بالالار ەدەبيەتٸندە بالالار باسپاسٶزٸنٸڭ كٶش باسىندا تۇرعان «بالدىرعان» جۋرنالى. بالالار ەدەبيەتٸندەگٸ بارلىق جانردى قامتۋعا تىرىساتىن بۇل جۋرنالدىڭ بالا تەربيەسٸنە قوسار ٷلەسٸ زور. وسى ورايدا «ۇلت» پورتالى جۋرنالدىڭ باس رەداكتورى دٷيسەن ماعلۇموۆتى بالالار ەدەبيەتٸ تٶڭٸرەگٸندەگٸ ەڭگٸمەگە تارتىپ كٶردٸ.
دٷيسەن اعا, بيىل «بالالار ەدەبيەتٸ جىلى» دەپ جارييالانعانى بەلگٸلٸ. ەڭگٸمەمٸزدٸ بالالار ەدەبيەتٸ تۋرالى وي-پٸكٸرٸڭٸزدەن باستاساق?
بالالار ەدەبيەتٸ دەگەن بٸزدٸڭ قازاق ەدەبيەتٸندە بار. ول ٶزٸ دامىعان سالا, بٸر جانر دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. بالالار ەدەبيەتٸ ٶزٸ ٸشٸنەن قانشاما جانرعا بٶلٸنٸپ كەتەدٸ. بالالار ەدەبيەتٸنٸڭ 20-دان اسا جانرى بار, مىسالى, ەرتەگٸ, ەڭگٸمە, تاقپاق, جاڭىلتپاش, جۇمباق دەگەن سيياقتى. كەزٸندە «بالدىرعان» جۋرنالى اشىلعان 1958 جىلدان باستاپ, ودان كەيٸن بالالار ەدەبيەتٸ بيٸك دەرەجەگە كٶتەرٸلدٸ, دامىدى. ول كەزدە بالالار ەدەبيەتٸنە ٷلكەن-ٷلكەن اعالارىمىز قىزمەت ەتتٸ. ال دەل بٷگٸنگٸ كٷنٸ بالالار ەدەبيەتٸن كٶپ جاعدايدا كٸبٸرتٸكتەپ, تۇرالاپ قالعان تۇستارى جوق ەمەس, بار. وعان ەندٸ ەرتٷرلٸ جاعدايلار ەسەر ەتتٸ دەپ ايتۋعا بولادى. قازٸر «بالالار ەدەبيەتٸ جوق», «بالالار ەدەبيەتٸ قۇرىدى», «بالالار ەدەبيەتٸ دامىماي قالدى» دەپ ايتىلىپ جاتقان ەڭگٸمەلەر كٶپ. بٸراق ونىڭ بەرٸ سەبەپسٸز, بالالار ەدەبيەتٸ بار. بٸزدٸڭ قازاقستاندا بالالار ەدەبيەتٸنە ەرتٷرلٸ جانردا قالام تەربەپ جٷرگەن اقىن-جازۋشىلاردىڭ 60-تان اسا ٶكٸلٸ بار. تازا بالالار ەدەبيەتٸمەن اينالىسىپ جٷرگەن. بۇل «بالالار ەدەبيەتٸ جوق», «بالالار ەدەبيەتٸ قۇرىدى», «بالالار ەدەبيەتٸ دامىماي قالدى» دەگەن سٶز ەمەس. بٸراق بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ بالالار ەدەبيەتٸ, بٷگٸنگٸ زامانعا لايىق بالالار ەدەبيەتٸ, بالالار دٷنيەسٸ جازىلماي جاتىر دەپ ايتۋعا بولادى.
كٸلەڭ فانتازييالىق دٷنيەلەر دەيمٸز عوي ەندٸ. تەك «مىسىق-تىشقان, قوي-ەشكٸنٸڭ جىرىن جازىپ جاتىر» دەگەن ەڭگٸمە بار, ول راس. ال بٷگٸنگٸ بالالار ەدەبيەتٸن جاڭا سالادا, جاڭا جانردا دامىتۋ, ول باسقا ەڭگٸمە.
بالالار ەدەبيەتٸنە جارناما جەتٸسپەيتٸن سيياقتى ما, سٸز قالاي ويلايسىز?
