Dýlat Isabekov. "Qarǵyn" (roman)

"Qarǵyn" (roman)

Ol kezde jasy on segizge tolar-tolmas ýyljyǵan qyz edi. Ómir degen óziń talpynsań boldy, bar jaqsylyǵyn aldyńa jaiyp salyp turatyn ertegilerdegi qaiyrymdy da, danyshpan qariialardai bop kórinetin. Barlyq tárbiesi dáýletti shańyraqtyń ul-qyzyndai, bul da tek mektep programmasymen shektelip qalmai, jaratylys taný,erte dúnie tarihy, mýzyka pánderi boiynsha qosymsha sabaq aldy. Ákesi aýdan kólemindegi basshysynyń biri bolyp turǵan soń ba, ol ómirdiń qabaq shytar ózge minezinen múlde aýlaq ósti. Onyń ústine Baǵilanyń óz qabiletin de muǵalimderi jaqsy aityp júrdi. Semianyń tuńǵyshy bolǵan soń mektep bitirgennen keiin ákesi birneshe kúnge ýaqyt taýyp, qyzyn Almatyǵa ózi alyp shyqty. 

Baǵila úide júrgen kezinde óz ákesin sirek kóretin. Erte ketedi, kesh keledi. Balalarymen de sirek sóilesedi. Tipti úige kelgen soń da kópke deiin telefonnan túspei áldekimderge nusqaý berip, áldenelerdi túsindirip, zekip jatqany. Baǵila tańqalýshy edi. Shynynda, ol qai kezde tynyǵady, qashan uiyqtaidy? Telefonnyń arǵy basynda turǵan adamǵa kei kezde qatty zeki qalsa júregin ustap,tiliniń astyna validol salyp, álden soń baryp ózine-ózi keletin ákesine keide onyń jany ashityn-dy. Bulardyń sabaǵy erte bastalady. Tańǵy jetide kózin ashqanda ákesiniń tósegi áldeqashan sýyp qalǵanyn kóretin jáne ózi qyzmetine jetip alǵan soń jolǵa shyǵyp ketpese mashinasy qaityp kelip, qyzyn mektepke aparý úshin esik aldynda kútip turar edi. 

Baǵilaǵa munyń bári úirenshikti, osylai bolýy kerek siiaqty bop kórinse de, bertin kele ákesiniń jumysy tipti aýyr ekenin jáne ómirdiń meiirbandyǵy men jomarttyǵy kúndiz-túni damyl kórmeitin osy ákesiniń arqasynda ekenin birte-birte uǵa bastady. 

Olar "Qazaqstan" poezynyń qýpesine kep júkterin jaiǵastyra bergen sátte perrondaǵy kioskini kóshirip kele jatqandai gazet-jýrnaldaryn qushaqtap, jasy otyzǵa taqap qalǵan, uzyn boily, ashań qara tory jigit bulardyń ústine kirip keldi de, salqyn amandasty. Baǵila ernin ǵana kúbirletip, syrtta qol bulǵap turǵan anasy men inisine, eki sińilisine, bir top basqa da shyǵaryp salýshylarǵa kúlimsirep bas izedi. Ákesi beitanys jigittiń sálemin alý bylai tursyn, onyń bul kýpege kirgenine tańdanyp, júzine birneshe sekýnd tapjylmai qarap otyrdy da: "Sizdiń..:ornyńyz osynda ma edi?" – dedi aq quba óńine qan teýip. Jigit báz-baiaǵy sabyrlylyqpen shaǵyn stolǵa gazet-jýrnaldaryn qoiyp jatyp: "Iá, osynda. Siz otyrǵan oryn meniki bolady",- dedi ezý tartyp. Kúlkisi de, janary da salqyn eken. Týra qaraǵan adamnyń óńmenin sýyq janary jýaldyzdai tesip ótetin sekildi. Ashań tulǵasynda eshkimge bas imes pańdyq, tákapparlyq pen oilylyq bir sátke jalt etip ótkendei boldy. 

Qaratai beitanys jigittiń kisini matap tastar siqyr toryna qas-qaǵym sátke túsip qalsa da, tez tizginin jiyp, qyzmet baby arqyly qanyna sińip qalǵan kerenaý minezben ornynan turyp, koridorǵa shyǵyp ketti. 

- Shamalaýymsha, bul kisi Sizdiń ákeńiz bolý kerek, - dedi jigit gazettiń bireýine úńilip qyz jaqqa nazar da aýdarmai. 

- Oqýǵa alyp bara jatyr ǵoi, shamasy. Mundai kisiler sóz joq túsiredi. Biraq oǵan unamai qalǵanym anyq. 

