭ جوسپارىمنىڭ بٸر بٶلٸگٸندە ويىپ تۇرىپ ورىن العان بولاتىن. اعام دا بٸر جامان وقيعانى سەزگەندەي-اق, وسى بٸر سۋى تارتىلىپ قالعان ارىستاننىڭ اپانىنداي ٷڭگٸردٸ توپىراقپەن بٸتەپ تاستايمىن دەپ جٷرگەن ەدٸ. تٸپتٸ  باقتاشىنىڭ قولى بوساي سالىسىمەن قۇدىقتى كٶمۋ ٷشٸن  ارنايى توپىراقتى دا ەكەلٸپ قويعان بولاتۇعىن. بٸراق مەن «كورەيا ساپارىنىڭ» الدىندا عانا باقتاشىمەن تاپسىرىلعان ٸستٸ وسى بٸر قىلمىستان كەيٸن عانا ورىنداۋىن ٶتٸندٸم. جو-جوق, باقتاشى بۇل قىلمىس جايىندا ەشتەڭە دە بٸلمەدٸ.  

مەن باقشا بۇرىشىنا بارىپ تىعىلدىم دا, كٷتە باستادىم. بٸرەر مينۋتتاردان سوڭ مەنٸڭ تۋعان باۋىرىم وسى باقشادا بولۋعا تيٸس. سەبەبٸ ول كٷندەلٸكتٸ تاڭەرتەڭ باقشا ٸشٸندە سەرۋەندەۋشٸ ەدٸ. ال مەنٸڭ جٷيكەم سىر بەرە باستادى. ساۋساقتارىمنىڭ ۇشىنا دەيٸن دٸرٸلدەپ, بايىز تابار ەمەسپٸن. قولتىعىمنىڭ استىنان سۋىق تەر جىقپىلدانىپ, ٶز قولدارىمنىڭ ٶز ەركٸمە كٶنەر ەمەس. ەندٸ تۋعان باۋىرىمدى جەر جاستاندىرۋ وڭاي دەيمٸسٸڭ... دەل وسى ارالىقتى ۋاقىت ماعان عاسىردان ۇزاق سەتتەرگە سوزىلىپ جاتقانداي كٶرٸندٸ. ەيتەۋٸر ٷش ساعاتتان ارتىق تورۋىلداپ تۇرعاندايمىن. كەنەت, باياۋ عانا اعاش سانداليدىڭ ەندەتكەن داۋىسىن ەستٸدٸم. جەنە بۇل ەن ماعان تانىس. يە, بۇل مەنٸڭ اعامنىڭ جٷرٸسٸنٸڭ دىبىسى ەدٸ. وسى دىبىستى ەستٸگەندە ويىما ەڭ بٸرٸنشٸ ورالعانى - باقشادان قارعىپ تٷسٸپ, الدى-ارتىما قاراماستان قاشىپ كەتۋ. بٸراق ٶز-ٶزٸمدٸ بارىنشا جيناقتاپ, ويعا العان ماقساتىمدى ورىنداۋ ٷشٸن ەشقايدا قاشۋ كەرەك ەمەستٸگٸن ايتۋمەن بولدىم.

اعام مەن جاسىرىنعان تۇسقا تەڭەسكەن سەتتە تورۋىلدان اتىپ شىعىپ, ونىڭ ارتىنا تۇرا قالدىم دا,  مويىنىنا جٸپتٸ ٸلٸپ, قىلقىندىرا باستادىم, قىلقىندىرا باستادىم... دەمٸ تارىلىپ, ەلسٸرەي باستاسا دا, اقىرعى سەتٸندە قاسكٷنەمنٸڭ جٷزٸن كٶرگٸسٸ كەلٸپ ارتىنا قاراۋعا تالپىنىپ ەلەك بولدى.  ال مەن وعان جول بەرمەدٸم.  بٸراق مويىنىنداعى جٸپتٸڭ ٶزٸ ونىڭ تٸلەگٸن ورىنداعىسى كەلەتٸن سيياقتى شاماسى... جانارىنان ەڭ سوڭعى ٶمٸر ۇشقىنى سٶنبەي جاتىپ ول ماعان باسىن بۇرىپ ٷلگەردٸ. اعامنىڭ جان تاپسىرار الدىنداعى ٸسٸنە سۇرلانعان جٷزٸن, ادام تانىماستاي ٶزگەرگەن كەيپٸن ٶمٸرٸمنٸڭ سوڭىنا دەيٸن ۇمىتپايتىن شىعارمىن. كٶز الدىمدا كەشە بولعانداي سامساپ تۇر. ٶمٸردٸ شەكسٸز سٷيەتٸنٸن بٸلدٸرگٸسٸ كەلگەندەي,  دەنەسٸ  ەڭ سوڭعى رەت دٸرٸلدەدٸ دە, جەرگە گٷرس ەتە قالدى. وسىنداي «ٷلكەن» ٸستەن كەيٸن اعامنىڭ جانى الاقانىمدا قالىپ قالعانداي تاستاي بولىپ ۇيىپ قالدى. باستاعان ٸسٸمدٸ اياعىنا دەيٸن جەتكٸزۋ ٷشٸن الاقانىمدى ىسقىلاپ بٸراز ۋاقىت قۇرتىپ العان سيياقتىمىن.

