– Dýlat aǵa, búkil halyqtyń qazirgi janaiqaiy jerge qatysty bolyp tur ǵoi. Kún saiyn talqylaý júrip jatyr. Bilik ókilderi kúni keshe ǵana ziialy qaýym ókilderimen jiyn ótkizdi. Oǵan ózińiz de qatystyńyz. Jalpy, jer máselesine qatysty óz oiyńyz qandai?
– Muhtar Áýezovtiń “Keden keden boldy, kedergi neden boldy?” degen sózi bar edi. Sol aitpaqshy, jer qozǵalsa da qozǵalmaityn qazaq nege qozǵaldy? Bárine tózgen qazaq nege kóshege atyp-atyp shyqty? Olardy úilerinen súirep shyǵarǵan kim? Árine, biliktiń ózi. Buǵan deiin el bárine kóndi. Tóbesinen proton qulap jatsa da úndemedi, “qoishy, bilikke seneiikshi, bir bilgenderi bar shyǵar” dedi. Ailyqtaryn keshiktirgende de, zeinetaqy qoryn biýdjetke alyp jatqanda da eshteńe demedi, “jaraidy, eldiń berekesin almaiyq, tynysh bolaiyq, búlinshilik salmaiyq” degen oimen qazaq shydap baqty. Aiaǵynyń astyndaǵy jer qozǵalsa da qozǵalmaityn qazaq jeriniń bir pushpaqtary satylatyn kezde shydai almady, qazaqtyń shyn namysy oiandy. Tynysh jatqan halyqty ózderi ashyndyryp aldy. Endi budan keiin tolyq sabasyna túse me, túspei me, men ony bilmeimin.
“Jer satylady” degen sóz bolǵan joq” deidi. Nege bolǵan joq? E.Dosaevtyń “1 mln 700 myń gektar jer satylady, odan 2 mlrd aqsha túsedi, sonymen biýdjettiń jyrtyǵyn jamaimyz” degen sózinen keiin jurt dúr silkindi. Ony ózimiz de kózimizben kórip, qulaǵymyzben estidik. Endi qalaisha joqqa shyǵaramyz?! Aqyrynda eki ministrdi qurbandyqqa shala saldy.
Sol ekeýi ǵana ońbaǵan, ekeýi ǵana anturǵan eken, úkimet basynda otyrǵan premer-ministr eshteńe bilmeidi eken, ana ońbaǵan anturǵandar ǵana búlik shyǵarypty: «jer satamyz» dep. Sonda mop-momaqan bolyp premer-ministr otyrýy kerek pe?! Nege ol halyqtyń aldyna shyqpaidy, nege ol túsindirmeidi? Nege prezidenttiń kóleńkesinde, úndemei otyra beredi?! Bul – bir. Ekinshiden, halyqtyń bul narazylyǵy tek qana jerge bailanysty emes. Bul – bizdiń qoǵamymyzdaǵy kópten beri qordalanyp qalǵan keleńsizdikterdiń jiyntyǵy. Baiaǵyda «Avrorada» kóterilis burq ete túskende: «Jigitter, sorpanyń ishinen qurt shyqty» degen bir-aq aýyz sóz bolǵan. Oǵan sheiin olardyń kóptegen problemalary, áleýmettik jaǵdaiy, ómirdiń adam tózgisiz qiyndyǵy jinaqtala kelip, sorpanyń ishinen shyqqan qurt kóteriliske sebep qana boldy. Sol siiaqty, buǵan da sebep bolǵan – «jerdi satamyz, jalǵa beremiz» degen sóz. Soǵan qazaq tóze almady.
– Keleńsizdik degende, mysaly, qandai máseleler?
– Mysaly, ómirdiń barlyq salasynda ádilettiliktiń joqtyǵy, arman-tilekterin, ótinishterin aityp bilik oryndaryna barsa, aýdannyń ákiminen bastap oblystyń ákimine deiin júre tyńdaityndyǵy. Keibir aýyldarda áli kúnge deiin jaryq joq. Kóshelerdegi batpaq keship júrgen adamdardy teledidardan kúnde kóremiz. Balalar mektepke bara almai otyr. Úileri qulaǵaly tur. Jerleri joq. Qazaq tipti óz elinde, óz jerinde qulǵa, qaiyrshyǵa ainalyp bara jatyr. Búkil jerasty bailyǵymyzdy shetelderge berip qoidyq. Eń qymbat ýran, volfram, jez kimge ketip jatyr, munai kimge ketip jatyr?! Mine, bulardyń bári – jumbaq. Tek qana bilik biledi. Osyndai suraqtardyń bári jurttyń kókeiinde jinaldy da, narazylyq burq ete qaldy.