Baǵila namysty nysanaǵa ap aitylǵan mynadai dókir sózden jaryla jazdap, ernin tisteledi. Jarylmaq túgil jańqa bop ketseń de jigittiń munymen túk sharýasy joq, álgi sózderdi gazetten oqyp otyrǵandai tómen salbyraǵan basyn kóterer emes. Álgi sózin bul qyzdyń esitip otyrǵanyn, jai ǵana esitip emes, qorlanyp otyrǵanyn sezse de sezbegendei qalyp tanytýy Baǵilanyn beitanys jigitke degen, sonymen birge alǵash ret ózge bireýge degen óshpendiligin oiatty. Mundai sózderdi ol ómirinde eshkimnen estimegen jáne esitemin dep oilamaǵan da edi. Jáne sol oilamaǵan nársesi tuńǵysh ret alys saparǵa attanyp bara jatqan jas qyzdyń aldynan á degennen shyǵa kelýi qýanysh pen baqytqa mas alasurǵan balań kóńilge muz basqandai áser etti. Ol ne dep jaýap qaitararyn, tipti, ózin budan ári qalai ustaryn da bilmei, óń men tústiń arasynda sileiip otyrdy da qaldy. Bar oiy, bar úmiti tek ákesine tirelip, onyń tezirek kelýin, sóitip, mynadai azapty halden tezirek qutqaryp, ne bolsa da sózi men jaratylysy jideniń qyzyl tikenindei kóringen myna jigitti ózinen alysyraq alyp ketýin ishtei tileýmen boldy.Qyzynyń osy oiyn sezip, tez arashalap almaq bolǵandai osy sátte ákesi de qýpege kirip keldi. Jalǵyz emes, qasynda shyǵaryp salýǵa kelgen aýdannyń taǵy bir basshysy, vokzaldyń bastyǵy men poezdyń brigadiri jáne bir top adam dabyrlai kirdi. Ákesiniń báz-baiaǵysynsha ózine tanys salmaqty da, pań qimylyn kórip, qońyr daýsyn estigende Baǵila ózin alynbas qamalǵa engendei, azapty tordan birjola qutylǵandai qýanyp, alǵash ret oǵan degen balalyq sezimi, balalyq alǵysy, balalyq rizalyǵy men balalyq maqtanyshy shyndap bas kóterdi. Barlyq bala ataýlyǵa tán qasietpen ol da ákesin jaqsy kóretin, syilaityn biraq, ony dál qazirgidei júregi lúpildei súiip, ony ishtei maqtan tutyp kórgen emes-ti. Adamǵa tán qýanyshtyń qadiri men qasietin de ol alǵash ret sezingendei boldy. 

Ákesimen birge erip kelgen dúrmek odan myń mártebe keshirim surai otyryp, beitanys jigittiń basqa kýpege aýysýyn ótindi. Myna sekildi ótinishten góri zorlyqqa kóbirek uqsaityn sózden jigittiń óńi surlana, antalap turǵan adamdarǵa suqtana qarady. Bul qarasty eshqashan aitylmaityn, aitylsa da eshkimniń uǵa almasyn uǵyndyrǵan tereń mán jatty. Súiekten bastaý alyp,júrekten jasanyp shyqqan sóz ben oi janarǵa kep úimeledi de, tyńdaýshysyn taba almasyn sózip, boiǵa qaita tarady. 

Onyń janary tómen túskende qoly da chemodanǵa qarai sozylar dep oilaǵan jurt az-kem tynshi qalyp edi, jigit asyǵar syńai tanytpady. Gazetke qaita úńildi. Osy kezde artyq-aýys sózden, orynsyz shýdan shoshynǵan vokzaldyń tapaldaý kelgen jiren murt bastyǵy Qarataidyń koridorǵa qaita shyǵyp ketkenin paidalanyp, jigit qulaǵyna áldene dep sybyr ete tústi. 

Jigit selt etken joq. Aitqan sóziniń oǵan záredei áser etpeýinen vokzal bastyǵynyń ózi shoshynaiyn dedi. Ol álgi úirengen qulaǵyna qaita iilip kep taǵy birdeńelerdi aitty. 

Jigit ornynan turdy. Gazetteri men zattaryn jinastyrdy. Sóitti de, antalap turǵandarǵa túgel bir qarap shyǵyp: "Sizderge janym ashyǵan soń ǵana kóndim",- dedi de, vokzal bastyǵynyń sońynan erdi. 

Qaratai ishke kirdi. Júzinde jeńistiń, ústemdiktiń saltanatynyń nyshany da joq - osylai bolýy kerek. Qaita renish baiqalatyn siiaqty, osylai bolmaǵanyna. 