سٷيرەتٸلٸپ جٷرٸپ, تۋعان اعامنىڭ ٶلٸ دەنەسٸن ماناعى قۇدىقتىڭ ٸشٸنە لاقتىرىپ جٸبەردٸم. سوسىن جانىندا تۇرعان تاقتايشامەن قۇدىقتى كٶمە باستادىم. بەلكٸم, قۇدىقتى كٶمۋ ٷشٸن ەكەلگەن سول توپىراق ٶزٸنٸڭ كٶزٸنە قۇيىلارىن بٸلگەن جوق شىعار, بايعۇس اعام.

ەگەردە كەز–كەلگەن جولاۋشىعا سىرتىمىزدان كەرەمەت قويىلعان كٶرٸنٸسكە كٶرەرمەن بولۋ باقىتى بۇيىرسا, ادام شوشىرلىق  ٸس-ەرەكەتتٸ كٶرە تۇرا ٶز-ٶزٸن ۇستاي الماسى انىق: ٷستٸنە ٷيدە كيەتٸن كيمونوسىن كيگەن بەزبٸرەۋدٸڭ  دەنەسٸ ەكٸگە جارىلىپ, بٸرٸ ەكٸنشٸسٸن بۋىندىرىپ جاتىر دەپ ويلاۋشى ەدٸ.

مٸنە, مەن وسىلايشا بٸر انا مەن بٸر ەكەدەن تۋعان اعامدى ٶلتٸرٸپ, ارقاما ەڭ ۇلى كٷنەنٸ ارقالاعان بولىپ شىقتىم. سٸزدٸڭ ويىڭىزشا, ەۋليە ەكەي, مەندەي قۇلىڭىزدىڭ ەلەمدەگٸ ەڭ جاقىن ادامىنا قول جۇمساۋى اقىلعا قونىمسىز شىعار. قايتەمٸن, سٸزدٸڭ تٷسٸنبەيتٸن جٶنٸڭٸز بار.  بٸراق بٸر سەتكە بولسىن ٶزٸڭٸزدٸ مەنٸڭ ورنىما قويىپ كٶرٸڭٸزشٸ.

مەنٸڭ وسىنداي جىمىسقى ويعا بارعانىم: دەل وسى بٸزدٸڭ باۋىر بولعانىمىزدان كەيٸن عوي.

كەي كٷندەرٸ سٸزدٸڭ باسىڭىزعا وسى بٸر جاقىن ادامداردى ماحاببات ەمەس, ٶشپەندٸلٸك سەزٸمٸ بايلانىستىرادى دەگەن وي كەلمەي مە?! كەلسە, سٸز مەنٸ تٷسٸنەسٸز. بٶتەن ادامدارعا قاراعاندا جاقىن ادامداردىڭ اراسىنداعى بٸتٸسپەس جاۋىزدىقتىڭ بەسٸ جوعارى ەكەندٸگٸ جايىندا تٸپتٸ از شىعارمالار دا جازىلعان جوق. دەمەك, مۇنداي قاتٸگەزدٸككە بارعان ەڭ العاشقى ھەم ەڭ اقىرعى ادام ەمەسپٸن. ال ەندٸ قىلداي ايىرماشىلىعى جوق قوس باۋىردىڭ اراقاتىناسى قانداي بولۋى كەرەك, سٸزدٸڭ شە?! بايلىق پەن باقىتتى وپ-وڭاي قولعا تٷسٸرۋ ٷشٸن ٸستەگەن ٸسٸمە ەشقانداي ٸلٸپ الارلىق سەبەپ بولماسا دا, وسى بٸر ۇقساستىعىمىزدىڭ ٶزٸ-اق جەتٸپ ارتىلاتىن ەدٸ. مٸنە, دەل مەندەي قويان جٷرەك ادامنىڭ ەش قينالماي ادام ٶلتٸرۋٸنە سەبەپ بولعان دا وسى – ٶشپەندٸلٸك.

اعامدى جەر قوينىنا تاپسىرىپ  قويعانىممەن دە, بەرٸبٸر قىلمىس ورنىنان تەز كەتە قويمادىم. بەلكٸم, قيماعان شىعارمىن... ول جاعى بەلگٸسٸز.  جارتى ساعات ٶتكەننەن سوڭ قىزمەتشٸ ەيەلدٸڭ جول سٸلتەۋٸمەن جالعىز اياق  جولدى كەسٸپ ٶتٸپ, باقتاشى مەن جاققا كەلە جاتتى. بويىمدى ٷرەي بيلەپ العانداي بولدى. سول سەتتە ەڭ العاشقى رەت ماعان اعامنىڭ رٶلٸندە سومداۋعا تۋرا كەلدٸ. سان ساققا شاشىراعان قاڭعىباس ويلارىمدى بٸر ارناعا توعىستىرىپ, ەشتەڭە بولماعان ادام كەيپٸندە ەزٸل ايتقانداي بولدىم:

– ە, مٸنە, باقتاشى دا بەس قارۋىن سايلاپ كەلە جاتىر. مەن مۇندا سٸزگە قول ۇشىن بەرەيٸن دەپ ويلاپ ەم. حا-حا-حا! جارايدى وندا, سٸزگە بٶگەت جاسامايىن – دەدٸم دە, اعامنىڭ جٷرٸسٸن سالىپ, اسىقپاي عانا ٷيگە قاراي اياڭدادىم.