– Endi osy jalpyhalyqtyq narazylyqty toqtatý múmkin be?
– Muny toqtatýdyń bir-aq joly bar: prezident: «Eshqandai da jer satylmaidy. Moratorii – ýaqytsha emes, máńgilik. Jalǵa berilse de, ózimizdiń azamattarǵa ǵana beriledi», – dep halyqtyń aldyna shyǵyp aitýy kerek.
Jalpy, jer qatynastary jónindegi halyqaralyq jaǵdailarda «kórshi elderge jer satylmaidy da, jalǵa da berilmeidi» degen bar. Mysaly, eger Germaniia jerdi jalǵa beretin bolsa, Japoniiaǵa ne Kanadaǵa beredi. Al irgesindegi Avstriiaǵa bermeidi. Bul – bir. Ekinshiden, jaraidy, jerdi 25 jylǵa jalǵa berdik delik. 25 jyldan keiin bilik basynda osy otyrǵandardyń eshqaisysy bolmaidy. Jasy qazir 30-daǵylar bolatyn shyǵar, biraq olardyń ózi ol kezde zeinetke shyǵýǵa daiyndalyp jatady. Meniń nemerem mysaly, 25-te. Ol kezde 50-ge keledi. Onyń: «Myna jerdi ózime qaitaryp ber» degenin kim tyńdaidy?! «Baiaǵyda qoǵamdyq komissiia osyndai sheshim qabyldaǵan eken» degen nárse kimniń esinde turady? «Buryn qaida qaldyńdar?» deidi. Ózimizdiń ákimqaralar-aq: «Oǵan men jaýap bermeimin. Bul osydan 25 jyl buryn solardyń ieligine ótip ketken», – dep, sútten aq, sýdan taza bop otyrady. Barlyq kiná osy bizdiń býynǵa artylady. «Sonda qaida qaradyńdar? Ziialy qaýym ókilderi – jazýshylaryń, aqyndaryń, jýrnalisteriń, qoǵam qairatkerleriń, saiasatkerleriń ne istedi? Sol kezde nege qorǵap qalmady?» deidi.
25 jyl degen adamnyń búkil bir sanaly ómiri emes pe? Tipti, jalǵa alǵan merzimi bitken kezde eshkim ornynan turyp kete salmaidy. Sol jerde qalǵysy keledi. Bizdiń elde soǵan sheiin sybailas jemqorlyq tolyǵymen joiylyp ketetinine meniń kúdigim bar. Demek jemqorlardyń biri álgi jerdi alady da, qujattaryn zańdastyryp, sata salady.
Muhammed paiǵambardyń hadisterinde: «Eger jeriń bolsa, óziń óńde. Ózińniń shamań kelmese, týysqanyńa ber. Týysqanyńnyń shamasy kelmese, onda keleshek urpaqqa saqtap qoi», – degen sóz bar. Ol kezde tipti jer degen suraýsyz bolǵan, shekara bolmaǵan. Sonyń ózinde paiǵambarymyz jerge qatysty osyndai sóz aitqan. Eshkim Muhammed paiǵambardan áýlie emes qoi. Endeshe osy sózge bárimiz toqtaýymyz kerek.
– Al prezident: «Jerge qatysty máseleni asfaltta aiqailap júrgender emes, jermen jumys istep júrgen adamdar sheshýi kerek» dedi. Buǵan ne ýáj aitasyz?
– Eger mýzyka máselesi qaralatyn bolsa, men oǵan aralspaimyn. Ainalaiyn-aý, bul aspan men jerdei aiyrmashylyǵy bar nárse ǵoi. Meili, mýzykany túsinbei-aq qoiaiyn. Al Jer… ol – meniń, seniń, bárimizdiń Otanymyz ǵoi! Eger men shahter bolsam, kómirimdi qazyp, typ-tynysh júre berýim kerek pe? Nemese Atyraýdyń munaishysy bolsam, al Shyǵys Qazaqstanda jer satylyp jatsa, tynysh jata berýim kerek pe?! Munaishy bolsam da, men búkil elimniń, jerimniń amandyǵyn, shetelge berilmegenin qalaimyn.
