«شالقار» راديوسىنىڭ ەۋە تولقىنىندا تاعلىمدى, تىڭدارمانعا وي سالار دٷنيەلەر جەتەرلٸك. قاربالاس شاقتا ەر حاباردى ٷزبەي تىڭداپ جٷرۋ, ەرينە, مٷمكٸن ەمەس. سونداي باعدارلامانىڭ بٸرٸ – مەدەنيەت سالاسىنىڭ مايتالماندارىمەن پٸكٸرلەسەتٸن, ولارمەن سىر شەرتٸسەتٸن «ٶنەر الاڭى» حابارى. سول حاباردا ٶربٸگەن قر مەملەكەتتٸك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, جازۋشى-دراماتۋرگ دۋلات يسابەكوۆپەن ەڭگٸمەنٸ وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.
جەتپٸستەن اسسام دا, ەلٸ كٷنگە ٸزدەنەمٸن
– دۋلات اعا, كٷردەلٸ جانر – دراماتۋرگيياداعى ەڭبەگٸڭٸز ەلەۋلٸ. كەيٸنگٸ تابىستارىڭىزدى ايتپاعاننىڭ ٶزٸندە باياعى «كٸشكەنتاي اۋىل», «ەپكە» پەسالارىڭىز تەاترلاردىڭ رەپەرتۋارىنان ەلٸ تٷسپەي كەلەدٸ. ەسٸرەسە, «ەپكە» سپەكتاكلٸنٸڭ تاقىرىبى قاي زاماندا بولسىن ٶزەكتٸ. بەلكٸم, ٶمٸرشەڭدٸگٸ دە سوندىقتان شىعار?
– ونىڭ سىرىن كٸم بٸلگەن?.. بەلكٸم, سەتتٸ جازىلۋىنا ٶمٸربايانىم ارقاۋ بولعان شىعار. بەرٸن باستان-اياق بايانداي بەرمەي, ەڭ كەرەگٸن الا بٸلگەندٸكتەن بولار. ال دراماتۋرگييا – راس, ايرىقشا جانر. قازٸر ساحنادا قويىلىپ جٷرگەن شىعارمالاردىڭ كٶبٸ ەلٸ دراماتۋرگييا ەمەس, ساحنالىق پروزا نەمەسە ساحنالىق پۋبليتسيستيكا. درامانىڭ ٶزٸندٸك ەرەكشە تىلسىم سىرلارى بار, ونىڭ دامۋىن, كومپوزيتسيياسىن, كۋلميناتسيياسىن جاساي الۋ, ەرتٷرلٸ وبرازعا كەرەكتٸ سٶز تابۋ, قىزىقتى ديالوگ ٶرۋ, 400-500 بەتتٸك روماننىڭ جٷگٸن 30 بەتكە سىيعىزا بٸلۋ – قيىن. «ەپكە» 1977 جىلى جازىلىپ, 1978 جىلى ساحنالاندى. ەلٸ كٷنگە دەيٸن قويىلىپ كەلەدٸ. بيىل «گاۋھارتاس» فيلمٸنٸڭ 40 جىلدىعىن اتاپ ٶتتٸك. وسى ارالىقتا قانشا كينو تٷسٸرٸلدٸ, سونىڭ قانشاسى ۇمىت بولدى?
