– دۋلات اعا, بٷكiل حالىقتىڭ قازiرگi جانايقايى جەرگە قاتىستى بولىپ تۇر عوي. كٷن سايىن تالقىلاۋ جٷرiپ جاتىر. بيلiك ٶكiلدەرi كٷنi كەشە عانا زييالى قاۋىم ٶكiلدەرiمەن جيىن ٶتكiزدi. وعان ٶزiڭiز دە قاتىستىڭىز. جالپى, جەر مەسەلەسiنە قاتىستى ٶز ويىڭىز قانداي?
– مۇحتار ەۋەزوۆتiڭ “كەدەن كەدەن بولدى, كەدەرگi نەدەن بولدى?” دەگەن سٶزi بار ەدi. سول ايتپاقشى, جەر قوزعالسا دا قوزعالمايتىن قازاق نەگە قوزعالدى? بەرiنە تٶزگەن قازاق نەگە كٶشەگە اتىپ-اتىپ شىقتى? ولاردى ٷيلەرiنەن سٷيرەپ شىعارعان كiم? ەرينە, بيلiكتiڭ ٶزi. بۇعان دەيiن ەل بەرiنە كٶندi. تٶبەسiنەن پروتون قۇلاپ جاتسا دا ٷندەمەدi, “قويشى, بيلiككە سەنەيiكشi, بiر بiلگەندەرi بار شىعار” دەدi. ايلىقتارىن كەشiكتiرگەندە دە, زەينەتاقى قورىن بيۋدجەتكە الىپ جاتقاندا دا ەشتەڭە دەمەدi, “جارايدى, ەلدiڭ بەرەكەسiن المايىق, تىنىش بولايىق, بٷلiنشiلiك سالمايىق” دەگەن ويمەن قازاق شىداپ باقتى. اياعىنىڭ استىنداعى جەر قوزعالسا دا قوزعالمايتىن قازاق جەرiنiڭ بiر پۇشپاقتارى ساتىلاتىن كەزدە شىداي المادى, قازاقتىڭ شىن نامىسى وياندى. تىنىش جاتقان حالىقتى ٶزدەرi اشىندىرىپ الدى. ەندi بۇدان كەيiن تولىق ساباسىنا تٷسە مە, تٷسپەي مە, مەن ونى بiلمەيمiن.
“جەر ساتىلادى” دەگەن سٶز بولعان جوق” دەيدi. نەگە بولعان جوق? ە.دوساەۆتىڭ “1 ملن 700 مىڭ گەكتار جەر ساتىلادى, ودان 2 ملرد اقشا تٷسەدi, سونىمەن بيۋدجەتتiڭ جىرتىعىن جامايمىز” دەگەن سٶزiنەن كەيiن جۇرت دٷر سiلكiندi. ونى ٶزiمiز دە كٶزiمiزبەن كٶرiپ, قۇلاعىمىزبەن ەستiدiك. ەندi قالايشا جوققا شىعارامىز?! اقىرىندا ەكi مينيستردi قۇرباندىققا شالا سالدى.
سول ەكەۋٸ عانا وڭباعان, ەكەۋٸ عانا انتۇرعان ەكەن, ٷكٸمەت باسىندا وتىرعان پرەمەر-مينيستر ەشتەڭە بٸلمەيدٸ ەكەن, انا وڭباعان انتۇرعاندار عانا بٷلٸك شىعارىپتى: «جەر ساتامىز» دەپ. سوندا موپ-موماقان بولىپ پرەمەر-مينيستر وتىرۋى كەرەك پە?! نەگە ول حالىقتىڭ الدىنا شىقپايدى, نەگە ول تٷسٸندٸرمەيدٸ? نەگە پرەزيدەنتتٸڭ كٶلەڭكەسٸندە, ٷندەمەي وتىرا بەرەدٸ?! بۇل – بٸر. ەكٸنشٸدەن, حالىقتىڭ بۇل نارازىلىعى تەك قانا جەرگە بايلانىستى ەمەس. بۇل – بٸزدٸڭ قوعامىمىزداعى كٶپتەن بەرٸ قوردالانىپ قالعان كەلەڭسٸزدٸكتەردٸڭ جيىنتىعى. باياعىدا «اۆرورادا» كٶتەرٸلٸس بۇرق ەتە تٷسكەندە: «جٸگٸتتەر, سورپانىڭ ٸشٸنەن قۇرت شىقتى» دەگەن بٸر-اق اۋىز سٶز بولعان. وعان شەيٸن ولاردىڭ كٶپتەگەن پروبلەمالارى, ەلەۋمەتتٸك جاعدايى, ٶمٸردٸڭ ادام تٶزگٸسٸز قيىندىعى جيناقتالا كەلٸپ, سورپانىڭ ٸشٸنەن شىققان قۇرت كٶتەرٸلٸسكە سەبەپ قانا بولدى. سول سيياقتى, بۇعان دا سەبەپ بولعان – «جەردٸ ساتامىز, جالعا بەرەمٸز» دەگەن سٶز. سوعان قازاق تٶزە المادى.
– كەلەڭسٸزدٸك دەگەندە, مىسالى, قانداي مەسەلەلەر?