Beitanys jigit shyǵyp bara jatqanda, Baǵila onyń júzine kóz toqtatyp qarady. Chemodanyn qolyna alǵansha odan qutylýǵa asyǵyp otyrǵan qyz, endi ol shyǵýǵa yńǵailangan sátte ishki janashyr sezimmen kóz toqtatyp edi, onyń tulǵasy men bet pishinindegi alǵashqy tákapparlyq pen eshkimge bas imes pańdylyqty taǵy taýyp, tańdaný men aiaýshylyqtyń jumbaq ortasynda qala berdi. 

Poezd ornynan qozǵaldy. Baǵila sonda ǵana ańǵardy, shyǵaryp salýǵa kelgen adamdar tym kóp eken. Bul olardyń kópshiligin jai ǵana shyramytady, keibireýlerin tipti de bilmeidi, kórgen de adamdary emes siiaqty. 

- Papa, sharshadyńyz ba?- dedi Baǵila álden soń eńseni basqan aýyr únsizdikke tóze almai. 

Ákesi "Joq, ýaiymdamai-aq qoi",- degendei qyzyna kúle qarap, basyn shaiqady. 

"Bul kisi de álgi jigit jaily oilap otyrdy ma eken?-dedi Baǵila ishtei.- Múmkin emes. Ol qalyp bara jatqan qyrýar jumysyn ýaiymdap kele jatqan shyǵar. Eki aptadan keiin konferentsiiada baiandama jasaýy kerek"."Nesi bar,- dedi ishtegi qarama-qarsy oi taǵy bir shetten bas kóterip.- Bu kisi de adam ǵoi jáne óz isine esep berip úirengen adam. Beitanys jigit jaily oilasa, onyń nesi óreskel? Onyń ústine ol jeńildi ǵoi. Ońai jeńildi. Basyn imei jeńildi. Ózi emes ózgelerdi aiap jeńildi. Bul sózdi árine, papam da esitti. Bálkim, sirek kezdesetin, ásirese,ákemniń aldynda kóldeneń turar mundai minezdiń tipti osyǵan deiin bolmaýy da múmkin ǵoi, endeshe, ol týraly az ǵana sátke nege oilanbasqa?" 

Provodnik kep Qarataidyń tósegin jańalady. Bul orynda beitanys jigit jatqan. Provodnik jastyqtyń tysyn aýystyrǵan kezde onyń astynan bir paraq qaǵaz shyqty. Bir beti tolyq jazylypty. Provodnik ony stol ústine qoidy da, "negizgi jumys bul emes, jastyqtyń tysyn aýystyrý" degendi ańǵartqandai qimylyn jedeldete tústi. Ol qaǵazǵa Qaratai da mán bergen joq. 

Qyzyq-aý ózi, jek kórý men yntyǵýdyń arasy bir-aq adym ekenin Baǵila bolmysymen uǵynbasa da, osy sátten bastap óziniń bar yntyzary jartylai jazylǵan álgi qaǵazǵa aýǵanyn sezdi. Kókeiine sheshilmes jumbaq tastap ketken adam aq qaǵazǵa ne jazdy eken, onymen ne týraly sóilesti eken? Ondaǵy jazýlar mindetti turde ózi osy kózge sheiin tyńdap, esitip, oqyp kelgen sózderden múldem bólek bolýy múmkin. Qalai bolǵanda da Baǵilaǵa osylai kórindi. 

Kenet naizaǵaidai sap ete túsken jańa oidan onyń tula boiy dir etip, demi jiilep sala berdi. "Beitanys jigit qalyp qoiǵan qaǵazyna qaita ainalyp soǵýy múmkin ǵoi". 

Baǵila ol jigittiń qaita ainalyp soǵýyn ishtei qalady ma, qalamady ma, ol jaǵyn ózi de anyq ańǵara almady, áitse de, uzaq jyldar boiy izet pen qurmettiń, kishipeiildilik pen meiirimniń ǵana besiginde bólenip, typ-tynysh, bir qalypty baiaý ómiri búgin ǵana túler aldyndaǵy úkidei bir silkinip ótkenin, sol silkinis onyń tynyshyn alǵanyn sezinbeske sharasyz edi. 

- Papa, shóldegen joqsyz ba? Shai ákep bereiin!-Baǵila buryn-sońdy basyna oralyp kórmegen bir-birine kereǵar oidyń shyrmaýyna tótep te, jaýap ta bere almai, sodan qutylýdyń ońai tásiline kóship, ózin bógde qimylmen aldandyrmaq bop bekindi. Biraq ákesi áli shóldemegenin, biraz demala turatynyn aityp, ony kýpege, sonymen birge shyrmaýyq oidyń qamaýynda qaldyra berdi. 