مۇنىڭ سىرى – ادامزاتقا تەن جەيتتەردٸ تٷگەل قابىلداي وتىرىپ, ٶز كەيٸپكەرٸڭە ۇلتتىق بوياۋ سٸڭٸرۋ, وقيعانىڭ بەرٸن جيناقتاي كەلە, ۇلتتىق بەينە جاساۋ, ۇلتتىڭ تراگەديياسىن, مۇڭىن ايتۋ, مٸنەزٸن كٶرسەتۋ دەر ەدٸم. سوندا عانا شىعارما جۇرتقا كەرەك بولادى. مىسالى, «ٶكپەك جولاۋشى» نەمەسە ساحنالاردا قويىلىپ جٷرگەن «ەسكٸ ٷيدەگٸ ەكٸ كەزدەسۋ» دراماسىن نەگە اعىلشىندار قويدى? سەبەبٸ, ورتاق پروبلەما بار. دراماتۋرگيياعا قىسقالىق, ناقتىلىق قاجەت. قازاق دراماتۋرگيياسىندا جالپىلاما سٶز كٶپ, بٸر شەي ٸشۋدٸڭ ٶزٸن 10-15 بەتكە دەيٸن سۋرەتتەپ وتىراتىندار نەمەسە ساحنادا تۇرىپ الىپ اقىل ايتاتىندار جەتەدٸ. ونى دراماتۋرگييا كٶتەرمەيدٸ. سونىمەن قاتار, دراماتۋرگييادا تٶبەدەن ۇرعانداي قىلىپ تٶتەسٸنەن ايتپايدى, استارلاپ جەتكٸزەدٸ. مىسالى, چەحوۆتىڭ «اپالى-سٸڭلٸلٸ ٷشەۋ» پەساسىندا روزەنباح سٷيگەن قىزىمەن قوشتاسىپ, دۋەلگە كەتٸپ بارا جاتادى. جەكپە-جەكتە ٶلەتٸنٸن بٸلەدٸ. قايتا بۇرىلىپ كەلٸپ, قىزعا: «مەن ەرتەڭگٸ كوفەمدٸ ٸشپەي كەتٸپپٸن عوي», – دەپ بٸر-اق اۋىز سٶز ايتادى. وسى سٶزدٸڭ استارىندا قانداي تراگەدييا جاتىر! ال بٸزدٸڭ دراماتۋرگتەر بولسا, «سەنٸ قايتىپ كٶرەمٸن بە, جوق پا? ساپارعا كەتٸپ بارامىن. قوش بول, جانىم!» دەپ جازادى. بۇل تٷك تە قىزىق ەمەس. جالاڭ سەنتيمەنتاليزم. ٶمٸردٸڭ شىندىعىن جەنە ەڭ كەرەكتٸسٸن ايتا بٸلسەڭ, بارلىق ەلگە ورتاق تراگەدييانى, ورتاق درامانى كٶرسەتسەڭ عانا ول اعىلشىنعا دا, فرانتسۋزعا دا, قازاققا دا كەرەك بولادى. جاقىندا عانا «ٶكپەك جولاۋشى» فرانتسۋز تٸلٸنە اۋدارىلدى, كەلەسٸ جىلى پاريج قويعالى جاتىر. دراماتۋرگييامەن قازٸر جۇرتتىڭ بەرٸ اينالىسادى, بٸراق, ونىڭ شىن مەنٸندە نە ەكەنٸن كٶبٸ بٸلە بەرمەيدٸ. دراماتۋرگييا – اساۋ, تاعى جانر. ونى «كٶندٸرٸپ», يگەرٸپ, باس بٸلگٸزۋ قيىن.
وقيعانى قۇر بايانداپ بەرۋ – دراماتۋرگييا ەمەس. نەنٸ ايتتىڭ? كٸمگە ايتتىڭ? قالاي ايتتىڭ? نە ٷشٸن ايتتىڭ? مٸنە, وسى تٶرت سۇراققا جاۋاپ بەر. سونىمەن قاتار, وقيعانى بٸرسىدىرعى ٶربٸتە بەرمەگەن دۇرىس. ول كٶرەرمەندٸ ون مينۋتتان كەيٸن جالىقتىرىپ جٸبەرەدٸ. مٸنەزدەگٸ ەرەكشەلٸك, وقيعانىڭ دامۋىنداعى ٶزگەشەلٸك, مورت سىنۋ, ٶتكٸر ديالوگ, كٷتپەگەن وقيعالار قۇرۋ… قىسقاسى, كٶرەرمەندٸ قىزىقتىرىپ, جەتەلەپ وتىرۋعا تىرىسقان جٶن.