Resei óziniń jerin igere almai jatyr. Sóite tura, bizden jer satyp alǵysy keledi. Nege? Munyń bári – áskeri-strategiialyq qana máni bar nárse. Eger erteń Qytaiǵa jer bere qalsaq, ol jerden qytaidy eshkim eshqashan qýyp shyǵa almaidy. Amerikań da, Ispaniiań da qýyp shyǵa almai otyr. Qytaiǵa jeri jalǵa berilgen Habarovsk ólkesi qazir Reseidiń bas aýrýyna ainaldy. Ol jaqta orystardy sabap jatyr qytailar. Bizde de ótkende bir telearnadan: «Men óz zaýytymda jumys istep júrmin. Maǵan qazaq tiliniń de, orys tiliniń de keregi joq. Biz bárimiz qytaisha sóileimiz. Qazaq qyzyna úilensem degen armanym bar», – dep bir qytai sóilep jatyr. «Qazaq qyzyna úilengen soń qazaqsha úirenesiz be?» dese, «Joq, men ony qytaishaǵa úiretip alamyn ǵoi», – deidi. Naǵyz ekspantsiialyq áreket! Osydan qalai qoryqpaisyń endi? 300 myń qytai qazir osynda júr dep estidim. Mysaly, Qytaidyń ózinde bir baladan artyq týýǵa ruqsat etpeidi. Al biraq munda kelip týǵandarǵa marapat esebinde aqsha beredi eken. Sodan keiin bular sheksiz bala týa beredi. Qazaq biologiialyq jolmen ósip, bir, eki, ary ketse úsh bala týsa, olar geometriialyq progressiia jolymen kóbeiedi. Álgi 300 myń qytaidyń 25 jylda qanshama esege artatynyn endi ózińiz oilai berińiz. Sol kezde bizdiń osy shyryldaǵanymyz shyryldaǵan bop qalady. Tájikstan jer berip edi, qytailar onda áskerimen bardy. Osydan nege sabaq almaimyz?! Alaqandai Tájikstandy endi tyrp etkizbeidi degen sóz. Eger de sol jerdegi qandastarynyń múddesi aiaqasty bola qalsa, Qytai tipti qalyń ásker kirgizýge de daiyn.
– Jer komissiiasynyń ótken senbidegi alǵashqy otyrysyna qatysqan 70 adamnyń 11-i jerdiń satylýyna, jalǵa berilýine qarsy bolypty da, qalǵandarynyń bári qoldapty. Buǵan ne deisiz?
– Meniń bilýimshe, qoldaǵandardyń barlyǵy «Nur Otan» partiiasynyń múshesi kórinedi. Bul bolmaidy. Eger dál osy kúiinde qalatyn bolsa, 11 adam bizdi qoldapty eken dep, halyq tynyshtala qalmaidy. Muny ýshyqtyrmas úshin, narazylyq dúrbeleńge ainalyp ketpes úshin Jer kodeksine shuǵyl túrde ózgeris engizý kerek. «Jer satylmaidy, sheteldikterge jalǵa berilmeidi. Óz azamattarymyzǵa jalǵa berilgen kúnde basqa maqsatta paidalanylmaidy, ǵimarattar salynbaidy» dep.
Tereshenko, Mashkevichter nege Qazaqstannyń 300 — 400 myń gektar jerin ielenip alyp, sýbarendaǵa berip, aqsha taýyp otyr? Qazaqtyń ózi qaida? Sosyn jerdi jalǵa bergen kezde sony alǵan adamnyń búkil múmkindigin tekserý kerek. Onyń qolynda qandai tehnikalar bar, jumys istei ala ma? Máselen, Beksultan ekeýmizdiń de jarty million gektar jer alǵymyz keledi. Biraq qolymyzda kúrekten basqa eshteńe joq. Demek jerdi bizge berýge bolmaidy. Óitkeni biz ony óńdei almaimyz. Egerde sondai bireýler alyp ketse, ony sýbarendaǵa beredi. Ol kelesi bireýge beredi. Sóitip, aqyrynda sheteldikterdiń qolyna ótip kete salýy ábden múmkin. Sondyqtan osy jaǵyna saq bolýymyz kerek. Zań saǵat mehanizmindei naqty isteitin bolsa ǵana biz naǵyz zaiyrly memleket bolamyz.