يە, بالالار ەدەبيەتٸنە جارناما جەتٸسپەيدٸ. قازٸر جازۋشىلار ٶز اقشاسىنا كٸتابىن شىعارادى. 500-600 دانا شىعارىپ, ٶز تۋىستارى مەن تانىستارىنا تاراتىپ بەرەدٸ دە, قاراپ وتىرادى. بالالارعا ارنالعان كەز كەلگەن كٸتاپ 15-20 مىڭ دانامەن شىعۋ كەرەك. رەسپۋبليكانىڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنە جەتۋ ٷشٸن, ونى بالالار كٶرۋ ٷشٸن, وقۋ ٷشٸن... سونىڭ ٶزٸ جەتپەي قالادى. نەگە دەسەڭٸز, بٸزدٸڭ قازاقستاندا 8-9 مىڭ مەكتەپ بار, وندا وقىپ جاتقان 3-4 ملن بالالارىمىز بار عوي. ال 500 دانا كٸتاپ الماتىدا, نەمەسە استانادان شىقسا استانادا قالادى. قىزىلوردادان شىقسا, قىزىلوردانىڭ ٶزٸندە قالادى. ايتىپ وتىرمىن عوي, جازۋشى ٶز اقشاسىنا شىعارادى, كٶپ جاعدايدا دوستارىنا تاراتىپ بەرەدٸ, بٸتتٸ. سول شىققان ەدەبيەتتٸڭ ٶزٸ بٸزدە ناسيحاتتالماي جاتىر.
ال بالالار ەدەبيەتٸنٸڭ جٷگٸن ارقالاپ وتىرعان «اق جەلكەن», «بالدىرعان», «ۇلان» سيياقتى بالالار باسىلىمدارىنىڭ ٶزٸ ناسيحاتتالماي جاتىر. ولاردىڭ تيراجى تۋرالى ايتۋدىڭ ٶزٸ ۇيات. بٸر عانا «بالدىرعاننىڭ» ٶزٸن ايتايىن, مەن 1985-1986 جىلدارى جۇمىسقا كەلگەن كەزدە «بالدىرعاننىڭ» تيراجى 380 مىڭنان اسا بولاتىن, ال «ۇلان», «اق جەلكەننٸڭ» تيراجى قانشا ەدٸ... ول كەزدە قازاق مەكتەپتەرٸنٸڭ سانى بٷگٸنگٸ قازاق مەكتەپتەرٸنٸڭ سانىمەن قازٸرگٸ بٸزدٸڭ تيراجدى سالىستىرىپ كٶرسەڭٸز, جەر مەن كٶكتەي. ٷلكەن پارادوكس دٷنيە. بالالار ەدەبيەتٸنە, بالالار باسپاسٶزٸنە ٷلكەن قامقورلىق كەرەك.
ٶتكەن جىلى «بالدىرعان» جۋرنالىنىڭ بٸر جىلدىق نٶمٸرٸن جيناپ كٸتاپ باستىرۋ تۋرالى وي-ۇسىنىسىڭىزدى ايتىپ ەدٸڭٸز. وسى مەسەلە قالاي بولىپ جاتىر?
بىلتىر ونلاين كونفەرەنتسييادا وسى مەسەلەنٸ كٶتەرگەنٸم راس. بۇل تۋرالى «مەدەنيەت مينيسترٸنە» دە, «اقپارات مينيسترٸنە» دە ساۋال جولداعانمىن. بالالار ەدەبيەتٸن جىلىندا... «بالدىرعاندا» بٸزدە جىل سايىن 60-70 باسپا تاباق شىعىپ جاتىر, سونى ٸرٸكتەپ 20 باسپا تاباعىن ەرتەگٸلەر, تاقپاقتاردى شىعارىپ تۇرايىق دەگەن ۇسىنىسىم بولعان. ەلٸ ناقتى شەشٸم ايتىلمادى. «بالدىرعاننىڭ» 50 جىلدىعىندا پوەزييادان بٸر توم, پروزادان بٸر توم دەگەن سيياقتى ەكٸ توم كٸتاپ شىعارعانبىز. ول دا از شىققاندىقتان, قازٸر ٸزدەسەڭ تاپپايسىڭ.
بالالار ەدەبيەتٸ دامۋى ٷشٸن ەڭ الدىمەن نە ٸستەۋٸمٸز كەرەك?
بالالار ەدەبيەتٸن دامىتۋ كەرەك. بالالار ەدەبيەتٸنە جاستاردى تارتۋىمىز كەرەك. ويلاۋ قابٸلەتٸ ەرەكشە, شەتەلدٸڭ ەدەبيەتٸن جاقسى بٸلەتٸن, اعىلشىن تٸلٸن جەتٸك بٸلەتٸن جاستار بار عوي قازٸر. مٸنە, سونداي دارىنداردى بالالار ەدەبيەتٸنە تارتۋىمىز كەرەك. بٸراق بۇل سالاعا ەشكٸم كٶپ كەلە بەرمەيدٸ. بالالار ەدەبيەتٸنٸڭ ٶكٸلٸن ەشكٸم دايىندامايدى. نەگە دەسەڭ, جازعان دٷنيەسٸ شىقپاي جاتسا, شىققان دٷنيەسٸنە بٸر تيىن قالاماقى الماي جاتسا, وعان كٸم قىزىعادى? ەشكٸم قىزىقپايدى. كەز كەلگەن باتىس ەلدەرٸندە, باسقا ەلدەردە ەڭ باي باسپاحانالار وسى بالالار ەدەبيەتٸمەن اينالىساتىن باسپاحانالار. ال بٸزدە كەرٸسٸنشە.
ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
اقبوتا مۇسابەكقىزى