بەلگٸلٸ بٸر دەتالدٸ, سيۋجەتتٸ العاندا بەرٸن ايتا بەرمەۋ كەرەك, ٶيتسەڭ, كومپوزيتسييانىڭ مەنٸ قالمايدى. بٸرٸن عانا ايت. وسى وقيعانىڭ ەڭ ۇرىمتال تۇسى نە? سول دراماتۋرگييانىڭ كٸلتٸ بولادى. مىسالى, «جاۋجٷرەكتٸ» نەمەسە «جٷز جىلدىق ماحابباتتى» جازاردا كٸلتٸن تابا الماي, ۇزاق جٷردٸم. نەگٸزٸ, ونى جازۋ ويىمدا دا جوق ەدٸ. بٸردە سولتٷستٸك قازاقستان وبلىستىق دراما تەاترى «سەبيت مۇقانوۆتىڭ 110 جىلدىعىنا بايلانىستى بالۋان شولاق جايلى پەسا جازىپ بەرٸڭٸزشٸ» دەدٸ. مەن ات-تونىمدى الا قاشتىم. بٸراق, ولار «جاڭا پەسا جازىپ بەرٸڭٸز» دەپ قولقالاۋىن قويمادى. مەن 5-6 اي ويلانىپ جٷرٸپ, اقىرى كٸلتٸن تاپقانداي بولدىم. ونىڭ بٷكٸل ٶمٸربايانىن ايتساڭ, كٶرەرمەن كٶرەدٸ, «قايران, بٸزدٸڭ بوزداعىمىز-اي» دەپ كٶزٸنە جاس الادى – بولدى. بٸراق, ونىڭ قاجەتٸ بار ما? جازۋشى بۇرىن-سوڭدى بولماعان تىڭ نەرسەنٸ تابا بٸلۋٸ كەرەك. مەن سونى تاپقانداي بولدىم. جازىپ شىقتىم. بٷگٸندە تەاتردا جاقسى جٷرٸپ جاتىر.
مەن دراماتۋرگييادان ساباق بەرەمٸن. جاقىندا عانا بٸر ستۋدەنتٸم ەۋەزوۆ تەاترىندا جارييالانعان كونكۋرستا بەيگە الدى. ول دا مەنٸڭ دراماتۋرگيياعا قوسقان ەڭبەگٸمنٸڭ جەمٸسٸ دەپ بٸلەمٸن. دراماتۋرگييا ٷلكەن ٸزدەنٸستٸ تالاپ ەتەدٸ. جەتپٸستەن اسسام دا, ەلٸ كٷنگە دەيٸن ٸزدەنەمٸن. ەلٸ كٷنگە دەيٸن كٶپ نەرسەنٸ بٸلمەيتٸن سيياقتى كٷي كەشەمٸن. جاڭا كٸتاپ قولىما تٷسسە, «بۇرىن نەگە وقىماعانمىن?» دەپ ويلايمىن. ۇزىن سانى 27 پەسا جازىپپىن. ساحناعا قويىلماعانى جوق. ٶزٸمٸزدٸ ەسەپتەمەگەندە, شەت تٸلدەرٸنە اۋدارىلىپ, بٸرنەشە مەملەكەتتە قويىلىپ كەلەدٸ. بۇل – شىعارمالارىمنىڭ كەرەك ەكەنٸنٸڭ بٸر دەلەلٸ.
– بٸزدٸڭ تەاترلاردا پەساعا ۇقسامايتىن, پوەتيكالىق سارىنداعى قويىلىمدار ٶرٸپ جٷر. نەگە سونداي دٷنيەلەردٸڭ ساحناعا شىعۋىنا جول بەرەمٸز?