– مىسالى, ٶمٸردٸڭ بارلىق سالاسىندا ەدٸلەتتٸلٸكتٸڭ جوقتىعى, ارمان-تٸلەكتەرٸن, ٶتٸنٸشتەرٸن ايتىپ بيلٸك ورىندارىنا بارسا, اۋداننىڭ ەكٸمٸنەن باستاپ وبلىستىڭ ەكٸمٸنە دەيٸن جٷرە تىڭدايتىندىعى. كەيبٸر اۋىلداردا ەلٸ كٷنگە دەيٸن جارىق جوق. كٶشەلەردەگٸ باتپاق كەشٸپ جٷرگەن ادامداردى تەلەديداردان كٷندە كٶرەمٸز. بالالار مەكتەپكە بارا الماي وتىر. ٷيلەرٸ قۇلاعالى تۇر. جەرلەرٸ جوق. قازاق تٸپتٸ ٶز ەلٸندە, ٶز جەرٸندە قۇلعا, قايىرشىعا اينالىپ بارا جاتىر. بٷكٸل جەراستى بايلىعىمىزدى شەتەلدەرگە بەرٸپ قويدىق. ەڭ قىمبات ۋران, ۆولفرام, جەز كٸمگە كەتٸپ جاتىر, مۇناي كٸمگە كەتٸپ جاتىر?! مٸنە, بۇلاردىڭ بەرٸ – جۇمباق. تەك قانا بيلٸك بٸلەدٸ. وسىنداي سۇراقتاردىڭ بەرٸ جۇرتتىڭ كٶكەيٸندە جينالدى دا, نارازىلىق بۇرق ەتە قالدى.
– ەندٸ وسى جالپىحالىقتىق نارازىلىقتى توقتاتۋ مٷمكٸن بە?
– مۇنى توقتاتۋدىڭ بٸر-اق جولى بار: پرەزيدەنت: «ەشقانداي دا جەر ساتىلمايدى. موراتوريي – ۋاقىتشا ەمەس, مەڭگٸلٸك. جالعا بەرٸلسە دە, ٶزٸمٸزدٸڭ ازاماتتارعا عانا بەرٸلەدٸ», – دەپ حالىقتىڭ الدىنا شىعىپ ايتۋى كەرەك.
جالپى, جەر قاتىناستارى جٶنٸندەگٸ حالىقارالىق جاعدايلاردا «كٶرشٸ ەلدەرگە جەر ساتىلمايدى دا, جالعا دا بەرٸلمەيدٸ» دەگەن بار. مىسالى, ەگەر گەرمانييا جەردٸ جالعا بەرەتٸن بولسا, جاپونيياعا نە كاناداعا بەرەدٸ. ال ٸرگەسٸندەگٸ اۆستريياعا بەرمەيدٸ. بۇل – بٸر. ەكٸنشٸدەن, جارايدى, جەردٸ 25 جىلعا جالعا بەردٸك دەلٸك. 25 جىلدان كەيٸن بيلٸك باسىندا وسى وتىرعانداردىڭ ەشقايسىسى بولمايدى. جاسى قازٸر 30-داعىلار بولاتىن شىعار, بٸراق ولاردىڭ ٶزٸ ول كەزدە زەينەتكە شىعۋعا دايىندالىپ جاتادى. مەنٸڭ نەمەرەم مىسالى, 25-تە. ول كەزدە 50-گە كەلەدٸ. ونىڭ: «مىنا جەردٸ ٶزٸمە قايتارىپ بەر» دەگەنٸن كٸم تىڭدايدى?! «باياعىدا قوعامدىق كوميسسييا وسىنداي شەشٸم قابىلداعان ەكەن» دەگەن نەرسە كٸمنٸڭ ەسٸندە تۇرادى? «بۇرىن قايدا قالدىڭدار?» دەيدٸ. ٶزٸمٸزدٸڭ ەكٸمقارالار-اق: «وعان مەن جاۋاپ بەرمەيمٸن. بۇل وسىدان 25 جىل بۇرىن سولاردىڭ يەلٸگٸنە ٶتٸپ كەتكەن», – دەپ, سٷتتەن اق, سۋدان تازا بوپ وتىرادى. بارلىق كٸنە وسى بٸزدٸڭ بۋىنعا ارتىلادى. «سوندا قايدا قارادىڭدار? زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ – جازۋشىلارىڭ, اقىندارىڭ, جۋرناليستەرٸڭ, قوعام قايراتكەرلەرٸڭ, ساياساتكەرلەرٸڭ نە ٸستەدٸ? سول كەزدە نەگە قورعاپ قالمادى?» دەيدٸ.
25 جىل دەگەن ادامنىڭ بٷكٸل بٸر سانالى ٶمٸرٸ ەمەس پە? تٸپتٸ, جالعا العان مەرزٸمٸ بٸتكەن كەزدە ەشكٸم ورنىنان تۇرىپ كەتە سالمايدى. سول جەردە قالعىسى كەلەدٸ. بٸزدٸڭ ەلدە سوعان شەيٸن سىبايلاس جەمقورلىق تولىعىمەن جويىلىپ كەتەتٸنٸنە مەنٸڭ كٷدٸگٸم بار. دەمەك جەمقورلاردىڭ بٸرٸ ەلگٸ جەردٸ الادى دا, قۇجاتتارىن زاڭداستىرىپ, ساتا سالادى.