ەيتەۋٸر, بەرٸ ويداعىداي بولدى. جىمىسقى ويىمدى ٸسكە اسىرۋ بارىسىندا  اعامنىڭ كٸل بولمىسىن, ٸس-ەرەكەتٸن, اينالاسىنداعى ادامدارمەن جاقسى تانىسقانىممەن دە, ونىڭ كٷندەلٸگٸ مەن شاعىن كٸتاپشالارىنا قولىم جەتپەپ ەدٸ. سول ولقىلىقتارىمنىڭ ورنىن تولتىرۋ ٷشٸن كٷنٸ بويى اعامنىڭ جۇمىس كابينەتٸندە بولدىم. ال كەشكە قاراي مەن اعامنىڭ رٶلٸن سومداپ قوناق بٶلمەدە ەمٸن–ەركٸن جەڭگەممەن كٷلٸپ–ويناپ وتىردىق. ايتپاقشى, ونىڭ ەيەلٸ – ەندٸ مەنٸڭ ەيەلٸم عوي. تٸپتٸ كٷن ۇياسىنا باتىپ, تٷن ٶزٸنٸڭ قارا شەلٸسٸن جامىلعان ۋاقىتتا بار كٷش-جٸگەرٸمدٸ جيناپ, «ەيەلٸممەن» بٸرگە جاتىن بٶلمەگە باس سۇعامىن دەپ شەشتٸم. ال ونىمەن جىنىستىق قاتىناسقا تٷسۋدٸ ويلاۋعا, شىنى كەرەك, باتىلىم بارمادى. سەبەبٸ, بۇل جاعىنان اعامنىڭ تٷندەگٸ ٸس-ەرەكەتٸ ماعان بەلگٸسٸز ەدٸ. بٸراق بەرٸبٸر بەلگٸلٸ بولعان كٷننٸڭ ٶزٸندە دە, ٶشكەن ٷمٸتتٸڭ ۇشقىنى جٷرەگٸمنٸڭ تٷبٸندە قايتا جانارى ەكٸتالاي ەدٸ. ٶيتكەنٸ ول ەشقاشان مەنٸڭ ەڭ نەزٸك سەزٸمدەرٸمە جاۋاپ قايتارعان ەمەس. سونىمەن, بويىمداعى بار قورقىنىشتى يەكتەپ, «ەيەلٸمنٸڭ» جاتىن بٶلمەسٸنٸڭ ەسٸگٸن اشتىم. ماعان بۇل جولى دا سەتتٸلٸك سەرٸك بولدى. مەنٸڭ «قۇداي قوسقان قوساعىم» ەشقانداي ايىرماشىلىقتى سەزبەي قالدى. سٶيتٸپ مويىنىما قان جٷكتەپ قانا قويماي, تاعى بٸر كٷنەعا باتتىم. مەن زينا جاسادىم.

وسى جاعداياتتاردان كەيٸنگٸ ٶتكەن العاشقى جىلدارىما ەشقانداي ٶكپە ارتا المايمىن. ەر كٷنٸم ەر عاسىرعا بەرگٸسٸز كەرەمەت ٶتٸپ جاتتى. «ەيەلٸمنٸڭ» باقىتتان باسى اينالىپ جٷردٸ. تەك اعامنىڭ رۋحى ارتىمنان كەزٸپ, تىنىشتىق بەرمەدٸ دەمەسەڭ, مەندە باقىت دەگەن دٷنيەنٸڭ قابىرعاسىن قالايتىن زاتتاردىڭ بەرٸ بولدى: اقشا جەنە اڭساعان ەيەلٸم.

ەيتكەنمەن وسى بٸر ٸش پىستىرارلىق وتباسىلىق ٶمٸردەن دە جالىعا باستادىم. سودان ٶزٸمنٸڭ بۇرىنعى ەنٸمە سالىپ, كٶشە كەزگەن ٶمٸرٸمە قايتا ورالعىم كەلگەنٸن جاسىرۋدىڭ قاجەتٸ جوق شىعار. بٸر جىل ٶتەر–ٶتپەس ۋاقىتتان كەيٸن «ەيەلٸمنەن» دە سۋىپ كەتتٸم. ٶتكەن ٶمٸرٸمدەگٸ جاعىمسىز قىلىقتارىم قايتا ورالىپ, ىردۋ-دىردۋ ەلەمنٸڭ تەرەڭٸنە سٷڭگٸدٸم دە كەتتٸم. اعامنان قالعان قوماقتى قارجىنى وڭدى-سوڭدى شاشۋمەن كٷندەرٸم ٶتتٸ. اقىرىندا قالتامنىڭ تٷبٸ كٶرٸنٸپ, قارىزعا بەلشەمنەن باتقانىمدا عانا ەسٸمدٸ جيناپ العانداي بولدىم. ەندٸ مەنٸڭ ارقا سٷيەر ەشكٸمٸم جوق. بۇرىنعىداي باسىمدى سالبىراتىپ اعامنىڭ بوساعاسىندا توزدىرايىن دەسەم, ٶزٸم قازٸر «اعامنىڭ» ورنىندامىن. ەندٸ نە ٸستەۋ كەرەك ەدٸم?! تاعى بٸر رەت قىلمىسقا بارۋدان باسقا امالىم قالمادى.