Kýpe esigi jailap ashylyp, ar jaǵynan "Ruqsat pa eken?"- degen er adamnyń daýsy estilgende, Baǵila ornynan ushyp tura jazdady. Munyń shoshyp ketkenine, aq sútke qan tamǵandai eki betiniń albyrap shyǵa kelgenine jigit te tańdanyp, az-kem múdirip qaldy da: "Qaratai Isaevich, sizge qazir eshteńe qajet emes pe?"- dep kelgen maqsatyn bildirip shyqty. Qaratai Baǵilaǵa aitqan álgi sózin oǵan taǵy qaitalady. 

Jigit keshirim ótinip, esikti burynǵy qalpynsha jartylai jaýyp ketti. 

Baǵila keiinnen bildi, bularmen birge kórshi kýpede eki jigit kele jatyr eken. Álde óz jumystarymen kele me, álde, ákesine erip kele me, ol jaǵyn Baǵila túsingen joq. 

- Papa, siz jaiǵasyp alyńyz, men koridorǵa shyǵa turaiyn. 

- Meiliń, qyzym. Tynyǵyp alǵanym da jón bolar. Munyń boiyndaǵy ádetten tys bir ózgeristi ol sezdi me, qyzynyń sózine birden kelise ketti. 

Baǵila koridorǵa shyǵyp, ashyq terezeden saǵymdy mań dalaǵa kóz jiberdi. Shetsiz da sheksiz. Búkil dúnie tek osyndai qyrqasyz jazyqtan turatyn sekildi. Bir kórgen adam myna siiaqty aptapty dalada bailap qoisań shynjyryn úzip qashýǵa qumbyl ekenin jasyra almas edi, ózi de sol oidan aýlaq emes-ti. Biraq ótken jyly bir ai Qyrymda demalyp, bir ai Baltyq jaǵalaýy respýblikalaryn aralap, qaityp kele jatqanda osy mań dala kózine ottai basylǵan. Dúniedegi barlyq-barlyq jasyl alqaptardan saǵym oranǵan aptapty dalasy áldeqaida jaqyn, áldeqaida qymbat ekenin ańǵardy. Jáne de, sol budyrsyz dala óz júreginen qashan oryn alyp, alysqa uzaǵanda orny bólek saǵynysh bop, sanasyn biler dárejege qashan jetip úlgergenin de sezgen emes. 

- Dalany tamashalap tursyz ba?- Jelke tusynan sypaiy, jumsaq ún estildi. Baǵila jailap moinyn burǵanda, ózine qarap kúlimsirep turǵan, álginde ǵana keshirim surap ketken jigitti kórdi. Onyń bul úninde jas qyzdyń kóńilin aýlaýdan góri "Ne buiyrasyz, qyzmetińizge ázirmin",- degen quldyq urdy maǵyna qoiýyraq jatyr edi. Ózin qashan da sylap-sipap jurt aldynda izetti, alǵyr, sypaiy, aqyldy bop kórinýge tyrysyp, bir kúi, bir qalyptan taimaityn bidai óńdi sulýsha kelgen osy jigitti Baǵila ákesiniń janynan aýyq-aýyq kórip qalatyn-dy. Onyń osy sypaiylyǵy men mádenietti, inabatty bop kórinýge tyrysqan jasandy kúlkisiniń ar jaǵynda qandai oi, qandai maǵyna jatqanyn bul eshqashan ańǵara almaǵan. Jáne mundai kúlki men sypaiylyqtyń ar jaǵynda ne jatqanyn bilý úshin onyń júzine kóz toqtatýǵa Baǵilanyń dáti shydaǵan emes, kerisinshe, onymen kezdeisoq ushyrasa qalsa baiqamaǵan bop burylyp ketetin-di.

Mine, dál qazir de ol alǵash kórgenindei jymiia qarap tur. Kóńili qalamasa da áiteýir birdeńe dep jaýap qaitarý kerek ekenin túsingen qyz: 

-Iá, tamashalap turmyn,- dep kúbir ete saldy. 

- O-o, dala degen ǵajap qoi! Biraq, Almatyǵa ne jetsin. Barǵan soń, eger qarsy bolmasańyz, sizdi qydyrtýǵa ýáde bereiin. Men Almatynyń ne bir ǵajaiyp ásem jerlerin jatqa bilemin. 

- Almatyda men de bolǵam. Talai ret,- Baǵila onyń biikten qulaǵan sýdai aryndap kele jatqan sózine birshama toqtaý salmaq bop, sózin nyqtap aitty. 

- Á-á, solai ma?! Degenmen Almatyny, ásirese onyń tóńiregin bilip boldym dep aitý qiyn. Bilesiz be, Almatynyń ózinen góri onyń tóńiregi sulý,- dedi Turǵat. 

- Múmkin. 