– كٸم بٸلسٸن… تەاتر باسشىلىعىنا بايلانىستى شىعار. كٶڭٸل- جىقپاستىق دەگەن تاعى بار, سونداي پەندەۋي سەبەپتەرمەن ساحناعا شىعىپ كەتۋٸ مٷمكٸن. تٸپتٸ, كٶرەرمەن كەلمەي جاتسا دا, ماقتاۋىن اسىرا ۇيىمداستىرىپ بەرەتٸندەر بار. قازٸر پليۋراليزم, ياعني, پٸكٸر الۋاندىعىن العا ۇستاپ, ناشار دٷنيەنٸ اقتاپ الاتىندار كٶبەيدٸ عوي. كەيٸنگٸ ۋاقىتتا شىنىمەن-اق تەاترداعى رەپەرتۋار, دراماتۋرگييانىڭ ساپاسى تٶمەندەپ كەتتٸ. كەز-كەلگەن تاقىرىپتى ەستي سالا جازۋ – كەمشٸلٸك, ونى پٸسٸرٸپ, كٸلتٸن تابا بٸلۋ كەرەك. مەندە دە تالاي تاقىرىپ تۇر. سولاردى جازىپ, كٶرەرمەندٸ جىلاتۋعا دا بولادى. بٸراق, مەسەلە وندا ەمەس. ەڭ باستىسى – وقيعانى ەكشەي بٸلۋ. ال قازٸرگٸ كٶپ شىعارمالار – دراما ەمەس, ساحنالىق پوەزييا. باياعى رايىمبەك سەيتمەتوۆتەر قويىپ جاتتى عوي, قادىر مىرزا ەلي, فاريزا وڭعارسىنوۆا, مۇحتار شاحانوۆ, توقاش بەرديياروۆتىڭ ٶلەڭدەرٸن ساحنالاپ شىعاردى. ول – باسقا جانر! ال ونى پەسا دەپ بەرۋ – ٷلكەن قاتەلٸك! مۇنى دراماتۋرگيياعا قارسى جاسالىپ جاتقان ەرەكەت دەپ ەسەپتەيمٸن.
«ٸشٸندە بالاسى جوق ەيەلدٸڭ تولعاعى سيياقتى»
– ٶتكەن عاسىردىڭ 60-70-جىلدارى جايىندا «لەنينشٸل جاس» گازەتٸنە بٸر ماقالاڭ شىقسا, تاڭەرتەڭ جۇلدىز بوپ وياناتىنسىڭ» دەگەن سٶزٸڭٸز بار عوي. ال قازٸر ەل بٸلە بەرمەيتٸن ەسٸمدەر بٸر كٸتاپ شىعارىپ, جارقىراتىپ تۇساۋكەسەر جاساپ جاتادى. ال ودان كەيٸن سول كٸتاپتى وقىپ, قىزۋ تالقىعا سالىپ جاتقاندارىن بايقامايمىز. بۇل تۋراسىندا نە ايتاسىز?
– قازٸر كٸتاپ شىعارىپ, تۇساۋ كەسۋگە قۇمارلار كٶبەيدٸ. بٸراق ەرتەڭگٸ كٷنٸ بەرٸ ۇمىتىلىپ قالادى. سەبەبٸ, تىڭ كٶزقاراس, جاڭاشىلدىق, باتىل وي جوق. باياعى سارى ۋايىم, ەيتەۋٸر «ۇلتىم», «تٸلٸم» دەپ ٶلەڭ جازا بەرەتٸن «كٷشەنشەك» اقىندار شىقتى. مەن وندايلاردى «ٸشٸندە بالاسى جوق ەيەلدٸڭ تولعاعى سيياقتى» دەيمٸن.
– جازۋشى ديدار امانتاي بٸر سۇحباتىندا «شەت ەلدە جاڭا كٸتاپتىڭ 30-40 سەكۋندتىق جارناماسىن جاساپ, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردەن, تەلەارنالاردان ناسيحاتتايدى» دەپ ايتقان ەدٸ. بٸز دە سونداي تەسٸلدٸ پايدالانساق قالاي بولار ەدٸ?