شىنىن ايتقاندا, بۇل وي باسىما العاشقىسىنا قاراعاندا جىلدام كەلدٸ. تۋعان باۋىرىمنىڭ جانىن جاھاننامعا جٸبەرەردە ەر سەتٸمدٸ بٷگە-شٷگەسٸنە دەيٸن ويلاستىرعان بولاتىنمىن. ال ەندٸ اعامنىڭ كەيپٸنە ەنٸپ, سول كٸسٸشە ٶمٸر سٷرە الاتىن بولسام, نەگە ماعان تاعى بٸر قىلمىس جاساماسقا?! قولىمنان كەلەدٸ مە? كەلەدٸ. سٸز مەنٸ تٷسٸنەسٸز عوي? جوق! جارايدى, وندا مەن سٸزگە تٷسٸندٸرەيٸن. ٶزٸڭٸز ويلاپ قاراڭىزشى, ٸنٸسٸ كورەياعا كەتكەلٸ بەرٸ ەشقانداي حابار جوق. ەندٸ جاپونيياعا ورالعان سەتتە قاندى قول قىلمىسكەر اتانىپ, ادام ٶلتٸرەدٸ, يا بولماسا ٷلكەن سوماداعى اقشانى جىمقىرادى. وسى جاعدايدا بارلىعى ٸنٸسٸن ٸزدەيدٸ ەمەس مە, ال اعاسىنان ەشكٸم دە كٷدٸكتەنبەيدٸ. 

اعامنىڭ ٶلتٸرگەننەن سوڭ, مەن كەلەسٸ قىلمىستارىمدى ەش تارتىنباي جاساي الاتىنىمدى ايتقانىم ارتىق بولماس.

بٸلەسٸز بە, ەر كٷن سايىن ونىڭ كٷندەلٸگٸن قولدانۋ ٷشٸن, ونىڭ جازۋىن اينىتپاي سالۋعا تارىسىپ باعامىن. كٷندەلٸك جازۋ دەگەن مەن ٷشٸن تاس كٶتەرگەنمەن بٸردەي سيياقتى ەدٸ. بٸراق اعامنىڭ ٶمٸر بويى  كٷندەلٸك قولدانىپ ٶتكەنٸن ەسكەرسەك, شىداۋعا تۋرا كەلەدٸ, قايتەم. سەبەبٸ, مەن – مەن ەمەس, مەن – اعامنىڭ ورىندا ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىن عوي. 

ەر كٷن دەرەگٸن جازىپ بولعان سوڭ, مەن ونى الدىڭعى اعامنىڭ «ٶز قولىمەن» جازعان  قولجازبالارىمەن ٷنەمٸ سالىستىرامىن. بٸر كٷنٸ كەنەتتەن, پاراقتىڭ بۇرىشىنان سييانىڭ ٸزٸ جۇققان ساۋساق ٸزٸن كٶرٸپ قالدىم.

ٸشٸم مۇزداي سالا بەردٸ: وسىنىڭ بارلىعىن الدىن-الا كٶرٸپ-بٸلمەگەن مەنٸڭ تاراپىمنان كەشٸرٸلمەس قاتەلٸك بولدى. وسى ۋاقىتقا دەيٸن اعام ەكەۋمٸزدٸ بٶلەكتەيتٸن تەك بوربايىمىزداعى قال عانا دەپ ويلاۋشى ەدٸم. مەن جاڭىلىسىپپىن. بۇل عالامدا ساۋساق تاڭباسى بٸردەي ەكٸ ادام مٷلدەم جوق. مەيلٸ ولار ەگٸزدەر بولسىن, ساۋساق تاڭبالارى بٶلەك بولاتىنىن قالاي عانا ۇمىتتىم. كٷندەلٸكتەگٸ ساۋساق تاڭباسىن كٶرگەن سوڭ, اعاما جاساعان ٸستەرٸمنٸڭ اشىلۋىنا وسى بٸر ايعاق كەسٸرٸن تيگٸزەدٸ دەپ قاتتى قورقا باستادىم.

باسقا بٸر پاراققا ٶزٸمنٸڭ ساۋساق تاڭبامدى تٷسٸرٸپ, ونى ساتىپ العان لۋپا ارقىلى كٷندەلٸكتەگٸ ٸزبەن سالىستۋ كەرەك دەپ شەشتٸم. بٸر قاراعانعا ەكٸ ساۋساق تاڭبالارى دا بٸر-بٸرٸنە ٶتە ۇقساس بولىپ كٶرٸندٸ. بٸراق ەر سىزىققا نازار اۋدارىپ, جٶندەپ قارايتىن بولساڭ, كەدٸمگٸدەي ايىرماشىلىق بار ەكەنٸن بايقاۋعا بولادى. ودان قالا بەرە مەن «ەيەلٸمنەن», قىزمەتشٸلەردەن, بارلىعىنان بٸلدٸرمەي ساۋساق ٸزدەرٸن الىپ شىقتىم. ولاردٸكٸن لۋپاسىز–اق ەنشەيٸن قاراعان كٷننٸڭ ٶزٸندە ايىرماشىلىقتارى تومارداي بولىپ كٶرٸنٸپ تۇرادى. سونىمەن, كٷندەلٸكتەگٸ ساۋساق ٸزٸ تەك اعاما تيەسٸلٸ ەكەنٸ ايدان انىق بولدى. قانشا بٸز ەگٸز بولايىق جەنە ساۋساق تاڭبالارامىز ۇقساس بولعانىمەن, ول تەك بٸر ادامعا تيەسٸ ەدٸ. ول – اعام.