مۇحاممەد پايعامباردىڭ حاديستەرٸندە: «ەگەر جەرٸڭ بولسا, ٶزٸڭ ٶڭدە. ٶزٸڭنٸڭ شاماڭ كەلمەسە, تۋىسقانىڭا بەر. تۋىسقانىڭنىڭ شاماسى كەلمەسە, وندا كەلەشەك ۇرپاققا ساقتاپ قوي», – دەگەن سٶز بار. ول كەزدە تٸپتٸ جەر دەگەن سۇراۋسىز بولعان, شەكارا بولماعان. سونىڭ ٶزٸندە پايعامبارىمىز جەرگە قاتىستى وسىنداي سٶز ايتقان. ەشكٸم مۇحاممەد پايعامباردان ەۋليە ەمەس قوي. ەندەشە وسى سٶزگە بەرٸمٸز توقتاۋىمىز كەرەك.
– ال پرەزيدەنت: «جەرگە قاتىستى مەسەلەنٸ اسفالتتا ايقايلاپ جٷرگەندەر ەمەس, جەرمەن جۇمىس ٸستەپ جٷرگەن ادامدار شەشۋٸ كەرەك» دەدٸ. بۇعان نە ۋەج ايتاسىز?
– ەگەر مۋزىكا مەسەلەسٸ قارالاتىن بولسا, مەن وعان ارالسپايمىن. اينالايىن-اۋ, بۇل اسپان مەن جەردەي ايىرماشىلىعى بار نەرسە عوي. مەيلٸ, مۋزىكانى تٷسٸنبەي-اق قويايىن. ال جەر… ول – مەنٸڭ, سەنٸڭ, بەرٸمٸزدٸڭ وتانىمىز عوي! ەگەر مەن شاحتەر بولسام, كٶمٸرٸمدٸ قازىپ, تىپ-تىنىش جٷرە بەرۋٸم كەرەك پە? نەمەسە اتىراۋدىڭ مۇنايشىسى بولسام, ال شىعىس قازاقستاندا جەر ساتىلىپ جاتسا, تىنىش جاتا بەرۋٸم كەرەك پە?! مۇنايشى بولسام دا, مەن بٷكٸل ەلٸمنٸڭ, جەرٸمنٸڭ اماندىعىن, شەتەلگە بەرٸلمەگەنٸن قالايمىن.
رەسەي ٶزٸنٸڭ جەرٸن يگەرە الماي جاتىر. سٶيتە تۇرا, بٸزدەن جەر ساتىپ العىسى كەلەدٸ. نەگە? مۇنىڭ بەرٸ – ەسكەري-ستراتەگييالىق قانا مەنٸ بار نەرسە. ەگەر ەرتەڭ قىتايعا جەر بەرە قالساق, ول جەردەن قىتايدى ەشكٸم ەشقاشان قۋىپ شىعا المايدى. امەريكاڭ دا, يسپانيياڭ دا قۋىپ شىعا الماي وتىر. قىتايعا جەرٸ جالعا بەرٸلگەن حاباروۆسك ٶلكەسٸ قازٸر رەسەيدٸڭ باس اۋرۋىنا اينالدى. ول جاقتا ورىستاردى ساباپ جاتىر قىتايلار. بٸزدە دە ٶتكەندە بٸر تەلەارنادان: «مەن ٶز زاۋىتىمدا جۇمىس ٸستەپ جٷرمٸن. ماعان قازاق تٸلٸنٸڭ دە, ورىس تٸلٸنٸڭ دە كەرەگٸ جوق. بٸز بەرٸمٸز قىتايشا سٶيلەيمٸز. قازاق قىزىنا ٷيلەنسەم دەگەن ارمانىم بار», – دەپ بٸر قىتاي سٶيلەپ جاتىر. «قازاق قىزىنا ٷيلەنگەن سوڭ قازاقشا ٷيرەنەسٸز بە?» دەسە, «جوق, مەن ونى قىتايشاعا ٷيرەتٸپ الامىن عوي», – دەيدٸ. ناعىز ەكسپانتسييالىق ەرەكەت! وسىدان قالاي قورىقپايسىڭ ەندٸ? 300 مىڭ قىتاي قازٸر وسىندا جٷر دەپ ەستٸدٸم. مىسالى, قىتايدىڭ ٶزٸندە بٸر بالادان ارتىق تۋۋعا رۇقسات ەتپەيدٸ. ال بٸراق مۇندا كەلٸپ تۋعاندارعا ماراپات ەسەبٸندە اقشا بەرەدٸ ەكەن. سودان كەيٸن بۇلار شەكسٸز بالا تۋا بەرەدٸ. قازاق بيولوگييالىق جولمەن ٶسٸپ, بٸر, ەكٸ, ارى كەتسە ٷش بالا تۋسا, ولار گەومەترييالىق پروگرەسسييا جولىمەن كٶبەيەدٸ. ەلگٸ 300 مىڭ قىتايدىڭ 25 جىلدا قانشاما ەسەگە ارتاتىنىن ەندٸ ٶزٸڭٸز ويلاي بەرٸڭٸز. سول كەزدە بٸزدٸڭ وسى شىرىلداعانىمىز شىرىلداعان بوپ قالادى. تەجٸكستان جەر بەرٸپ ەدٸ, قىتايلار وندا ەسكەرٸمەن باردى. وسىدان نەگە ساباق المايمىز?! الاقانداي تەجٸكستاندى ەندٸ تىرپ ەتكٸزبەيدٸ دەگەن سٶز. ەگەر دە سول جەردەگٸ قانداستارىنىڭ مٷددەسٸ اياقاستى بولا قالسا, قىتاي تٸپتٸ قالىڭ ەسكەر كٸرگٸزۋگە دە دايىن.