- Men onda bes jyl oqydym. Týyp-ósken jerim de sol tóńirek. Eger sózimde artyq-aýys saryn baiqalsa,keshirim ótinem, týǵan jerge qarai jol júrip kele jatqandyǵymnan shyǵar. Sizge kerimsal tiip qalmasyn. Kerimsal adamǵa sýyqtan jaman tiedi. 

- Raqmet, tie qoimas. 

- Degenmen, baiqańyz.- Ol qyzǵa asa janashyr keiippen bir qarap qoidy da, sózin qaita jalǵastyrdy.-Árine, árkimniń ózi týǵan jeri ózine ystyq. Siz áli jassyz, keiinirek bárin ózińiz túsinesiz. Shynymdy aitsam,áýelgide bul jaqtan tura qashqym keldi. Biraq, Qaratai Isaevichtan qysyldym. Qazir úirenip, baýyr basyp qalǵan siiaqtymyn. Áitse de, týǵan jerdi saǵynatynyń ras eken, sizdiń basyńyzda osyndai jaǵdai boldy ma? 

- Árine. 

- Senbeimin, senbeimin! Týǵan jerge yntyǵa qoiatyndai sizdiń basyńyzdan úlken oqiǵalar ótken joq. Tym bolmasa, men sekildi ásker qatarynda da bolyp kórgen emessiz.- Ol óz sózine ózi razy bop, ári qyz kóńilin aýlai túsý nietimen biraz qarqyldap kúlip aldy.- Men alysta, Germaniiada boldym. Sol kezde bar ǵoi, nansańyz, óńim túgil túsimde de kórmegen sizderdiń myna mań dalalaryńyzdy da saǵyndym. "Týǵan jerin súie almaǵan, súie alar ma týǵan elin" degen bir óleń bar ǵoi, sol taýyp aitylǵan. 

- Týǵan jer jaily budan basqa óleń bilesiz be? 

- Bilemiz ǵoi. Stýdent kózimizde kóp oqýshy ek, qazir ýaqyt qaida. Qol timeidi. Joǵary jaq bizden "qandai óleń oqydyń?"- dep emes, "Qansha protsent oryndadyńdar?"- dep suraidy. 

Baǵila bolar-bolmas ezý tartty. Qyzdyń kúlgenin tapqyrlyǵyna balaǵan jigit "bizde mundai áńgimeler áli kóp" degendi ańǵartyp, galstýgin túzep, túý alysqa qaraǵan bop keńkildei kúldi. 

- Aityńyzshy, týǵan jer jaily basqa qandai óleń bilesiz? 

Jigit galstýgyn túzedi. Qap-qara murtyn sipady. Sonan soń murnynyń ushyna bir tamshy qyzyl boiaý tamyzdy da, ol tez jaiylyp, bidai óńdi júzi boza ishken adamdai túp-túgel qyzaryp shyǵa keldi. 

- Este joq,- dedi ol basyn silkip.- Qazir oqyǵan nárseń este de turmaityn boldy. 

- Nege?- dedi Baǵila onyń júzine birinshi ret tańdana qarap. 

- Jumys. Taǵy da jumys. Shegi de, sheti de joq. 

- Aityńyzshy, Tsiolkovskiidiń jumysy joq bolǵan dep oilaisyz ba? 

Jigit endi oǵan tańdana qarady. 

- Ony nege surap tursyz? Árine, kóp bolǵan... 

- Sol kisi... ádebiet jaily maqalalar jazǵan ǵoi. Estimep pe edińiz? Ony bilý úshin pálendei kóp ýaqyttyń qajeti joq. 

- Eger, kim ne biledi degen taqyrypqa viktorina ótkizer bolsaq, onda árqaisysymyz... 

- Joq, naqtysyn aitam. Máselen, Siz ózińiz súiip oqityn tórt-bes aqynnyń atyn atap berińizshi. Al, men sanap turaiyn. Qane - Baǵilanyń sanaýǵa daiyndalyp qolyn kótergeni, ózine beikúná balań júzben tesile de synai qaraǵan, kúlkige toly qaraqattai móldir janary jigitti abdyratyp tastady. 

- Atap aitsam... Pýshkin. 

- Bir,- dedi Baǵila sol qolynyń bas barmaǵyn jumyp. 

- Lermontov. 

- Eki. 

- Abai. 

- O-o, birden Abaiǵa tústińiz be? Meili, úsh. 

- Bairon... 

- Siz qyzyq ekensiz, bir joǵary, bir tómen, Jaraidy, tórt. Sonan soń? 

- Sonan soń... Maiakovskii. 

- Bes. Taǵy? 

- Imm... Taǵy kim bar edi? Osyndaida biletin aqyndardyń birden esińe de túspeidi imm... Áýezov! 