بەلكٸم بۇل اعامنان قالعان جالعىز ساۋساق ٸزٸ ەمەس شىعار. بويىمدى ٷرەي بيلەي باستاعانى سونشالىق, ەندٸ زاتتارىنىڭ بارلىعىن تەكسەرٸپ شىعۋعا تۋرا كەلەتٸنٸن باسشىلىققا الىپ, اعامنىڭ كٸتاپحاناسىنداعى كٸتاپتارىن جەكە–جەكە پاراقتاپ, ول از دەسەڭ شكافتارى مەن جەشٸكتەرٸنٸڭ استى–ٷستٸنە شىعارىپ مۇقييات قاراپ شىقتىم.  بٸراق ەش جەردەن كٷدٸك تۋدىراتىن ەشتەڭە تاپپادىم.  ەندٸ ەشتەڭەگە الاڭداۋدىڭ قاجەتٸ جوق. بار بولعانى كٷندەلٸكتەگٸ سول بەتتٸ وتقا جاعىپ جٸبەرۋ كەرەك. مٸنە, سوسىن ماعان ەشقانداي قاۋٸپ تٶنبەيتٸن بولادى. كٶپ ويلانباي-اق قارعىس اتقىر سول پاراقتى ٶرتكە تاستاي سالامىن دەگەندە, ميىمنىڭ تٷكپٸرٸمدە بٸر وي جارق ەتە قالدى. قايبٸر جاقسى وي دەيسٸڭ...

«ەر جاڭا قىلمىس جاساعان سايىن, وسى ساۋساق ٸزٸنٸڭ ٷلگٸلەرٸن پايدالانسام, قالاي بولادى ەكەن, ە?!» دەپ ويلادىم. بەينەبٸر وسى سٶزدەردٸ قۇلاعىما ٸبٸلٸستٸڭ ٶزٸ سىبىرلاپ كەتكەندەي. 

مىڭ ويلانىپ, تولعانىپ تاعى بٸر قاراقشىلىق ٸس ٸستەۋ كەرەك دەپ شەشتٸم. ەڭ الدىمەن «ٸنٸمنٸڭ» كورەيادان ورالىپ, باعىتسىز–باعدارسىز ھەم باقىتسىز ٶمٸرٸن سومداپ شىعۋ اقىلعا قونىمدى سيياقتى. جەنە بۇل ەشقانداي قيىندىق تۋدىرمايدى. سەبەبٸ, بۇل ٶزٸمنٸڭ وبرازىم عوي. دەل وسى ۋاقىتتا مەن ەكٸنشٸ «مەنٸم» ارقىلى, ياعني اعا رٶلٸندە جٷرٸپ, بەرٸنە قامقور بولا قالامىن. قىلمىستى جاساپ بولعان سوڭ, قىلمىس ورنىندا ەشقانداي ايعاقتىڭ قالماۋىن جٸتٸ باقىلايمىن. بەلكٸم, وسىنىڭ ٶزٸ دە جەتٸپ ارتىلار. بٸراق, سوندا دا مەنەن كٷدٸكتەنەتٸن بولسا شە? مەنٸڭ ول قىلمىسقا ەشقانداي قاتىسىم جوق ەكەنٸن قالاي دەلەلدەپ بەرە الامىن? مٸنە, دەل وسى ۋاقىتتا تۋعان باۋىرىمنىڭ ساۋساق ٸزٸ كٶمەككە كەلەدٸ. مەنٸڭ قىلمىسقا ەشقانداي قاتىسىم جوق ەكەنٸنە, وسى بٸر تاڭبا جەتكٸلٸكتٸ. پوليتسييا ساۋساق ٸزٸنٸڭ يەسٸن ٶلە-ٶلگەنشە ٸزدەپ ٶتسٸن مەيلٸ, ولار تابا المايدى. قالاي تاپسىن?! يەسٸن باياعىدا ٸنٸسٸ جەر جاستاندىرىپ, ٸستەن شىققان قۇدىققا لاقتىرىپ جٸبٸرگەنٸن, ول از دەسەڭ بەتٸن توپىراقپەن كٶمٸپ, تاپتاپ كەتكەنٸن قايدان بٸلسٸن?!

قالاي بولعاندا دا مۇنداي ٸستەن تەجٸريبەم بولعاندىقتان, تانىسىمنان قوماقتى قارجىنى جىمقىردىم دا, ارتىنان اعامنىڭ ساۋساق ٸزدەرٸن قالدىرىپ كەتتتٸم. بۇل ٷشٸن ماعان وسى تاڭبالاردىڭ ٷلگٸلەرٸ كەرەك بولدى. مەنٸڭ بۇرىندا مٷسٸنشٸ بولعانىمدى ەسكەرسەك, ماعان تٷك تە قيىندىق ەتپەدٸ.  ەندٸ ماعان ٷنەمٸ اقشا قاجەت بولا قالعان جاعدايدا وسى بٸر سەنٸمدٸ تەسٸلدٸ جيە قولداناتىندى شىعاردىم. بٸر قىزىعى, مەن قانشا قىلمىس جاسايىن, مەنەن ەشكٸم كٷدٸكتەنگەن ەمەس. تونالعان كٸسٸلەردٸڭ كٶبٸ مۇنى جاساعان «ٸنٸم» ەكەنٸن بٸلٸپ, قولدارىن بٸر سٸلتەپ كەتٸپ جاتتى, تٸپتٸ پوليتسيياعا ارىز جازباعاندار دا كەزدەستٸ. جازعان كٷننٸڭ ٶزٸندە ايعاقتىڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸمەن ٸس جىلى جابىلىپ قالىپ جاتتى.  قىلمىس جاساۋ مەن ٷشٸن ەرٸككەننٸڭ ەرمەگٸنە اينالدى. قىلمىس جاساعان سايىن جازادان قۇتىلىپ كەتە بەرۋ كٶكٸرەگٸمە نان پٸسٸردٸ. اقىرىندا سول ٶركەكٸرەكتٸك تٷبٸمە جەتٸپ تىندى. تاعى بٸر ادامنىڭ و دٷنيەگە ساپار شەگۋٸنە سەبەپشٸ بولدىم.