– جەر كوميسسيياسىنىڭ ٶتكەن سەنبٸدەگٸ العاشقى وتىرىسىنا قاتىسقان 70 ادامنىڭ 11-ٸ جەردٸڭ ساتىلۋىنا, جالعا بەرٸلۋٸنە قارسى بولىپتى دا, قالعاندارىنىڭ بەرٸ قولداپتى. بۇعان نە دەيسٸز?
– مەنٸڭ بٸلۋٸمشە, قولداعانداردىڭ بارلىعى «نۇر وتان» پارتيياسىنىڭ مٷشەسٸ كٶرٸنەدٸ. بۇل بولمايدى. ەگەر دەل وسى كٷيٸندە قالاتىن بولسا, 11 ادام بٸزدٸ قولداپتى ەكەن دەپ, حالىق تىنىشتالا قالمايدى. مۇنى ۋشىقتىرماس ٷشٸن, نارازىلىق دٷربەلەڭگە اينالىپ كەتپەس ٷشٸن جەر كودەكسٸنە شۇعىل تٷردە ٶزگەرٸس ەنگٸزۋ كەرەك. «جەر ساتىلمايدى, شەتەلدٸكتەرگە جالعا بەرٸلمەيدٸ. ٶز ازاماتتارىمىزعا جالعا بەرٸلگەن كٷندە باسقا ماقساتتا پايدالانىلمايدى, عيماراتتار سالىنبايدى» دەپ.
تەرەششەنكو, ماشكەۆيچتەر نەگە قازاقستاننىڭ 300 — 400 مىڭ گەكتار جەرٸن يەلەنٸپ الىپ, سۋبارەنداعا بەرٸپ, اقشا تاۋىپ وتىر? قازاقتىڭ ٶزٸ قايدا? سوسىن جەردٸ جالعا بەرگەن كەزدە سونى العان ادامنىڭ بٷكٸل مٷمكٸندٸگٸن تەكسەرۋ كەرەك. ونىڭ قولىندا قانداي تەحنيكالار بار, جۇمىس ٸستەي الا ما? مەسەلەن, بەكسۇلتان ەكەۋمٸزدٸڭ دە جارتى ميلليون گەكتار جەر العىمىز كەلەدٸ. بٸراق قولىمىزدا كٷرەكتەن باسقا ەشتەڭە جوق. دەمەك جەردٸ بٸزگە بەرۋگە بولمايدى. ٶيتكەنٸ بٸز ونى ٶڭدەي المايمىز. ەگەردە سونداي بٸرەۋلەر الىپ كەتسە, ونى سۋبارەنداعا بەرەدٸ. ول كەلەسٸ بٸرەۋگە بەرەدٸ. سٶيتٸپ, اقىرىندا شەتەلدٸكتەردٸڭ قولىنا ٶتٸپ كەتە سالۋى ەبدەن مٷمكٸن. سوندىقتان وسى جاعىنا ساق بولۋىمىز كەرەك. زاڭ ساعات مەحانيزمٸندەي ناقتى ٸستەيتٸن بولسا عانا بٸز ناعىز زايىرلى مەملەكەت بولامىز.
نەگٸزٸ, «جەرٸمٸز كەڭ, بوس جاتقان جەرلەر كٶپ» دەگەندٸ كٸم شىعارىپ جٷرگەنٸن بٸلمەيمٸن. قازاقستان – اگرارلى مەملەكەت. ەلگە «ٶز كٷنٸڭدٸ ٶزٸڭ كٶر» دەدٸك. شىن مەنٸسٸندە, قازٸر مالىنا جايىلىم تاپپاي جٷرگەن كٸسٸلەر بار. قايدا بارسا دا مالىن بٸرەۋ اتادى, قۋادى نەمەسە مٷيٸزٸن سىندىرادى. جۇرت «ەندٸ قايدا بارىپ كٷن كٶرەمٸز, بالا-شاعامىزدى قالاي اسىرايمىز» دەپ زار جىلاپ جٷر. مۇحتار قۇل-مۇحامەدتٸڭ الماتىداعى زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸمەن كەزدەسۋٸندە تالعات ماماشەۆ: «الماتى وبلىسىندا مال جايىلاتىن جەر قالمادى», – دەپ ايتىپ قالدى.
– ٶزٸڭٸز ايتقانداي, جەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ وليگارحتاردىڭ يەلٸگٸنە ٶتٸپ كەتتٸ عوي. مۇنداي جاعدايدا قاراپايىم حالىقتىڭ جەرگە دەگەن مۇقتاجدىعىن قالاي شەشۋگە بولادى?
– ۇلان-عايىر اۋماقتاردى باسقالارعا سۋبارەنداعا بەرۋ ارقىلى پايدا تاۋىپ وتىرعانداردان جەردٸ تارتىپ بولسا دا الۋ كەرەك. بيلٸكتٸڭ ٶزٸ: «يگەرٸلمەگەن جاعدايدا جەر مەملەكەت مەنشٸگٸنە قايتادان الىنادى» دەپ ايتىپ جاتىر ەمەس پە? ال بٸزدە ونداي جەرلەر ٶتە كٶپ. ٶز ٸشٸمٸزدەگٸ قالتالىلار جەردٸ مەنشٸكتەنٸپ الىپ, شٶپ قورىعان يت سيياقتى بولىپ وتىر. ٶزٸ دە جەمەيدٸ, جۇرتتى دا جولاتپايدى. سوندىقتان جەر كودەكسٸنە شۇعىل تٷردە ٶزگەرٸستەر ەنگٸزبەسەك, حالقىمىزدى ەشتەڭە توقتاتا المايدى. م.قۇل-مۇحامەد ٶتكٸزگەن جيىندا مەن مۇنى دا ايتتىم.
