Dýlat Isabekov: Sheberdiń qalamynan shyqpasa, shyndyq ta qunsyz

«Shalqar» radiosynyń áýe tolqynynda taǵlymdy, tyńdarmanǵa oi salar dúnieler jeterlik. Qarbalas shaqta ár habardy úzbei tyńdap júrý, árine, múmkin emes. Sondai baǵdarlamanyń biri – mádeniet salasynyń maitalmandarymen pikirlesetin, olarmen syr shertisetin «Óner alańy» habary. Sol habarda órbigen QR Memlekettik syilyǵynyń laýreaty, jazýshy-dramatýrg Dýlat Isabekovpen áńgimeni oqyrman nazaryna usynyp otyrmyz.

Jetpisten assam da, áli kúnge izdenemin

– Dýlat aǵa, kúrdeli janr – dramatýrgiiadaǵy eńbegińiz eleýli. Keiingi tabystaryńyzdy aitpaǵannyń ózinde baiaǵy «Kishkentai aýyl», «Ápke» pesalaryńyz teatrlardyń repertýarynan áli túspei keledi. Ásirese, «Ápke» spektakliniń taqyryby  qai zamanda bolsyn ózekti. Bálkim, ómirsheńdigi de sondyqtan shyǵar?

– Onyń syryn kim bilgen?.. Bálkim, sátti jazylýyna ómirbaianym arqaý bolǵan shyǵar. Bárin bastan-aiaq baiandai bermei, eń keregin ala bilgendikten bolar. Al dramatýrgiia – ras, airyqsha janr. Qazir sahnada qoiylyp júrgen shyǵarmalardyń kóbi áli dramatýrgiia emes, sahnalyq proza nemese sahnalyq pýblitsistika. Dramanyń ózindik erek­she tylsym syrlary bar, onyń damýyn, kompozitsiiasyn, kýl­mi­natsiiasyn jasai alý, ártúrli obrazǵa kerekti sóz tabý, qyzyqty dialog órý, 400-500 bettik romannyń júgin 30 betke syiǵyza bilý – qiyn. «Ápke» 1977 jyly jazylyp, 1978 jyly sahnalandy. Áli kúnge deiin qoiylyp keledi. Biyl «Gaýhartas» filminiń 40 jyldyǵyn atap óttik. Osy aralyqta qansha kino túsirildi, sonyń qanshasy umyt boldy?

Munyń syry – adamzatqa tán jáitterdi túgel qabyldai otyryp, óz keiipkerińe ulttyq boiaý sińirý, oqiǵanyń bárin jinaqtai kele, ulttyq beine jasaý, ulttyń tragediiasyn, muńyn aitý, minezin kórsetý der edim. Sonda ǵana shyǵarma jurtqa kerek bolady. Mysaly, «Ókpek jo­­laýshy» nemese sahnalarda qoiylyp júrgen «Eski úidegi eki kezdesý» dramasyn nege aǵylshyndar qoidy? Sebebi, ortaq problema bar. Dramatýrgiiaǵa qysqalyq, naqtylyq qajet. Qazaq dramatýr­giiasynda jalpylama sóz kóp, bir shái ishýdiń ózin 10-15 betke deiin sýrettep otyratyndar nemese sahnada turyp alyp aqyl aitatyndar jetedi. Ony dramatýrgiia kótermeidi. Sonymen qatar, dramatýrgiiada tóbeden urǵandai qylyp tótesinen aitpaidy, astarlap jetkizedi. Mysaly, Chehovtyń «Apaly-sińlili úsheý» pesasynda Rozenbah súigen qyzymen qoshtasyp, dýelge ketip bara jatady. Jekpe-jekte óletinin biledi. Qaita burylyp kelip, qyzǵa: «Men erteńgi kofemdi ishpei ketip­pin ǵoi», – dep bir-aq aýyz sóz aitady. Osy sózdiń astarynda qandai tragediia jatyr! Al bizdiń dramatýrgter bolsa, «Seni qaityp kóremin be, joq pa? Saparǵa ketip baramyn. Qosh bol, janym!» dep jazady. Bul túk te qyzyq emes. Jalań sentimentalizm. Ómirdiń shyn­dyǵyn jáne eń kerektisin aita bilseń, barlyq elge ortaq tragediiany, ortaq dramany kórsetseń ǵana ol aǵylshynǵa da, frantsýzǵa da, qazaqqa da kerek bolady. Jaqynda ǵana «Ókpek jolaýshy» frantsýz tiline aýdaryldy, kelesi jyly Parij qoiǵaly jatyr. Dramatýrgiiamen qazir jurttyń bári ainalysady, biraq, onyń shyn máninde ne ekenin kóbi bile bermeidi. Dramatýrgiia – asaý, taǵy janr. Ony «kóndirip», igerip, bas bilgizý qiyn.