بۇل جايىندا سٸز سوڭعى ۋاقىتتارى قانىق بولعان شىعارسىز. وتىز يەندٸ جىمقىرۋ مەن كٸسٸ ٶلٸمٸن ايتىپ وتىرمىن. يە, سول سەبەپتٸ قايتالاپ جاتۋدىڭ قاجەتٸ شامالى شىعار. قىسقاسىن ايتقاندا, مەن قارىزعا بەلشەمنەن باتىپ كەتتٸم. ەندٸ ماعان ٷلكەن سومادا اقشا قاجەت ەدٸ.

كٷندەردٸڭ بٸر كٷنٸندە مەن بٸر جاقىن تانىسىمنان سەيفٸندە بار بايلىعى جاسىرىنىپ جاتقانىن ەستٸدٸم. ونىسى وسى – وتىز مىڭ يەن.  كەيٸننەن بەلگٸلٸ بولعانداي بۇل–ساياسي كومپانييانىڭ قۇپييا قارجىسى بولعان با, ەلدە وسىعان ۇقساس بٸردەڭە ەدٸ, ناقتىسى ەسٸمدە جوق.  ال تانىسىم مەنٸ ٶتە ۇقىپتى ھەم پاراساتتى ادام دەپ ويلاعان بولۋ كەرەك. ەيتەۋٸر, مەنٸ ٶزٸنە جاقىن تارتىپ, ٸشٸندەگٸ بار سىرىن الدىما جايىپ سالدى. ول وسى بٸر ەڭگٸمە ايتىپ جاتقاندا شاڭىراعىندا مەنەن باسقا جۇبايى مەن تاعى ٷش قوناعى بولدى.  

جوسپارىما قاجەتتٸنٸڭ بارلىعىن ەگجەي–تەگجەيٸنە دەيٸن انىقتاپ الدىم دا, سول تٷنٸ-اق «ٸنٸمنٸڭ» كەيپٸنە ەنٸپ, تانىسىمنىڭ ٷيٸنە ۇرلىققا تٷستٸم. ال «اعامنىڭ» بۇل قىلمىستان اقتاپ الاتىن ٶزٸندٸك دەلەلدەرٸ دە دايىن بولاتىن.  ەشقانداي قيىندىقسىز–اق سەيف تۇرعان بٶلمەگە وپ–وڭاي جەتتٸم. قولىما قولعاپ كيٸپ اپ, سەيفتٸ اشاتىن قۇپييا سانداردى تەرە باستادىم (ەسكٸ دوسىنا اعىنان جارىلعان ٷي يەسٸنەن سەيفتٸڭ قۇپييا ساندارىن بٸلٸپ الۋ وڭايعا تٷستٸ). اۋزىن ايقارا اشىپ, ٸشٸندە بانكنوتتاردى ۋىستاپ الىپ شىققان سەتٸم ەدٸ. كەنەت, بٸرەۋ جارىقتى قوسىپ قالدى. مويىن بۇرىپ قاراعانىمدا قاسقايىپ ٷي يەسٸنٸڭ تۇرعانىن كٶردٸم.  ەندٸ ماعان نە ٸستەۋ كەرەك ەدٸ? قويىنىمنان پىشاعىمدى سۋىرىپ الدىم دا, دوستىق پەيٸلٸ اڭقىعان جٷرەگٸنە سۇعىپ الدىم. وسى ٸستٸڭ بارلىعىنا نەبەرٸ بٸر مينۋتقا جەتەر-جەتپەس ۋاقىت ٶتتٸ. ول ەدەندە ەش دەم الماستان سۇلاپ جاتتى.

مەن بارىنشا ونىڭ ٶلگەنٸنە كٶز جەتكٸزۋ ٷشٸن مۇقييات قاراپ تۇردىم. باقىتىما وراي,  ٶلگەن وتاعاسىنىڭ بالا–شاعاسى ويانعان جوق. ويانعان كٷننٸڭ ٶزٸندە قورقىنىشتان تاپجىلماي سٸلەيٸپ, قاتىپ قالاتىن شىعار. قالتامنان ساۋساق تاڭباسىنىڭ ٷلگٸسٸن الدىم دا, ەدەندە جاتقان ٶلٸكتٸڭ قانىنا مالىپ, قابىرعاعا جاعا باستادىم. قىلمىس ورنىندا ودان ٶزگە ايعاقتارى قالىپ قويمادى ما ەكەن دەپ بٸر شولىپ شىعىپ, اسىعىس ٷيدەن قارامدى باتىردىم. كەلەسٸ اپتا بوساعامدى سىعىلاپ تەرگەۋشٸ كەلە قالماسى بار ما?! زەرەم زەر تٷبٸنە كەتكەندەي بولدى. ەلدە ٶتكەن اپتا ادام ٶلتٸرٸپ, وتىز مىڭ يەندٸ الىپ كەتكەنٸمدٸ بٸلٸپ قويدى مە ەكەن?! جوق! مەن ٶزٸمنٸڭ كٸنەسٸز ەكەنٸمدٸ دەلەلدەيتٸن ايعاعىم بار. بەلكٸم, ول مەنٸڭ قورىققانىمدى سەزبەدٸ. جٶنسٸز كەلٸپ تەرگەپ جاتقانىنا كەشٸرٸم سۇراپ, جۇمىس بابى مەجبٷرلەپ جاتقانىن ايتىپ اقتالىپ باعۋدا. جٷرەگٸم ورنىنا تٷستٸ. سەيفتە قوماقتى قارجى بار ەكەنٸن بٸلەتٸن بارلىق جاقىن دوستارىنان مەلٸمدەمە الىپ جاتقانىن ايتتى. سوسىن مەن كٷتكەندەي قىلمىس ورنىنان قاسكٷنەمنٸڭ ساۋساق ٸزدەرٸ تابىلعانىن ايتۋدى دا جٶن ساناپتى.