– باسقا كٸمدەر سٶيلەدٸ? نە ايتتى?
– ول جيىندا ا.ەشٸموۆ, ت.شارمانوۆ, ب.تٶلەگەنوۆا, س.دوسانوۆ, س.ورازباەۆ, ە.حاcانعاليەۆ, ب.نۇرجەكەەۆ, ت.ماماشەۆ, جالپى, قاتىسقان 100 شاقتى ادامنىڭ جارتىسىنا جۋىعى سٶيلەدٸ. اسانەلٸ ەشٸموۆ جاپ-جاقسى نەرسەلەر ايتىپ ەدٸ, بٸراق تەلەديداردان تەك ٶزدەرٸنە كەرەكتٸسٸن عانا الىپ بەرٸپتٸ. ەيتپەسە اسانەلٸ ايتقان: «حالىق ەرتٸسٸ» بولعاننان كەيٸن مەن قاشاندا حالىقپەن بٸرگەمٸن. ول نە ٸستەسە دە, نە ايتسا دا, بەكەر ەمەس. «حالىق ايتسا قالت ايتپايدى». سوندىقتان حالىقتى كٸنەلاۋعا بولمايدى», – دەپ. بٸراق «اسىعىستىق تا قىلماعانىمىز جٶن شىعار. وسى تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزگە دە كەيدە قاۋٸپ تٶندٸرٸپ الامىز با, سول ٷشٸن وسىنىڭ ارتىن ۋشىقتىرىپ الماساق بولعانى» دەگەن. جاڭالىقتاردان وسى سوڭعى جاعىن عانا بەردٸ دە, ول بيلٸكتٸ قولداعان بولىپ شىعا كەلدٸ. بيبٸگٷل بولسا دا «بٷلٸك سالمايىق, تىنىش بولايىق» دەگەندٸ ايتتى. نۇرلان ورازالين ونسىز دا ەرقاشان بيلٸكتٸ قولدايدى. راس, پرەزيدەنتتٸڭ: «حالىققا ۇناماعان زاڭنىڭ بٸزگە كەرەگٸ جوق», – دەگەن سٶزٸن مەن دە قولدايمىن. بٸراق سٶز بار دا, ٸس بار, ەرەكەت بار. قوردالانعان مەسەلەلەردٸ بٸرتٸندەپ جويماساق, كەيٸن ٶتە قيىن بولادى.
قازٸر قاراپ تۇرساڭ, بٸزدە بارلىق سالادا كەلەڭسٸزدٸك جايلاپ بارادى: ٷلەسكەرلەردٸڭ ٷيٸ بەرٸلمەيدٸ, مٸنە, الماتىنى تاعى دا سۋ باسىپ, ٷيلەردٸ سۋ الىپ جاتىر. باياعىدا كەڭەس كەزٸندە نەگە سۋ تاسقىنى بولمادى? نەعىپ ٷيلەردٸ سۋ المادى? ول كەزدە ارىق جٷيەلەرٸ, سۋاعارلار جۇمىس ٸستەيتٸن. قازٸر كٶشەلەردٸڭ بەرٸنە كٶلدەنەڭ-كٶلدەنەڭ ٷي سالىپ تاستادى. سٶيتٸپ, جاپپاي بٷلٸنشٸلٸك بولىپ جاتىر.
– جاڭاعى جيىنعا قاتىسقانداردىڭ قانشاسى جەردٸ «ساتىلماسىن» دەدٸ?
– بٸردە-بٸر ادام «ساتىلسىن» دەگەن جوق, بەرٸ دە «ساتپاۋ كەرەك» دەدٸ. ال جالعا بەرۋ – شەتەلدٸك تەجٸريبەدە بار نەرسە. بٸراق وسى مەسەلەدە پٸكٸرلەردٸ تىم جۇمسارتىپ بەردٸ دە, بەرٸمٸز سونى قولداعان سيياقتى بولىپ قالدىق. مەنٸڭ سٶزٸمدٸ بەرمەك تٷگٸل, «سٶيلەدٸ» دەگەن ادامداردىڭ تٸزٸمٸندە دە جوقپىن. اقپارات كٶزدەرٸ سول جينالىستى مٷلدە بۇرمالاپ بەرٸپ جاتىر.
– بەكسۇلتان اعا نە ايتتى? سماعۇل ەلۋباەۆ شە?
– بەكسۇلتان قوعامداعى بيۋروكراتتىق تۋرالى ايتتى. سماعۇل ەشتەڭە دەگەن جوق. سەرٸك قيراباەۆتىڭ ەيەلٸ, گەوگراف عالىم ەلييا بەيسەنوۆا بىلايشا, جاقسى سٶيلەدٸ, بٸراق سەل بٷلدٸرٸپ الدى.
– نەگە?
– «بٸلٸم مينيسترٸن قولدايمىن» دەگەندەي پٸكٸر ايتتى. ونى ايتپاۋى كەرەك ەدٸ. سوسىن «بٷگٸنگٸ تاقىرىپ ول ەمەس قوي» دەدٸك تە, ەرەڭ توقتاتتىق.
– رەفورمالارى ۇلتتىق مٷددەگە مٷلدە قايشى كەلٸپ وتىرعان بٸلٸم مينيسترٸن قالايشا قولدايدى? وعان قانداي نەگٸز بار ەكەن سوندا?..