– قازٸر جارنامانىڭ زامانى عوي, بەلكٸم, ول دا كەرەك شىعار. بٸراق, كەيٸن قانداي كٸتاپتارعا جارناما جاسالىپ كەتەدٸ? تاعى دا بەيتالانتتار تالانتتاردىڭ الدىن وراپ كەتٸپ, سولارعا جارناما كٶبەيە باستاسا, «مۇنى توقتاتۋ كەرەك» دەگەن پٸكٸر قايتا شىعادى. جاقسى كٸتاپتار جارناماسىز قالادى دا, ناشارلارى جارق-جۇرق ەتٸپ بەرٸلٸپ جاتادى. بۇرىن بٸز «كاپيتاليزم كەلدٸ, نارىقتىق ەكونوميكا تابالدىرىقتى اتتادى, ەندٸ تازا ەدەبيەت قانا شىعىپ, «حالتۋرا» توقتايتىن بولادى» دەپ ويلايتىنبىز. قازٸر تازا ەدەبيەت تاسادا قالدى دا, ارزانقول دٷنيە العا شىعىپ كەتتٸ. سودان كەيٸن بٸزدٸڭ وقىرمان شاتاسىپ جاتىر. «وسى بٸر كٸتاپتى وقيىنشى» دەپ ساتىپ السا, بولمايتىن بٸر دٷنيە بولىپ شىعادى. ال جاقسى كٸتاپتار بار بولعانى 2000 دانامەن تارايدى. ول كٸمگە جەتەدٸ? سودان كەيٸن «حالتۋرالار» جاقسى كٸتاپتاردىڭ الدىن وراپ, جارنامانى دا سولار يەلەنٸپ جاتادى.
مەن انگليياعا بارعاندا, كٸتاپحانالارىنىڭ بەرٸندە بولدىم. بٸزگە قاراعاندا, ولاردىڭ تەلەارنالارى دا, كينوسى دا جاقسى دامىعان عوي. ولار بٸز ويلاعانداي ەمەس, كٸتاپقا دا ەرەكشە كٶزقاراسپەن قاراپ, جاقسى وقيدى ەكەن. ولاردا كٸتاپ جەرمەڭكەسٸ, ساۋداسى ەرەكشە جولعا قويىلعان. عالامتوردىڭ زامانىندا دا كٸتاپ شەتكە ىسىرىلىپ تاستالماعان.
– قازٸر ينتەللەكتۋالدى ەدەبيەت كەرەك دەگەن پٸكٸر جيٸ ايتىلىپ جٷر. قاراپايىم تٸلمەن ايتقاندا, ول قانداي بولۋى كەرەك?
– مەنٸڭشە, قازٸر جۇرت قىزىعاتىنداي شىعارمالار قاجەت. بالا كەزٸمٸزدە «قىزىق كٸتاپ» دەۋشٸ ەدٸك قوي. سونداي «قىزىق كٸتاپتار» كەرەك. مەسەلەن, بٸر وقيعانى 10 ادام بٸردەي كٶرۋٸ مٷمكٸن, بٸراق, سونىڭ ٸشٸندە سول وقيعانى قىزىقتىرىپ ايتا الاتىن بٸر ادام بولادى. جازۋشىلىق دەگەن – شەبەرلٸك. مايىن تامىزىپ, قىزىقتى ەتٸپ جەتكٸزە بٸلۋ, وقىعان ادام سول شىندىقتان بٸر عيبرات الاتىنداي, كٶكەيٸندەگٸ سۇراققا جاۋاپ تاباتىنداي, بەي-جاي قالمايتىنداي جازۋ قاجەت. وقىرماننىڭ كٶكەيٸندەگٸسٸن دٶپ باسىپ تاۋىپ, ول «بۇرىن مەن مۇنى قالاي بايقاماعانمىن?» دەيتٸندەي بولۋى كەرەك. «مەن دە وسىلاي جازىپ, ايتا الاتىن ەدٸم عوي» دەگٸزسە, ول – شىعارمانىڭ شىنشىلدىعى, شىنايىلىعى. ال سونى ٶزٸڭ تىڭنان جازىپ كٶرشٸ. بۇل – ەكٸنٸڭ بٸرٸنٸڭ قولىنان كەلە بەرمەيتٸن دٷنيە. شىنشىل ەدەبيەت, سۋرەتكەرلٸكپەن جازىلعان شىعارما ٶمٸرشەڭ بولادى. قانداي شىندىق بولسىن, ەگەر شەبەردٸڭ قالامىنان شىقپاسا, قۇنسىز, جانسىز كٷيٸندە قالادى.