Oqiǵany qur baiandap berý – dramatýrgiia emes. Neni aittyń? Kimge aittyń? Qalai aittyń? Ne úshin aittyń? Mine, osy tórt suraqqa jaýap ber. Sonymen qatar, oqiǵany birsydyrǵy órbite bermegen durys. Ol kórermendi on minýttan keiin jalyqtyryp jiberedi. Minezdegi erekshelik, oqiǵanyń damýyndaǵy ózgeshelik, mort syný, ótkir dialog, kútpegen oqiǵalar qurý… Qys­qasy, kórermendi qyzyqtyryp, jetelep otyrýǵa tyrysqan jón.

Belgili bir detaldi, siýjetti alǵanda bárin aita bermeý kerek, óitseń, kompozitsiianyń máni qalmaidy. Birin ǵana ait. Osy oqiǵanyń eń urymtal tusy ne? Sol dramatýrgiianyń kilti bolady. Mysaly, «Jaýjúrekti» nemese «Júz jyldyq mahabbatty» jazarda kiltin taba almai, uzaq júrdim. Negizi, ony jazý oiymda da joq edi. Birde Soltústik Qazaqstan oblystyq drama teatry «Sábit Muqanovtyń 110 jyldyǵyna bailanysty Balýan Sholaq jaily pesa jazyp berińizshi» dedi. Men at-tonymdy ala qashtym. Biraq, olar «jańa pesa jazyp berińiz» dep qolqalaýyn qoimady. Men 5-6 ai oilanyp júrip, aqyry kiltin tapqandai boldym. Onyń búkil ómirbaianyn aitsań, kórermen kóredi, «qairan, bizdiń bozdaǵymyz-ai» dep kózine jas alady – boldy. Biraq, onyń qajeti bar ma? Jazýshy buryn-sońdy bolmaǵan tyń nárseni taba bilýi kerek. Men sony tapqandai boldym. Jazyp shyqtym. Búginde teatrda jaqsy júrip jatyr.

Men dramatýrgiiadan sabaq beremin. Jaqynda ǵana bir stýdentim Áýezov teatrynda jariialanǵan konkýrsta báige aldy. Ol da meniń dramatýrgiiaǵa qosqan eńbegimniń jemisi dep bilemin. Dramatýrgiia úlken izdenisti talap etedi. Jetpisten assam da, áli kúnge deiin izdenemin. Áli kúnge deiin kóp nárseni bilmeitin siiaqty kúi keshemin. Jańa kitap qolyma tússe, «buryn nege oqymaǵanmyn?» dep oilaimyn. Uzyn sany 27 pesa jazyppyn. Sahnaǵa qoiylmaǵany joq. Ózimizdi eseptemegende, shet tilderine aýdarylyp, birneshe memlekette qoiylyp keledi. Bul – shyǵarmalarymnyń kerek ekeniniń bir dáleli.

– Bizdiń teatrlarda pesaǵa uqsamaityn, poetikalyq saryndaǵy qoiylymdar órip júr. Nege sondai dúnielerdiń sahnaǵa shyǵýyna jol beremiz?

