Balalar ádebietinde balalar baspasóziniń kósh basynda turǵan «Baldyrǵan» jýrnaly. Balalar ádebietindegi barlyq janrdy qamtýǵa tyrysatyn bul jýrnaldyń bala tárbiesine qosar úlesi zor. Osy oraida «Ult» portaly jýrnaldyń bas redaktory Dúisen Maǵlumovty balalar ádebieti tóńiregindegi áńgimege tartyp kórdi.
Dúisen aǵa, biyl «Balalar ádebieti jyly» dep jariialanǵany belgili. Áńgimemizdi balalar ádebieti týraly oi-pikirińizden bastasaq?
Balalar ádebieti degen bizdiń qazaq ádebietinde bar. Ol ózi damyǵan sala, bir janr dep esepteýge bolady. Balalar ádebieti ózi ishinen qanshama janrǵa bólinip ketedi. Balalar ádebietiniń 20-dan asa janry bar, mysaly, ertegi, áńgime, taqpaq, jańyltpash, jumbaq degen siiaqty. Kezinde «Baldyrǵan» jýrnaly ashylǵan 1958 jyldan bastap, odan keiin balalar ádebieti biik dárejege kóterildi, damydy. Ol kezde balalar ádebietine úlken-úlken aǵalarymyz qyzmet etti. Al dál búgingi kúni balalar ádebietin kóp jaǵdaida kibirtiktep, turalap qalǵan tustary joq emes, bar. Oǵan endi ártúrli jaǵdailar áser etti dep aitýǵa bolady. Qazir «balalar ádebieti joq», «balalar ádebieti qurydy», «balalar ádebieti damymai qaldy» dep aitylyp jatqan áńgimeler kóp. Biraq onyń bári sebepsiz, balalar ádebieti bar. Bizdiń Qazaqstanda balalar ádebietine ártúrli janrda qalam terbep júrgen aqyn-jazýshylardyń 60-tan asa ókili bar. Taza balalar ádebietimen ainalysyp júrgen. Bul «balalar ádebieti joq», «balalar ádebieti qurydy», «balalar ádebieti damymai qaldy» degen sóz emes. Biraq búgingi kúnniń balalar ádebieti, búgingi zamanǵa laiyq balalar ádebieti, balalar dúniesi jazylmai jatyr dep aitýǵa bolady.
Kileń fantaziialyq dúnieler deimiz ǵoi endi. Tek «mysyq-tyshqan, qoi-eshkiniń jyryn jazyp jatyr» degen áńgime bar, ol ras. Al búgingi balalar ádebietin jańa salada, jańa janrda damytý, ol basqa áńgime.
Balalar ádebietine jarnama jetispeitin siiaqty ma, siz qalai oilaisyz?
Iá, balalar ádebietine jarnama jetispeidi. Qazir jazýshylar óz aqshasyna kitabyn shyǵarady. 500-600 dana shyǵaryp, óz týystary men tanystaryna taratyp beredi de, qarap otyrady. Balalarǵa arnalǵan kez kelgen kitap 15-20 myń danamen shyǵý kerek. Respýblikanyń túkpir-túkpirine jetý úshin, ony balalar kórý úshin, oqý úshin... sonyń ózi jetpei qalady. Nege deseńiz, bizdiń Qazaqstanda 8-9 myń mektep bar, onda oqyp jatqan 3-4 mln balalarymyz bar ǵoi. Al 500 dana kitap Almatyda, nemese astanadan shyqsa astanada qalady. Qyzylordadan shyqsa, Qyzylordanyń ózinde qalady. Aityp otyrmyn ǵoi, jazýshy óz aqshasyna shyǵarady, kóp jaǵdaida dostaryna taratyp beredi, bitti. Sol shyqqan ádebiettiń ózi bizde nasihattalmai jatyr.
Al balalar ádebietiniń júgin arqalap otyrǵan «Aq jelken», «Baldyrǵan», «Ulan» siiaqty balalar basylymdarynyń ózi nasihattalmai jatyr. Olardyń tirajy týraly aitýdyń ózi uiat. Bir ǵana «Baldyrǵannyń» ózin aitaiyn, men 1985-1986 jyldary jumysqa kelgen kezde «Baldyrǵannyń» tirajy 380 myńnan asa bolatyn, al «Ulan», «Aq jelkenniń» tirajy qansha edi... Ol kezde qazaq mektepteriniń sany búgingi qazaq mektepteriniń sanymen qazirgi bizdiń tirajdy salystyryp kórseńiz, jer men kóktei. Úlken paradoks dúnie. Balalar ádebietine, balalar baspasózine úlken qamqorlyq kerek.
Ótken jyly «Baldyrǵan» jýrnalynyń bir jyldyq nómirin jinap kitap bastyrý týraly oi-usynysyńyzdy aityp edińiz. Osy másele qalai bolyp jatyr?
Byltyr onlain konferentsiiada osy máseleni kótergenim ras. Bul týraly «Mádeniet ministrine» de, «Aqparat ministrine» de saýal joldaǵanmyn. Balalar ádebietin jylynda... «Baldyrǵanda» bizde jyl saiyn 60-70 baspa tabaq shyǵyp jatyr, sony iriktep 20 baspa tabaǵyn ertegiler, taqpaqtardy shyǵaryp turaiyq degen usynysym bolǵan. Áli naqty sheshim aitylmady. «Baldyrǵannyń» 50 jyldyǵynda poeziiadan bir tom, prozadan bir tom degen siiaqty eki tom kitap shyǵarǵanbyz. Ol da az shyqqandyqtan, qazir izdeseń tappaisyń.
Balalar ádebieti damýy úshin eń aldymen ne isteýimiz kerek?
Balalar ádebietin damytý kerek. Balalar ádebietine jastardy tartýymyz kerek. Oilaý qabileti erekshe, sheteldiń ádebietin jaqsy biletin, aǵylshyn tilin jetik biletin jastar bar ǵoi qazir. Mine, sondai daryndardy balalar ádebietine tartýymyz kerek. Biraq bul salaǵa eshkim kóp kele bermeidi. Balalar ádebietiniń ókilin eshkim daiyndamaidy. Nege deseń, jazǵan dúniesi shyqpai jatsa, shyqqan dúniesine bir tiyn qalamaqy almai jatsa, oǵan kim qyzyǵady? Eshkim qyzyqpaidy. Kez kelgen batys elderinde, basqa elderde eń bai baspahanalar osy balalar ádebietimen ainalysatyn baspahanalar. Al bizde kerisinshe.
Áńgimeńizge raqmet!
Aqbota MUSABEKQYZY