– تاقىرىپ ول ەمەس بولعاننان كەيٸن ەشتەڭە دەمەدٸك. بٸراق مەن سول جيىندا ە.ساعاديەۆ پەن م.قۇل-مۇحامەدكە: «بالالارىمىزدى تىنىش وقىتايىقشى. ٶزٸمٸز دە وقىپ شىقتىق قوي. كٶشتەن قالىپ جاتقان كٸم بار قازٸر? قويشىنىڭ بالاسى دا اكادەميك بولدى عوي. وسى مينيسترلەر كەلگەن سايىن رەفورما جاسايدى. بالالارىمىزدى مەڭگٷرت قىلاتىن بولدىق قوي», – دەدٸم.
شىندىعىندا, بالانى باستاۋىش مەكتەپتە قازاق تٸلٸندە وقىتۋ كەرەك. بٸتتٸ. باياعىدا جاپونييادا «ەۋروپاشا وقىتامىز» دەگەن ٷردٸس بولعان. سٶيتسە, بالالاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ جاپون مەنتاليتەتٸنەن ايىرىلىپ بارادى ەكەن. سوسىن بۇرىنعى وقۋ جٷيەسٸن قايتادان قالپىنا كەلتٸردٸ. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى بٸرەۋ عانا: بالا باستاۋىش مەكتەپتە انا تٸلٸندە عانا بٸلٸم الۋى كەرەك.
سوسىن «ەدەبيەت پەن تٸلدٸ قوسىپ وقىتامىز» دەگەن نە سۇمدىق? قازٸر بالالار ونسىز دا ساۋاتسىز. سول سيياقتى, «قازاقستان تاريحىن مەكتەپتە عانا وقىتىپ, جوعارى وقۋ ورنىندا وقىتپايمىز» دەگەن نە سٶز? قايتا تاريحتى ۋنيۆەرسيتەتتە – بالالاردىڭ ساناسى ٶسٸپ, اقىل-ويى تولىسقان كەزدە وقىتۋ كەرەك. ال مەكتەپتە تاريحي تاقىرىپتار قىسقاشا عانا, ٷستٸرت بەرٸلەدٸ. ونىڭ ٶزٸن «گەوگرافييامەن بٸرٸكتٸرۋ كەرەك» دەپ جاتىر. وسىنداي نەرسەلەردٸ قايدان شىعارادى, سول ماعان تٷسٸنٸكسٸز.
– وسى بٸر استىرتىن ساياسات ەمەس پە? ەيتپەسە حالىقتى – جەردەن, ال جاس ۇرپاقتى – تٸلدەن, تاريحتان, دەستٷردەن ايىرۋعا بٷگٸنگٸ بيلٸك نەگە سونشا قۇلشىنىپ وتىر?
– وسىنداي بٸر ەكسپانتسييا بار ما, قاستاندىق جٷرٸپ جاتقان جوق پا دەپ مەن دە ويلايمىن. ايتايىن دەسەڭ, اۋزىڭ بارمايدى. تەلەديداردىڭ تٷرٸ اناۋ: تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيٸن – مۋزىكا, شەتەلدٸڭ ماعىناسىز سەريالدارى. سونداعى ماقسات – حالىقتى دٷبەرا قىلۋ, ويلاۋ قابٸلەتٸنەن ايىرۋ.
– دەگەنمەن وسىنداي ٶتكٸر مەسەلەلەر قوزعالعاندا زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸنٸڭ كٶپشٸلٸگٸ بۇعىپ قالۋعا, ەڭگٸمەدەن قاشۋعا تىرىساتىن سيياقتى…
– ول راس. مىسالى, 700 جازۋشى بار دەيمٸز. بٸراق ەلدەقانداي مەسەلە قوزعالار كەزدە سولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ سىرت قالادى. باستارى قوسىلمايدى. كٶبٸسٸ – قولدان جاسالعان جازۋشىلار. شىن جازۋشى حالقىنىڭ جاعدايىنا قابىرعاسى قايىسپاي, جٷرەگٸ اۋىرماي تۇرمايدى. «قويشى, ٷيدە وتىرا بەرەيٸنشٸ» دەمەيدٸ. مەن ەشكٸمگە «كٶشەگە شىق, ايقايلا» دەپ جاتقان جوقپىن. بٸراق «مىنا ٶمٸر نە بولىپ بارادى? قوعام قايدا بارا جاتىر?» دەپ ەلەڭ ەتۋگە, باس كٶتەرۋگە بولادى عوي. نەگە ماقالا جازبايدى, نەگە پٸكٸرٸن ايتپايدى? ەشكٸمنٸڭ جاعاسىنان الماي-اق قوي. «قىزمەتٸڭنەن كەت» دەمە, جۇرتتى تٶڭكەرٸسكە شاقىرما. بٸراق ٶزٸڭنٸڭ ويىڭدى ايتۋ پارىز ەمەس پە?
جەر دەگەنٸڭ – وتانىڭ عوي. مىسالى, كەشەگٸ II دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستا ۇلتاراقتاي جەر ٷشٸن قان تٶككەن جوقپىز با? ەندٸ بەيبٸتشٸلٸك ورناپ, تەۋەلسٸزدٸك تۋىن كٶتەرگەن كەزٸمٸزدە وتانىمىزدىڭ ۇلتاراقتاي جەرٸن ەمەس, ٷلكەن-ٷلكەن اۋماقتارىن ميلليون گەكتارلاپ نەگە ساتامىز? بۇل نە? مۇنىڭ ار جاعىندا وتانىن ساتۋ سيياقتى ٶتە قاۋٸپتٸ ەرەكەت جاتقان جوق پا?