– Kim bilsin… Teatr basshylyǵyna bailanysty shyǵar. Kóńil- jyq­pastyq degen taǵy bar, sondai pendeýi sebeptermen sahnaǵa shyǵyp ketýi múmkin. Tipti, kórermen kelmei jatsa da, maqtaýyn asyra uiymdastyryp beretinder bar. Qazir pliýralizm, iaǵni, pikir alýan­dyǵyn alǵa ustap, nashar dúnieni aqtap alatyndar kóbeidi ǵoi. Keiingi ýaqytta shynymen-aq teatrdaǵy repertýar, dramatýrgiianyń sapasy tómendep ketti. Kez-kelgen taqyrypty esti sala jazý – kemshilik, ony pisirip, kiltin taba bilý kerek. Mende de talai taqyryp tur. Solardy jazyp, kórermendi jylatýǵa da bolady. Biraq, másele onda emes. Eń bastysy – oqiǵany ekshei bilý. Al qazirgi kóp shyǵar­malar – drama emes, sahnalyq poeziia. Baiaǵy Raiymbek Seitmetovter qoiyp jatty ǵoi, Qadyr Myrza Áli, Fariza Ońǵarsynova, Muhtar Shahanov, Toqash Berdiiarovtyń óleńderin sahnalap shyǵardy. Ol – basqa janr! Al ony pesa dep berý – úlken qatelik! Muny dramatýrgiiaǵa qarsy jasalyp jatqan áreket dep esepteimin.

«Ishinde balasy joq áieldiń tolǵaǵy siiaqty»

– Ótken ǵasyrdyń 60-70-jyldary jaiynda «Leninshil jas» gazetine bir maqalań shyqsa, tańerteń juldyz bop oianatynsyń» degen sózińiz bar ǵoi. Al qazir el bile bermeitin esimder bir kitap shyǵaryp, jarqyratyp tusaýkeser jasap jatady. Al odan keiin sol kitapty oqyp, qyzý talqyǵa salyp jatqandaryn baiqamaimyz. Bul týrasynda ne aitasyz?

– Qazir kitap shyǵaryp, tusaý kesýge qumarlar kóbeidi. Biraq erteńgi kúni bári umytylyp qalady. Sebebi, tyń kózqaras, jańashyldyq, batyl oi joq. Baiaǵy sary ýaiym, áiteýir «ultym», «tilim» dep óleń jaza beretin «kúshenshek» aqyndar shyqty. Men ondailardy «Ishinde balasy joq áieldiń tolǵaǵy siiaqty» deimin.

– Jazýshy Didar Amantai bir suhbatynda «shet elde jańa kitaptyń 30-40 sekýndtyq jarnamasyn jasap, áleýmettik jelilerden, telearnalardan nasihattaidy» dep aitqan edi. Biz de sondai tásildi paidalansaq qalai bolar edi?

– Qazir jarnamanyń zamany ǵoi, bálkim, ol da kerek shyǵar. Biraq, keiin qandai kitaptarǵa jarnama jasalyp ketedi? Taǵy da beitalanttar talanttardyń aldyn orap ketip, solarǵa jarnama kóbeie bastasa, «muny toqtatý kerek» degen pikir qaita shyǵady. Jaqsy kitaptar jarnamasyz qalady da, nasharlary jarq-jurq etip berilip jatady. Buryn biz «kapitalizm keldi, naryqtyq ekonomika tabaldy­ryqty attady, endi taza ádebiet qana shyǵyp, «haltýra» toqtaityn bolady» dep oilaitynbyz. Qazir taza ádebiet tasada qaldy da, arzan­qol dúnie alǵa shyǵyp ketti. Sodan keiin bizdiń oqyrman shatasyp jatyr. «Osy bir kitapty oqiynshy» dep satyp alsa, bolmaityn bir dúnie bolyp shyǵady. Al jaqsy kitaptar bar bolǵany 2000 danamen taraidy. Ol kimge jetedi? Sodan keiin «haltýralar» jaqsy kitap­tardyń aldyn orap, jarnamany da solar ielenip jatady.