-Áýezov?- Baǵila ynta-shyntasymen syńǵyrlai kúldi.- Ol aqyn emes qoi, prozaik. Jaraidy, ary qarai bos qinalmai-aq qoiyńyz. Onyń ústine, álgi ataǵan aqyndaryńyzdy institýt túgili mektep bitirmegen adamdar da atap bere alady jáne olar sizdiń súiikti aqynym dep iemdener dárejeden shyǵyp ketken, súiseńiz de, súimeseńiz de bilýge tiistisiz. Súiikti aqyndaryńyzdy atańyzshy degende men búgingi kózi tiri aqyndardy aityp edim. 

- Baǵila, artyq bolsa keshirińiz, biraq meniń ómirdegi ornym aqyn-jazýshylardy qanshalyqty bilýime bailanysty emes qoi deimin.- Jigit búkil dúnieniń aqyl-oi ielerine pysqyryp ta qaraǵysy kelmeitin keiippen sheksiz dalaǵa menmensi qarady. Onyń jalǵan namysqa jyǵylyp, jyltyrai túsken sulýsha júzinen, kerek deseń myna dalany da, ondaǵy ósip turǵan kári sekseýilder men aýyq-aýyq kórinip zýyldap qalyp bara jatqan jataǵan tamdardy tipti ózin terbeltip, týǵan jaǵyna qarai entelep bara jatqan júirik poezdy osy- jumsaq vagonymen qosa qajet dep tappaityn janarynan Baǵila qarsy aldynda turǵan adamnyń búkil bolmysy ilim-bilimge qas ekenin, eger ilim-bilim tuzdy sý bop, bul qiiar bop, ekeýin bir bóshkede bir jyl ustasań, mynaý boiyńa dymqyl darytpai qurǵaq shyǵaryn baiqady. Osyny baiqaǵan kezde ol oida joq jerden ákesine jany ashydy, onyń tóńireginde osyndai adamnyń barlyǵyna ishtei qynjyldy. Biraq jas qyz óziniń bul baiqaǵandarynyń bárine ózi qaitadan kúdikpen qarap, osynyń bári asyǵys boljam, jalǵan topshylaý shyǵar, tipti, olai bolmaǵan kúnde de ákemniń órisinde bul jigit kezdeisoq ushyrasyp qalǵan jalǵyz shyǵar dep ózin-ózi jubatty. 

Endi ol myna jigit jaqqa kóz salǵysy kelmedi. Jáne bir ǵajaby onyń kórikti, sulýsha júzi óz júreginde jiirkenish sezim oiata bastaǵanyn, kóriktiliktiń adamdy teris ainaldyrar qasieti bolaryn da alǵash sezindi. Biraq, munyń sebebiniń nede ekenin, onyń naqty qandai qarym-qatynastardan týyndaitynyn jas qyz bile almady. 

Olar osylai birneshe minýt únsiz turdy. Baǵila bul sekildi ishki arpalystyń iyq ózer salmaǵyna tóze almasa, myna jigittiń dúnie bir jaq, ózi bir jaq beiǵam qalpy,"osylai, ettim-aý, aǵat boldy-aý" dep qinalýdan góri qaita sol súiegi qýraǵan, tiri júrgen aqyndardy, solardy týǵyzǵan myna siiaqty jer-dalany áli de kinálaýǵa daiar syńaiy onyń ishki azabyn aýyrlata tústi. 

Qyz ornynan bildirmei qozǵalyp, ákesi jatqan kýpege qarai jyljydy. Basynan sóz asyrmas, bárinen óziniń erkektik namysyn joǵary qoiatyn jigit "Ómirdegi ornym aqyn-jazýshylarǵa túk te qatysy joq",- degen filosofiiasyn únsiz pash etip, táýelsiz, derbes jaǵdaida qimylsyz qala berdi. Baǵila eki-úsh qadam attady da, oǵan aqyryn qaita burylyp: 

- Keshirińiz... Álgi... bizdiń kýpedegi jigit bir qaǵazyn tastap ketipti. Eger onyń qaida ekenin bilseńiz, aita salǵaisyz,- dedi jasqana ún qatyp. 

Jigit kúlli álem men kúlli aqyndarǵa degen renishin sál ǵana sátke qoia turyp, buǵan kúlimsirei qarady. 

- Eger ol jigittiń qaida ekenin aitsam sizge qyzmet etken bop tabylar ma ekenmin? Sizge qyzmet etýge árqashan daiyn ekenimdi bilesiz ǵoi.- Onyń júzinde álgi namysqoilyq pen ókpe-renishten iz de qalmai, tek baiaǵy sypaiy kúlkisine qaita oralypty. Baǵila onyń boiyndaǵy ólermen ózimshildiktiń qainaýy áli basyla qoimaǵanyn bilse de, sonyń bárin ishinde ońai tunshyqtyryp, qalaǵan sátinde qalaǵan kúige túse alatyn myna siiaqty erekshe qabiletke meilinshe tańdandy. Onyń júzine kóz tastasa taǵy da sol júrek qobaljytar shekten tys sypaiy kúlki men sypaiy izetti kórýden taisaqtap, Baǵila onyń laktelgen qara týfliine qarap turyp: 

- Joq, maǵan emes, sol jigitke qyzmet etken bolar edińiz,- dedi de óz sóziniń jigitke qandai ózgeris engizgenin kútpesten, kýpesine kirip ketti. 