بٸزگە «باياعىدا جەر كودەكسٸ العاش قابىلدانعان كەزدە قايدا قارادىڭىزدار? نەگە سول كەزدە شۋ كٶتەرمەدٸڭٸزدەر?» دەيدٸ. ول كەزدە دە, قازٸر دە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى – تەلەارنالار, بيلٸككە قاراستى گازەت-جۋرنالدار حالىققا شىنايى اقپارات بەرگەن جوق. قوعامدا نە بولىپ, نە قويىپ جاتقانىن جان-جاقتى تٷسٸندٸرگەن ەمەس. سوندا دا حالىق بۇرىن بيلٸككە, پرەزيدەنتكە, ٷكٸمەتكە سەندٸ. شىندىعىندا, زاڭدى قۇنتتاپ وقىعان ەشكٸم بولعان جوق ول كەزدە. تەك ينتەرنەت ٶمٸرٸمٸزگە ەنگەننەن باستاپ قانا, حالىق ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر ارقىلى تٷرلٸ جاعدايلاردان حاباردار بولا باستادى.
ال جارايدى, جەرٸڭدٸ قازٸر ساتىپ, بيۋدجەتٸڭنٸڭ جىرتىعىن 2 ملرد دوللارمەن جامادىڭ دەيٸك. كەلەسٸ جىلى نەمٸزدٸ ساتامىز?! ونسىز دا بەرٸن ساتىپ بولدىق قوي.
مەن ارالاساتىن ادامداردىڭ, اقىن-جازۋشىلاردىڭ كٶبٸسٸ جەردٸ ساتۋعا, شەتەلدٸكتەرگە جالعا بەرۋگە قارسى. بٸراق جەمە-جەمگە كەلگەندە ٷندەمەي قالعاندى ۇناتاتىن سيياقتى. «قويشى, كٶزگە كٶرٸنە بەرمەيٸنشٸ. مەن تۋرالى نە ويلاپ قالادى?» دەيدٸ. بٸرەۋٸنٸڭ مەرەيتويى جاقىنداپ قالعان, بٸرەۋٸنٸڭ بالا-شاعاسى ٶسٸپ كەلەدٸ, العا قويعان باسقا ماقساتتارى بار. بٸراق قالاي بولعاندا دا, ەشكٸم جەكە كٶزقاراسى ٷشٸن جازاعا تارتىلمايدى عوي. ەركٸمنٸڭ ٶز ويى بار. ال جەر مەسەلەسٸنە كەلگەندە بٸر-اق پٸكٸر بولۋى كەرەك: «جەر ساتىلمايدى»! بۇل – سپەكتاكلدٸ كٶرٸپ بولىپ, «مەنٸڭ ويىم بىلاي» دەيتٸن كٶركەم شىعارما ەمەس. بٸر-اق نەرسە: ول – وتانىڭ. ونى ساتپايسىڭ! بۇعان بولا كوميسسييا قۇرۋدىڭ دا, داۋىسقا سالۋدىڭ دا قاجەتٸ جوق. تٸپتٸ وسى تالقىلاۋدىڭ بەرٸن بٸز بەكەر ٶتكٸزٸپ جاتىرمىز. حالىقتىڭ نيەتٸ, كٶزقاراسى ونسىز دا بەلگٸلٸ.
– «جەر مەسەلەسٸن جەرمەن جۇمىس ٸستەپ جٷرگەن ادامدار شەشۋٸ كەرەك» دەگەن نەرسەنٸڭ ٶزٸ قاتە. سولاي ەمەس پە?
– ەرينە. جەر ماماندارى توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن زەرتتەيتٸن شىعار. «بۇل جەرگە كەلەسٸ جىلى باسقا داقىل ەگۋ كەرەك» دەگەن مەسەلەنٸ قاراستىراتىن بولار. بٸراق بۇل ارادا جەردٸڭ قۇنارلىلىعى, توپىراقتىڭ ساپاسى تۋرالى ەڭگٸمە بولىپ جاتقان جوق قوي. مۋزىكانى تىڭداماساڭ, تىڭداماي-اق قوي, تٷسٸنبەسەڭ, تٷسٸنبەي-اق قوي. بٸراق جەردٸ ساتۋعا بولمايتىنىن تٷسٸنۋگە بولادى عوي. مەيلٸ, قۇنارلى, مەيلٸ قۇنارسىز بولسىن, تٸپتٸ اق سور باسىپ جاتسا دا, بەرٸبٸر ول – بٸزدٸڭ جەر! ونى ساتۋعا بولمايدى.
– ال ەندٸ بيلٸك باسىنداعىلار, وسى مەسەلەگە جاۋاپتى مينيسترلەر, ولار دا قازاق قوي. وسى «بولمايدى» دەگەن نەرسەنٸ سولار قالايشا تٷسٸنبەيدٸ?