Negizi, «jerimiz keń, bos jatqan jerler kóp» degendi kim shyǵaryp júrgenin bilmeimin. Qazaqstan – agrarly memleket. Elge «Óz kúnińdi óziń kór» dedik. Shyn mánisinde, qazir malyna jaiylym tappai júrgen kisiler bar. Qaida barsa da malyn bireý atady, qýady nemese múiizin syndyrady. Jurt «endi qaida baryp kún kóremiz, bala-shaǵamyzdy qalai asyraimyz» dep zar jylap júr. Muhtar Qul-Muhamedtiń Almatydaǵy ziialy qaýym ókilderimen kezdesýinde Talǵat Mamashev: «Almaty oblysynda mal jaiylatyn jer qalmady», – dep aityp qaldy.
– Ózińiz aitqandai, jerdiń kópshiligi oligarhtardyń ieligine ótip ketti ǵoi. Mundai jaǵdaida qarapaiym halyqtyń jerge degen muqtajdyǵyn qalai sheshýge bolady?
– Ulan-ǵaiyr aýmaqtardy basqalarǵa sýbarendaǵa berý arqyly paida taýyp otyrǵandardan jerdi tartyp bolsa da alý kerek. Biliktiń ózi: «Igerilmegen jaǵdaida jer memleket menshigine qaitadan alynady» dep aityp jatyr emes pe? Al bizde ondai jerler óte kóp. Óz ishimizdegi qaltalylar jerdi menshiktenip alyp, shóp qoryǵan it siiaqty bolyp otyr. Ózi de jemeidi, jurtty da jolatpaidy. Sondyqtan jer kodeksine shuǵyl túrde ózgerister engizbesek, halqymyzdy eshteńe toqtata almaidy. M.Qul-Muhamed ótkizgen jiynda men muny da aittym.
– Basqa kimder sóiledi? Ne aitty?
– Ol jiynda A.Áshimov, T.Sharmanov, B.Tólegenova, S.Dosanov, S.Orazbaev, E.Hacanǵaliev, B.Nurjekeev, T.Mamashev, jalpy, qatysqan 100 shaqty adamnyń jartysyna jýyǵy sóiledi. Asanáli Áshimov jap-jaqsy nárseler aityp edi, biraq teledidardan tek ózderine kerektisin ǵana alyp beripti. Áitpese Asanáli aitqan: «Halyq ártisi» bolǵannan keiin men qashanda halyqpen birgemin. Ol ne istese de, ne aitsa da, beker emes. «Halyq aitsa qalt aitpaidy». Sondyqtan halyqty kinálaýǵa bolmaidy», – dep. Biraq «asyǵystyq ta qylmaǵanymyz jón shyǵar. Osy táýelsizdigimizge de keide qaýip tóndirip alamyz ba, sol úshin osynyń artyn ýshyqtyryp almasaq bolǵany» degen. Jańalyqtardan osy sońǵy jaǵyn ǵana berdi de, ol bilikti qoldaǵan bolyp shyǵa keldi. Bibigúl bolsa da «Búlik salmaiyq, tynysh bolaiyq» degendi aitty. Nurlan Orazalin onsyz da árqashan bilikti qoldaidy. Ras, prezidenttiń: «Halyqqa unamaǵan zańnyń bizge keregi joq», – degen sózin men de qoldaimyn. Biraq sóz bar da, is bar, áreket bar. Qordalanǵan máselelerdi birtindep joimasaq, keiin óte qiyn bolady.
Qazir qarap tursań, bizde barlyq salada keleńsizdik jailap barady: úleskerlerdiń úii berilmeidi, mine, Almatyny taǵy da sý basyp, úilerdi sý alyp jatyr. Baiaǵyda Keńes kezinde nege sý tasqyny bolmady? Neǵyp úilerdi sý almady? Ol kezde aryq júieleri, sýaǵarlar jumys isteitin. Qazir kóshelerdiń bárine kóldeneń-kóldeneń úi salyp tastady. Sóitip, jappai búlinshilik bolyp jatyr.