Ákesi uiyqtap jatyr eken. Qashanǵy ádetinshe aýzyn sál ǵana ashyp, bir qalypty, baiaý qorylǵa kirisipti. Osydan úsh-tórt jyl buryn qaitys bolǵan ájesi úi ishinde qoryldaǵan adamdy erinbei-jalyqpai aralap júrip oiatatyn-dy. Bildirmei basyp kelip, iyǵynan aqyryn ǵana túrtip: "Bir qyryńnan jatshy",- der edi. Bir qoryldy toqtatqanda áýelgi oiatyp ketken adamy qaita bastaidy, bul oǵan qaita barady. Sóitip, ózi qaljyrap uiyqtap ketkenshe balalary men nemereleriniń arasynda arly-berli tynym tappai júrer edi. "Áje, qoryldaǵan adamdy nege oiatasyz?"- deitin Baǵila. "Túnde adamdy shaitan baýyzdaidy. Sonan soń qoryldaidy",- deitin ol. Ájesiniń qorqynyshty sózi bala kózinen sanasyna sińip qalǵandyqtan ba, álde, es bilgeli bir ózi jeke bólmede jatyp tynyshtyqqa úirengendikten be, Baǵila qasyndaǵy adamnyń qoryldaǵanyn unatpaityn. Sol ájesi sekildi tap qazir de ákesin aqyryn turtip oiatpaq bop oǵan jaqyndai berip edi, kishkene stol ústindegi jartylai jazylǵan baiaǵy qaǵazdy kórip, ol sol ornynda ári-sári kúide turyp qaldy. Koridorǵa shyǵyp, sypaiy jigitpen áńgimelesken aralyqta kóńilden azdap umyt bola bastaǵan beitanys jigit jaily oiy men jastyq astynda qalyp qoiǵan qaǵaz onyń sanasynda qaita tirilip, tynyshyn taǵy ala bastady. 

Ol qolyn jailap sozyp, sytyryn estirtpei qaǵazdy aldy. Demi dirildep, shyn uiyqtap jatqanyna aqyrǵy ret kóz jetkizip almaq bolǵandai ákesine taǵy bir qarady da, polkasyna otyryp qaǵazǵa úńildi.

Jasy on jetiden endi-endi ǵana asqan qyzǵa mundaǵy sózder múlde jat, múlde alys kórindi. Ol áýelgi sóilemniń ózin á degennen túsine almai, birneshe ret qaitalap oqydy. 

"Tańdaný men tabyný eshqashan abstraktsiialy uǵym bolyp kórgen emes, óitkeni bul ekeýi tek jeke adamnyń oi-órisi men parasat deńgeiine tikelei bailanysty. Al jeke adamnyń ózi de, oi-parasaty da árqashan naqtyly. Aitalyq, Tekkerei, Giýgo, Frans, Shiller (prozalyq shyǵarmalary), Skott t.b. dúniege belgili jazýshylardyń shyǵarmalaryna óz basym eshqashan tańqalǵan da tabynǵan da emespin. Osylai degenim úshin bálkim maǵan keibireýler til tigizer, qaidan shyqqan danyshpansyń, óziń ne bitirdiń t.t. degen siiaqty tolyp jatqan kinálaýshy suraqtar qoiar.Demek, olar tabynýshylar. Tańdanýshyny óz pikirin qaitarýǵa nemese súiispenshiligin báseńdetýge bolǵanmen tabynýshyny betinen qaitarý qiyn. Ol qýlt pen fanatizmge uqsas. Fanatizm men parasat qatar ómir súrýi múmkin emes, óitkeni olar bir-birine jaý uǵymdar. Fanatizm tek "saýatsyzdyq" degen ortada "gúldener" bolsa,parasat bilimdi ortada ónip-ósedi. Demek, adam neǵurlym kóp bilgen saiyn óziniń buryngy tańdanyp, tabynyp kelgen nárselerine qaita baǵa bergish bolady. Joǵarydaǵy jazýshylarǵa tabynbaitynym, tipti, tańdanbaitynym -áiteýir osylaisha bireý-mireý jaza alatyn bolǵandyqtan,mundai shyǵarmalar Adam tvorchestvosynyń potentsialdy múmkindigi sheńberiniń ishinde jatqandyǵynan. Kerisinshe, on seginshi ǵasyrdaǵy kópke belgisiz P. Borel (jiyrma úsh jasynda qaitys bolǵan) shyǵarmalaryndaǵy filosofiialyq konseptsiialar meni kóbirek qyzyqtyrady, tipti,onyń eshkim oilamaǵan jaqtan kelýi, adamdar tirshiligine tóńkeris engizbek bolǵan ózindik oiy tańdandyrady. Nemese, orystyń qazirgi jazýshysy D. Granin "Tańǵajaiyp bul ómir" (basqalaryna tańqalmaimyn) aiaǵyn jerden biik kótergen, bireý jazsa, bireý jaza almaityn taqyryp, oryndalýy óte qiyn. Shýkshin, Raspýtin, Astafev sekildi qazirgi shýly avtorlar da kónil aýdarýǵa turǵanmen, adamzat oiyna oi qosqan joq. Kerisinshe, qai-qaidaǵy bir R.Vaian maǵan kóp áser etedi. Óitkeni, eń quryǵanda ol ózi jaily da ári batyl, ári ótkir syn aita alady. Al, qazaq ádebietine, onyń endi qalyptasyp kele jatqan kórkem oilaý men kórkem prozasynyń professionaldyq dárejesine, onyń ókilderine baǵa berer bolsaq..." 