– وسىنى مەن دە تٷسٸنبەي وتىرمىن. قايتالاپ ايتامىن: جەردٸڭ ساتىلماۋى كەرەك ەكەنٸن بەرٸمٸز قولداۋىمىز كەرەك. تەرتٸپ ساقشىلارىنا دا: «كٷنٸ ەرتەڭ ەلدەقانداي جاعداي بولا قالسا, بەيبٸت ادامداردى جەلكەسٸنەن سٷيرەپ جٷرمەڭدەر. قايتا سولاردىڭ اراسىنا ارانداتۋشىلاردىڭ كٸرٸپ كەتپەۋٸن قاداعالاڭدار. بيلٸككە قارسى شىعىپ, «ورنىنان كەتسٸن!» دەپ جاتقان ەشكٸم جوق. بارلىعى تەك قانا: «جەر ساتىلماسىن!» دەپ جاتىر. ول – سەنٸڭ دە جەرٸڭ. سەنٸڭ دە بالا-شاعاڭ بار. سەنٸڭ دە نەمەرە-شٶبەرەڭ بولادى. سولارعا قالدىراسىڭ عوي. ال بٷگٸن ساتىپ جٸبەرسەڭ, نە بولادى سوندا» دەپ تٷسٸندٸرۋٸمٸز كەرەك.
ەشكٸم بٸزدەن شٶل دالانى سۇراپ جاتقان جوق, ەڭ شۇرايلى جەرلەرگە كٶز تٸگٸپ وتىر. قىتايعا دا, باسقاعا دا الماتى وبلىسىنان تٸپتٸ 1 سانتيمەتر دە جەر بەرٸلمەۋٸ كەرەك. بۇل – شەكارالىق وبلىس. وسىنى ەربٸر قازاق تٷسٸنۋٸ كەرەك.
– قالاي ويلايسىز, 21 مامىردا نە بولۋى ىقتيمال?
– ول جاعىن انىق بٸلمەيمٸن, بٸراق حالىق بەرٸبٸر شىعاتىن شىعار دەپ ويلايمىن. ٶيتكەنٸ قوردالانعان مەسەلەلەر تەك جەرگە عانا بايلانىستى ەمەس.
– الماتىدا م.قۇل-مۇحامەد ٶتكٸزگەن جيىندا قاۋلى-قارار, مەلٸمدەمە سيياقتى بٸردەڭە قابىلداندى ما? قانداي بايلام جاسالدى?
– «ايتىلعان پٸكٸرلەردٸڭ بەرٸن پرەزيدەنتكە جەتكٸزەمٸز» دەپ كەتتٸ. «موراتوريي بٸر جىلعا جارييالاندى» دەپ ەدٸ, بٸر جىلعا دا ەمەس, جاڭا جىلعا دەيٸن عانا ەكەن. جاڭا جىلدان كەيٸن وسى ەڭگٸمەنٸ قايتا باستايمىز با سوندا? وسى مەسەلەنٸ بٸرجولاتا شەشۋ كەرەك. بٸز «بۇدان كەيٸن جالپى, «جەر ساتۋ» دەگەن ەڭگٸمە بولماسىن» دەدٸك.
جەر ساتۋ دەگەننٸڭ ٶزٸ قايدان شىقتى وسى? «قازاقستان جەر كٶلەمٸ بويىنشا ەلەمدە توعىزىنشى ورىن الادى» دەگەن بٸر بەلە بولدى. پايدالانىلماي جاتقان جەر جوق بٸزدە! ونىڭ بەرٸ – مالدىڭ جايىلىمى. «بوس جاتىر ەكەن» دەپ, سونى شەتەلگە جالعا بەرەمٸز بە ەندٸ? حالىق ونسىز دا جۇمىسسىز. جەردٸڭ استى-ٷستٸندەگٸ سونشاما بايلىقپەن, بار-جوعى 17 ملن حالىقتى جٶندەپ اسىراي الماي وتىرمىز: نە ٷي جوق, نە كٷي جوق, نە جۇمىس جوق. مىسالى, پولشا, چەحوسلاۆاكييا, جاپونييانى قاراشى: ەشتەڭە جوق ولاردا, بٸراق بەرٸ بار. بٸزدە بەرٸ بار, بٸراق ەشتەڭە جوق.
– الداعىنى تەك اللا بٸلەدٸ. بٸراق ەلدەقانداي جاعداي بولا قالسا, زييالى قاۋىمنىڭ حالىقتىڭ جاعىنان تابىلۋى مٷمكٸن بە?
– مەن سوعان كٷدٸكتەنٸپ قالدىم. بەرٸ ٷيدەن تاماشالاعاندى جٶن كٶرەتٸن, «انانى ۇستاپ الىپ كەتٸپتٸ», «اناۋ بىلاي دەپ سٶيلەپتٸ», «بەرەكەلدٸ», «وي, جارايسىڭ» دەپ الاقانىن ىسقىلاپ وتىراتىن, اس ٷيدەگٸ پاتريوتتار سيياقتى. مەنٸ دە جۇرت «قاشىپ كەتتٸ» دەپ ويلايتىن شىعار. بٸراق شىندىعىندا, مەن ول كٷنٸ تەمٸرلاندا بولامىن. وسىدان ەكٸ اي بۇرىن جوسپارلانىپ قويعان بٸر ٷلكەن شارا بار, سوعان قاتىسۋىم كەرەك.
– ەگەر سول كٷنٸ الماتىدا بولساڭىز, حالىقتىڭ ورتاسىندا بولار ما ەدٸڭٸز?
– ەرينە, بولار ەدٸم. نەگە بولمايمىن?! جەرگە قاتىستى مەسەلەدە مەن نەگە تىس قالۋىم كەرەك?!
– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
سۇحباتتاسقان
روزا راقىمقىزى.