– Jańaǵy jiynǵa qatysqandardyń qanshasy jerdi «satylmasyn» dedi?
– Birde-bir adam «satylsyn» degen joq, bári de «satpaý kerek» dedi. Al jalǵa berý – sheteldik tájiribede bar nárse. Biraq osy máselede pikirlerdi tym jumsartyp berdi de, bárimiz sony qoldaǵan siiaqty bolyp qaldyq. Meniń sózimdi bermek túgil, «sóiledi» degen adamdardyń tiziminde de joqpyn. Aqparat kózderi sol jinalysty múlde burmalap berip jatyr.
– Beksultan aǵa ne aitty? Smaǵul Elýbaev she?
– Beksultan qoǵamdaǵy biýrokrattyq týraly aitty. Smaǵul eshteńe degen joq. Serik Qirabaevtyń áieli, geograf ǵalym Áliia Beisenova bylaisha, jaqsy sóiledi, biraq sál búldirip aldy.
– Nege?
– «Bilim ministrin qoldaimyn» degendei pikir aitty. Ony aitpaýy kerek edi. Sosyn «búgingi taqyryp ol emes qoi» dedik te, áreń toqtattyq.
– Reformalary ulttyq múddege múlde qaishy kelip otyrǵan Bilim ministrin qalaisha qoldaidy? Oǵan qandai negiz bar eken sonda?..
– Taqyryp ol emes bolǵannan keiin eshteńe demedik. Biraq men sol jiynda E.Saǵadiev pen M.Qul-Muhamedke: «Balalarymyzdy tynysh oqytaiyqshy. Ózimiz de oqyp shyqtyq qoi. Kóshten qalyp jatqan kim bar qazir? Qoishynyń balasy da akademik boldy ǵoi. Osy ministrler kelgen saiyn reforma jasaidy. Balalarymyzdy máńgúrt qylatyn boldyq qoi», – dedim.
Shyndyǵynda, balany bastaýysh mektepte qazaq tilinde oqytý kerek. Bitti. Baiaǵyda Japoniiada «eýropasha oqytamyz» degen úrdis bolǵan. Sóitse, balalardyń kópshiligi japon mentalitetinen aiyrylyp barady eken. Sosyn burynǵy oqý júiesin qaitadan qalpyna keltirdi. Budan shyǵatyn qorytyndy bireý ǵana: bala bastaýysh mektepte ana tilinde ǵana bilim alýy kerek.
Sosyn «ádebiet pen tildi qosyp oqytamyz» degen ne sumdyq? Qazir balalar onsyz da saýatsyz. Sol siiaqty, «Qazaqstan tarihyn mektepte ǵana oqytyp, joǵary oqý ornynda oqytpaimyz» degen ne sóz? Qaita tarihty ýniversitette – balalardyń sanasy ósip, aqyl-oiy tolysqan kezde oqytý kerek. Al mektepte tarihi taqyryptar qysqasha ǵana, ústirt beriledi. Onyń ózin «geografiiamen biriktirý kerek» dep jatyr. Osyndai nárselerdi qaidan shyǵarady, sol maǵan túsiniksiz.
– Osy bir astyrtyn saiasat emes pe? Áitpese halyqty – jerden, al jas urpaqty – tilden, tarihtan, dástúrden aiyrýǵa búgingi bilik nege sonsha qulshynyp otyr?
– Osyndai bir ekspantsiia bar ma, qastandyq júrip jatqan joq pa dep men de oilaimyn. Aitaiyn deseń, aýzyń barmaidy. Teledidardyń túri anaý: tańerteńnen keshke deiin – mýzyka, sheteldiń maǵynasyz serialdary. Sondaǵy maqsat – halyqty dúbára qylý, oilaý qabiletinen aiyrý.