Men Angliiaǵa barǵanda, kitaphanalarynyń bárinde boldym. Bizge qaraǵanda, olardyń telearnalary da, kinosy da jaqsy damyǵan ǵoi. Olar biz oilaǵandai emes, kitapqa da erekshe kózqaraspen qarap, jaqsy oqidy eken. Olarda kitap jármeńkesi, saýdasy erekshe jolǵa qoiyl­ǵan. Ǵalamtordyń zamanynda da kitap shetke ysyrylyp tastalmaǵan.

– Qazir intellektýaldy ádebiet kerek degen pikir jii aitylyp júr. Qarapaiym tilmen aitqanda, ol qandai bolýy kerek?

– Menińshe, qazir jurt qyzyǵatyndai shyǵarmalar qajet. Bala kezimizde «qyzyq kitap» deýshi edik qoi. Sondai «qyzyq kitaptar» kerek. Máselen, bir  oqiǵany 10 adam birdei kórýi múmkin, biraq, sonyń ishinde sol oqiǵany qyzyqtyryp aita alatyn bir adam bolady. Jazý­shylyq degen – sheberlik. Maiyn tamyzyp, qyzyqty etip jetkize bilý, oqyǵan adam sol shyndyqtan bir ǵibrat alatyndai, kókeiindegi suraqqa jaýap tabatyndai, bei-jai qalmaityndai jazý qajet. Oqyrmannyń kókeiindegisin dóp basyp taýyp, ol «buryn men muny qalai baiqamaǵanmyn?» deitindei bolýy kerek. «Men de osylai jazyp, aita alatyn edim ǵoi» degizse, ol – shyǵarmanyń shynshyldyǵy, shynai­ylyǵy. Al sony óziń tyńnan jazyp kórshi. Bul – ekiniń biriniń qolynan kele bermeitin dúnie. Shynshyl ádebiet, sýretkerlikpen jazylǵan shyǵarma ómirsheń bolady. Qandai shyndyq bolsyn, eger sheberdiń qalamynan shyqpasa, qunsyz, jansyz kúiinde qalady.

– Dýlat aǵa, keiingi kezde telearnalar «jasaryp» ketti degen másele jii kóterilip júr. Osy jaǵdai sizdi alańdata ma?

– Alańdatqanda qandai! Jalpy, televiziia – jastardyń jiyn nemese kontsert ótkizetin mekemesi emes. Oǵan tájiribesi mol, analitikalyq qabileti, qoǵamdaǵy búkil ahýaldan habary, ózindik pikiri men talǵamy, ulttyq ustanymy bar, saýatty, kóp nárseni kókeiine túie bilgen adam kerek. Munyń bárin bir adam boiyna jinaqtaý úshin de biraz ýaqyt qajet. Al mektepti, ýniversitetti jańa bitirip kelgen qyzdar «robot» siiaqty. Bar degen jerińe barady, aitqanyńdy isteidi. Ras, symbatty, ádemi shyǵar, biraq, televiziianyń maqsaty ol emes. Mysaly, SNN, 365, RBK degen arnalardy kórseń nemese Resei teledidaryn qarasań, olardyń suraq qoiyp otyrǵan jýrnalisteri ekonomisterdiń, saiasattanýshylardyń ózderin shatastyryp jiberedi. Prezidenttermen suhbattasý barysynda suraq qoiý sheberligimen erekshelenip jatady. Mine, bizge osyndai talantty adamdar kerek. Bilikti jýrnalister daiyndaý qajet. Qazaq teledidary olardyń qasynda áli bala siiaqty. Qazir bizdiń arnalardy kórýdiń ózi qiyn. Tipti, keide ózim qatysqan baǵdarlamalardy da kórgim kelmei ketedi. Al, mysalǵa Reseidi alsaq, bir kinony talqylaityn bolsa, aldymen bári kórip alady, sosyn pikirlerin bildiredi, árkim óz kezegimen sóileidi. Syndy da durys qabyldaidy. Al bizde she? Bári bir-birin tyńdamai, qyzylkeńirdek bolyp daýlasyp, sońynda «seni de bilemiz ǵoi» degenmen aiaqtaidy…

Suhbattasqan – Tolqyn SULTANOVA

"Almaty aqshamy" gazeti