– دۋلات اعا, كەيٸنگٸ كەزدە تەلەارنالار «جاسارىپ» كەتتٸ دەگەن مەسەلە جيٸ كٶتەرٸلٸپ جٷر. وسى جاعداي سٸزدٸ الاڭداتا ما?
– الاڭداتقاندا قانداي! جالپى, تەلەۆيزييا – جاستاردىڭ جيىن نەمەسە كونتسەرت ٶتكٸزەتٸن مەكەمەسٸ ەمەس. وعان تەجٸريبەسٸ مول, اناليتيكالىق قابٸلەتٸ, قوعامداعى بٷكٸل احۋالدان حابارى, ٶزٸندٸك پٸكٸرٸ مەن تالعامى, ۇلتتىق ۇستانىمى بار, ساۋاتتى, كٶپ نەرسەنٸ كٶكەيٸنە تٷيە بٸلگەن ادام كەرەك. مۇنىڭ بەرٸن بٸر ادام بويىنا جيناقتاۋ ٷشٸن دە بٸراز ۋاقىت قاجەت. ال مەكتەپتٸ, ۋنيۆەرسيتەتتٸ جاڭا بٸتٸرٸپ كەلگەن قىزدار «روبوت» سيياقتى. بار دەگەن جەرٸڭە بارادى, ايتقانىڭدى ٸستەيدٸ. راس, سىمباتتى, ەدەمٸ شىعار, بٸراق, تەلەۆيزييانىڭ ماقساتى ول ەمەس. مىسالى, سNN, 365, RBK دەگەن ارنالاردى كٶرسەڭ نەمەسە رەسەي تەلەديدارىن قاراساڭ, ولاردىڭ سۇراق قويىپ وتىرعان جۋرناليستەرٸ ەكونوميستەردٸڭ, ساياساتتانۋشىلاردىڭ ٶزدەرٸن شاتاستىرىپ جٸبەرەدٸ. پرەزيدەنتتەرمەن سۇحباتتاسۋ بارىسىندا سۇراق قويۋ شەبەرلٸگٸمەن ەرەكشەلەنٸپ جاتادى. مٸنە, بٸزگە وسىنداي تالانتتى ادامدار كەرەك. بٸلٸكتٸ جۋرناليستەر دايىنداۋ قاجەت. قازاق تەلەديدارى ولاردىڭ قاسىندا ەلٸ بالا سيياقتى. قازٸر بٸزدٸڭ ارنالاردى كٶرۋدٸڭ ٶزٸ قيىن. تٸپتٸ, كەيدە ٶزٸم قاتىسقان باعدارلامالاردى دا كٶرگٸم كەلمەي كەتەدٸ. ال, مىسالعا رەسەيدٸ الساق, بٸر كينونى تالقىلايتىن بولسا, الدىمەن بەرٸ كٶرٸپ الادى, سوسىن پٸكٸرلەرٸن بٸلدٸرەدٸ, ەركٸم ٶز كەزەگٸمەن سٶيلەيدٸ. سىندى دا دۇرىس قابىلدايدى. ال بٸزدە شە? بەرٸ بٸر-بٸرٸن تىڭداماي, قىزىلكەڭٸردەك بولىپ داۋلاسىپ, سوڭىندا «سەنٸ دە بٸلەمٸز عوي» دەگەنمەن اياقتايدى…
سۇحباتتاسقان – تولقىن سۇلتانوۆا
"الماتى اقشامى" گازەتٸ