– Degenmen osyndai ótkir máseleler qozǵalǵanda ziialy qaýym ókilderiniń kópshiligi buǵyp qalýǵa, áńgimeden qashýǵa tyrysatyn siiaqty…
– Ol ras. Mysaly, 700 jazýshy bar deimiz. Biraq áldeqandai másele qozǵalar kezde solardyń kópshiligi syrt qalady. Bastary qosylmaidy. Kóbisi – qoldan jasalǵan jazýshylar. Shyn jazýshy halqynyń jaǵdaiyna qabyrǵasy qaiyspai, júregi aýyrmai turmaidy. «Qoishy, úide otyra bereiinshi» demeidi. Men eshkimge «kóshege shyq, aiqaila» dep jatqan joqpyn. Biraq «Myna ómir ne bolyp barady? Qoǵam qaida bara jatyr?» dep eleń etýge, bas kóterýge bolady ǵoi. Nege maqala jazbaidy, nege pikirin aitpaidy? Eshkimniń jaǵasynan almai-aq qoi. «Qyzmetińnen ket» deme, jurtty tóńkeriske shaqyrma. Biraq ózińniń oiyńdy aitý paryz emes pe?
Jer degeniń – Otanyń ǵoi. Mysaly, keshegi II dúniejúzilik soǵysta ultaraqtai jer úshin qan tókken joqpyz ba? Endi beibitshilik ornap, táýelsizdik týyn kótergen kezimizde Otanymyzdyń ultaraqtai jerin emes, úlken-úlken aýmaqtaryn million gektarlap nege satamyz? Bul ne? Munyń ar jaǵynda Otanyn satý siiaqty óte qaýipti áreket jatqan joq pa?
Bizge «Baiaǵyda Jer kodeksi alǵash qabyldanǵan kezde qaida qaradyńyzdar? Nege sol kezde shý kótermedińizder?» deidi. Ol kezde de, qazir de buqaralyq aqparat quraldary – telearnalar, bilikke qarasty gazet-jýrnaldar halyqqa shynaiy aqparat bergen joq. Qoǵamda ne bolyp, ne qoiyp jatqanyn jan-jaqty túsindirgen emes. Sonda da halyq buryn bilikke, prezidentke, úkimetke sendi. Shyndyǵynda, zańdy qunttap oqyǵan eshkim bolǵan joq ol kezde. Tek internet ómirimizge engennen bastap qana, halyq áleýmettik jeliler arqyly túrli jaǵdailardan habardar bola bastady.
Al jaraidy, jerińdi qazir satyp, biýdjetińniń jyrtyǵyn 2 mlrd dollarmen jamadyń deiik. Kelesi jyly nemizdi satamyz?! Onsyz da bárin satyp boldyq qoi.
Men aralasatyn adamdardyń, aqyn-jazýshylardyń kóbisi jerdi satýǵa, sheteldikterge jalǵa berýge qarsy. Biraq jeme-jemge kelgende úndemei qalǵandy unatatyn siiaqty. «Qoishy, kózge kórine bermeiinshi. Men týraly ne oilap qalady?» deidi. Bireýiniń mereitoiy jaqyndap qalǵan, bireýiniń bala-shaǵasy ósip keledi, alǵa qoiǵan basqa maqsattary bar. Biraq qalai bolǵanda da, eshkim jeke kózqarasy úshin jazaǵa tartylmaidy ǵoi. Árkimniń óz oiy bar. Al jer máselesine kelgende bir-aq pikir bolýy kerek: «Jer satylmaidy»! Bul – spektakldi kórip bolyp, «Meniń oiym bylai» deitin kórkem shyǵarma emes. Bir-aq nárse: ol – Otanyń. Ony satpaisyń! Buǵan bola komissiia qurýdyń da, daýysqa salýdyń da qajeti joq. Tipti osy talqylaýdyń bárin biz beker ótkizip jatyrmyz. Halyqtyń nieti, kózqarasy onsyz da belgili.
– «Jer máselesin jermen jumys istep júrgen adamdar sheshýi kerek» degen nárseniń ózi qate. Solai emes pe?
– Árine. Jer mamandary topyraqtyń qunarlylyǵyn zertteitin shyǵar. «Bul jerge kelesi jyly basqa daqyl egý kerek» degen máseleni qarastyratyn bolar. Biraq bul arada jerdiń qunarlylyǵy, topyraqtyń sapasy týraly áńgime bolyp jatqan joq qoi. Mýzykany tyńdamasań, tyńdamai-aq qoi, túsinbeseń, túsinbei-aq qoi. Biraq jerdi satýǵa bolmaitynyn túsinýge bolady ǵoi. Meili, qunarly, meili qunarsyz bolsyn, tipti aq sor basyp jatsa da, báribir ol – bizdiń jer! Ony satýǵa bolmaidy.