قىسىلا, قىمتىرىلا مەنەن ساۋساق تاڭبامدى السام بولا ما دەپ ٶتٸندٸ. ٸشٸمنەن مىرس ەتٸپ, تەرگەۋشٸنٸڭ بۇل ٶتٸنٸشٸنە كەلٸسٸمٸمدٸ بەردٸم. سەبەپ: سەيفتەگٸ اقشا جايىندا مەنٸڭ دە بٸلەتٸنٸم تەرگەۋشٸگە ايان. كٷدٸك تۋعىزباس ٷشٸن  قىلمىستىڭ قالاي, قايتٸپ بولعانى جايىندا بٸرنەشە سۇراقتار قويىپ, اياعىندا قاپييادا كٶز جازىپ قالعان دوسىمىزدىڭ جاتقان جەرٸ جايلى بولسىن دەپ, ٶتٸرٸك قانا قايعىرىپ تۇرعانداي كەيٸپ تانىتتىم. قوشتاسار سەتتە پوليتسييا كٷدٸكتٸنٸ ۇستاۋ ٷشٸن قولىنان كەلگەن بار مٷمكٸندٸكتٸ پايدالاناتىنىنا ٷمٸتٸم زور ەكەنٸن ايتۋدى دا ۇمىتپادىم.

ول ەسٸكتٸ جاۋىپ ٷلگەمەي جاتىپ, مەن ٶزٸمە كٶلٸك شاقىرىپ, كٶڭٸل كٶتەرۋگە دايىندالا باستاعانىم قىزىق بولدى. كەشە ادام ٶلتٸردٸم. نە بولىپتى?! ەسەسٸنە قالتام قالىڭداپ, بانكنوتتارعا تولىپ شىعا كەلدٸ.

اراعا ەكٸ كٷن سالىپ ەلگٸ ٸز كەزۋشٸ ەسٸگٸم توقىلداتىپ تاعى كەلٸپ تۇردى. ە, بۇل كٸسٸنٸڭ پوليتسييا قىزمەتكەرٸلەرٸ اراسىندا بەدەلٸ كٷشتٸ, تانىمال قۇپييا تىڭشى ەكەنٸن كەيٸننەن بٸلدٸك قوي. ەشتەڭە بولماعانداي ٷيٸمە كەلگەن قوناقپەن بوساعادا سٶيلەسۋدٸ ەبەستٸك ساناپ, قوناق بٶلمەگە جايعاستىردىم. دەگەنمەن ونىڭ ەلگٸ كٷنگە قاراعاندا جٷزٸ سۇرلانىپ, ول از دەسەڭ مەنٸ كەلەكە قىلىپ قاراعانداي بولعان سوڭ, ٸشٸم بٸردەڭە سەزە قويدى. باستاپقى دا ٶز–ٶزٸمدٸ ۇستاپ, دىمىمدى بٸلدٸرە قويمادىم. ٶتە سابىرلى قالىپپەن ستٶل ٷستٸنە بٸر قاعازدى قويا سالدى. ال ەندٸ بۇل نە قاعاز ەكەنٸن ۇعىپ كٶر?!  بەرٸ شاتاسىپ كەتتٸ. بۇل نە قاعاز?  ەي, بۇل دەگەنٸمٸز – قاماۋعا الىنسىن دەگەن وردەر عوي. مەن ەشتەڭە تٷسٸنە الماي پاراققا تەسٸلٸپ قاراپ تۇرعانىمدا, ٸز كەسۋشٸ كەلٸپ قولىما كٸسەن تاقتى. ال ەسٸك الدىندا قارۋلى بٸرنەشە پوليتسييا قىزمەتكەرٸ تۇر ەكەن. قارسىلىق تانىتۋدىڭ ەش رەتٸ كەلمەدٸ.

مەنٸ قاراڭعى قاپاسقا ەكەلدٸ دە, قاماپ تاستاعانىن قاراشى, ەندٸ. بٸراق سوندا دا ٷمٸتٸمدٸ ٷزبەدٸم. «اقىماقتار, بەرٸبٸر دە وسى قىلمىستى مەن جاساعانىمدى دەلەلدەي المايسىڭدار» دەپ ىشقىنىپ باعام. ال ەندٸ مەنٸ الدىمدا قانداي توسىنسىي كٷتٸپ تۇرعانىن ويلاپ كٶرٸڭٸزشٸ! پروكۋرور مەنٸ ايىپتى دەپ تاپقاندا, مەن نە ايتۋ كەرەكتٸگٸن دە بٸلمەدٸم. بۇل قالايشا? ساۋساق تاڭبالارىمىز سەيسەك كەلمەيدٸ عوي. نەگە بۇلاي? دەمەك, مەن قاندىقول قىلمىسكەر اتانامىن عوي. وسىنى ويلاسام قارقىلداپ كٷلكٸم كەلٸپ كەتپەسٸ بار ما?!