– Al endi bilik basyndaǵylar, osy máselege jaýapty ministrler, olar da qazaq qoi. Osy «bolmaidy» degen nárseni solar qalaisha túsinbeidi?
– Osyny men de túsinbei otyrmyn. Qaitalap aitamyn: jerdiń satylmaýy kerek ekenin bárimiz qoldaýymyz kerek. Tártip saqshylaryna da: «Kúni erteń áldeqandai jaǵdai bola qalsa, beibit adamdardy jelkesinen súirep júrmeńder. Qaita solardyń arasyna arandatýshylardyń kirip ketpeýin qadaǵalańdar. Bilikke qarsy shyǵyp, «ornynan ketsin!» dep jatqan eshkim joq. Barlyǵy tek qana: «Jer satylmasyn!» dep jatyr. Ol – seniń de jeriń. Seniń de bala-shaǵań bar. Seniń de nemere-shóbereń bolady. Solarǵa qaldyrasyń ǵoi. Al búgin satyp jiberseń, ne bolady sonda» dep túsindirýimiz kerek.
Eshkim bizden shól dalany surap jatqan joq, eń shuraily jerlerge kóz tigip otyr. Qytaiǵa da, basqaǵa da Almaty oblysynan tipti 1 santimetr de jer berilmeýi kerek. Bul – shekaralyq oblys. Osyny árbir qazaq túsinýi kerek.
– Qalai oilaisyz, 21 mamyrda ne bolýy yqtimal?
– Ol jaǵyn anyq bilmeimin, biraq halyq báribir shyǵatyn shyǵar dep oilaimyn. Óitkeni qordalanǵan máseleler tek jerge ǵana bailanysty emes.
– Almatyda M.Qul-Muhamed ótkizgen jiynda qaýly-qarar, málimdeme siiaqty birdeńe qabyldandy ma? Qandai bailam jasaldy?
– «Aitylǵan pikirlerdiń bárin prezidentke jetkizemiz» dep ketti. «Moratorii bir jylǵa jariialandy» dep edi, bir jylǵa da emes, jańa jylǵa deiin ǵana eken. Jańa jyldan keiin osy áńgimeni qaita bastaimyz ba sonda? Osy máseleni birjolata sheshý kerek. Biz «Budan keiin jalpy, «jer satý» degen áńgime bolmasyn» dedik.
Jer satý degenniń ózi qaidan shyqty osy? «Qazaqstan jer kólemi boiynsha álemde toǵyzynshy oryn alady» degen bir bále boldy. Paidalanylmai jatqan jer joq bizde! Onyń bári – maldyń jaiylymy. «Bos jatyr eken» dep, sony shetelge jalǵa beremiz be endi? Halyq onsyz da jumyssyz. Jerdiń asty-ústindegi sonshama bailyqpen, bar-joǵy 17 mln halyqty jóndep asyrai almai otyrmyz: ne úi joq, ne kúi joq, ne jumys joq. Mysaly, Polsha, Chehoslavakiia, Japoniiany qarashy: eshteńe joq olarda, biraq bári bar. Bizde bári bar, biraq eshteńe joq.
– Aldaǵyny tek Alla biledi. Biraq áldeqandai jaǵdai bola qalsa, ziialy qaýymnyń halyqtyń jaǵynan tabylýy múmkin be?
– Men soǵan kúdiktenip qaldym. Bári úiden tamashalaǵandy jón kóretin, «anany ustap alyp ketipti», «anaý bylai dep sóilepti», «bárekeldi», «oi, jaraisyń» dep alaqanyn ysqylap otyratyn, as úidegi patriottar siiaqty. Meni de jurt «qashyp ketti» dep oilaityn shyǵar. Biraq shyndyǵynda, men ol kúni Temirlanda bolamyn. Osydan eki ai buryn josparlanyp qoiǵan bir úlken shara bar, soǵan qatysýym kerek.
– Eger sol kúni Almatyda bolsańyz, halyqtyń ortasynda bolar ma edińiz?
– Árine, bolar edim. Nege bolmaimyn?! Jerge qatysty máselede men nege tys qalýym kerek?!
– Áńgimeńizge raqmet!
Suhbattasqan
Roza Raqymqyzy.