يە, سٶيتسەم مەن شىنىمەن وڭباي قاتەلەسٸپپٸن. بٸراق بۇعان كٸم كٸنەلٸ? ەلدە ٶلگەن اعامنىڭ قارعىسى ما? مەن قالايشا وسىنشالىق اقىماق, تٷككە تۇرعىسىز قاتەلٸك جٸبەردٸم ەكەن, ا? اعامنىڭ ساۋساق ٸزٸ دەپ جٷرگەنٸم شىندىعىندا ٶزٸمنٸڭ ساۋساق تاڭبام بولىپ شىققانى قالاي? سٶيتسەم ساۋساعىما جۇققان تۋشتى سٷرتكەن كەزدە كٷندەلٸككە جاعىلىپ قالعان ٶزٸمنٸڭ تاڭبام ەكەنٸن بٸلسەمشٸ!.. اقىرىندا, قاعازداعى ساۋساق ٸزٸ ٶزٸمدٸكٸ بولىپ شىقتى. ال فوتوگرافييا تٸلٸندە مۇنى – نەگاتيۆ دەيدٸ ەكەن.

باستاپقى دا وسى ايتىلىپ جاتقان ٸستٸڭ بەرٸ مەن ٷشٸن ماعىناسىز بولىپ كٶرٸندٸ. مەن بۇلاي بولۋى مٷمكٸن ەمەس دەپ مويىنداۋدان باس تارتتىم.  بٸراق دەل وسىنداي قىلمىس جاساعان العاشقى قىلمىسكەر مەن ەمەس ەكەنمٸن. دەلەل رەتٸندە پروكۋرور ماعان بٸر وقيعانى ايتىپ بەردٸ.

1913 جىلى فۋكۋوكە قالاسىندا تۇتقىنداعى نەمٸس لەيتەنانتىنىڭ ەيەلٸن وزبىرلىقپەن ٶلتٸرٸلگەن ەدٸ. كٷدٸكتٸ رەتٸندە بٸر كٸسٸنٸ ۇستاعان كٶرٸنەدٸ. بارلىق ايعاق–دەلەلدەر سونى كٸنەلٸ دەپ تابادى. الايدا ساۋساق ٸزٸنٸڭ تاڭباسىن الۋ نەتيجەسٸندە قىلمىس ورنىنداعى ٸزبەن ۇقساس ەمەس ەكەندٸگٸن انىقتايدى.

ٸس تىعىرىققا تٸرەلەدٸ. امالى قالماعان پوليتسييا قىزمەتكەرلەرٸ ساراپشى رەتٸندە مەديتسينا پروفەسسورىن شاقىرادى. جەنە پروفەسسور ەكٸ ساۋساق تاڭباسىنىڭ بٸردەي ەكەنٸن دەلەلدەپ بەرەدٸ. دەل مەنٸڭ ٸس-ەرەكەتٸمە ۇقساس, ول  قاسكٷنەم دە قىلمىس ورىنىنا  نەگاتيۆتٸ ساۋساق ٸزٸن قالدىرىپ كەتكەن ەكەن. ساراپشى قوس ساۋساق ٸزٸن سۋرەتكە تٷسٸرٸپ الدى دا, اق سىزىعىن قاراعا, قارا سىزىعىن اققا بوياپ ەدٸ, ەكەۋٸ بٸر-بٸرٸنەن اينىماي شىعا كەلدٸ. نەتيجەسٸندە, قوس ساۋساق تاڭباسى بٸر ادامعا تيەسٸلٸ بولدى. بەلكٸم, سول ۋاقىتتا ول قاسكٷنەمدە مەن سيياقتى ٶز ساۋساق ٸزٸمەن ٶزٸ ەۋرە بولىپ جٷرگەن شىعار, كٸم بٸلسٸن?!

مٸنە, ەۋليە ەكەي, وسىمەن بەرٸ بٸتتٸ. التىن ۋاقىتىڭىزدى العانىم ٷشٸن كەشٸرٸم ٶتٸنەم. ماعان بەرگەن ۋەدەڭٸزدە تۇرىپ, سۋدياعا, سوت زالىندا وتىرعاندارعا, سوسىن «ەيەلٸمە» مەنەن ەستٸگەنٸڭٸزدٸڭ بارلىعىن جەتكٸزٸڭٸزشٸ. جالىنىپ سۇرايمىن. مەن سول ۋاقىتتا عانا جانىم جاي تاۋىپ, ٶلٸمدٸ تٸك تۇرىپ قارسى الامىن. اجالدى پەندەڭٸزدٸڭ ەڭ سوڭعى تٸلەگٸن ورىنداعىڭىزشى, ەۋليە ەكەم, ٶتٸنەمٸن سٸزدەن...

اۋدارعان: فايزۋللا تٶلتاي

ۇلت پورتالى

*دوكتور دجەكيلا مەن حايدا مىرزانىڭ تاڭعاجايىپ وقيعالارى» -روبەرت ستيۆەنسوننىڭ (1850-1894) فيلوسوفييالىق پوۆەستٸ. ادام بويىنداعى جاقسىلىقپەن جاماندىق جايىندا. دوكتور دجەكيل ٶزٸنٸڭ جامان قىلىقتارىنان ارىلعىسى كەلٸپ, ادام بويىنداعى ناشار قاسيەتتٸ ناقتىلى كٶرسەتۋ ٷشٸن لابوراتورييا سالادى.

ۇقساس جازبالار:

فايزۋللا تٶلتاي: "جان ازابى سورعالاپ جانارىمنان..."

ۆيردجينييا ۆۋلف. پروجەكتور (ەڭگٸمە)