Baǵila qaǵazdan kózin almaǵan boiy otyryp qaldy.Mundaǵy aitylǵan oilar, adam attary da onyń buryn-sońdy estimegen, bilmegen nárseleri edi. Ol tańdanaryn da, tabynaryn da bilmedi. Jáne bul eki oidyń ekeýi de myna bir bet qaǵazda aldyn ala jazylyp qoiypty.Tańdaný men tabynýdyń túp tórkini parasat pen bilimniń saiazdyǵyna saiatynyn álgi qaǵaz arqyly baiqaǵan qyz tańdanýǵa arlanyp, tańdanbasqa sharasyz qalyp tanytyp, osy eki oidyń aralyǵynda taǵy del-sal kúige tústi. Áitse de, beitanys jigit qaldyryp ketken osy bir paraq oi ony airyqsha bir biikke kóterip, óz oiyndaǵy burynǵy biikterin taban asty alasartyp ketti. 

Koridordaǵy jigitti esine aldy. Kóz aldyna onyń bilimsiz beishara qalpy, soǵan qaramastan tek jalǵan namys uialaǵan qur keýdesi kóz aldyna elestep, eriksiz jymidy. 

Beitanysty qaita esine aldy. Óziniń tańdanbaýǵa tyrysqanyn, olai etýge namysy jibermegenin oilady. Jalǵan namys... Jalǵan namys óz boiynda da jatqanyn, jasyryn jatqanyn uǵyndy, uǵynǵan sátte óz-ózinen shoshydy. "Sonda qalai? Jalǵan namys jurttyń bárinde de jasyrynyp jatqany ma? Jo-joq, olai bolýy múmkin emes, múmkin bolsa da mende joq. Iá, mende joq". 

Jalǵan namys - adam óz álsizdigin, óz dármensizdigin sezingende ǵana bas kótererin, onyń bilimsizdikpen egiz ekenin Baǵila bilgen joq, olai bolar dep ázirge oilamady da. Biraq, ózderi qýpeden qýyp shyqqan jigitke osy ýakytqa deiin janashyr sezim tanytyp kelse, dál osy minýttan bastap onyń ornyn ókinish aýystyrǵanyn ańǵardy. Ol jigittiń kim ekenin bilmese de, áiteýir ózderinen bir emes birneshe eli joǵary turǵanyn, onyń osy ýaqytqa deiin ózi kórip, sóilesip, aralasyp júrgen adamdarynan, tipti, jat uiany zorlyqpen mekendep, beiǵam jatqan myna ákesinen de biik ekenin uǵyndy. Jáne, qan bazardai qainap jatqan myna ómirde bir kezdese ketken beitanys adamdy óz ákesinen joǵary qoiǵanyna, áýelgide namystandy, namystansa da oǵan kónbeske bolmasyn, bir paraq qaǵaz boldyrmasyn eriksiz moiyndady. Ózińniń ózgeden tómen ekenińdi moiyndaý qorlyqtyń atasy ekenin, bilim men parasat ústemdigin jeńer eshqandai qairat,eshqandai qarý da joq ekenine Baǵila osy tusta oi jiberdi. 

"Oily adamǵa qyzyq joq bul jalǵanda..." Osy bir óleń joly, nege ekeni belgisiz, Baǵilanyń shatysyp, sharpysyp bara jatqan alyp qashty arpalystarynyń arasynan aýyq-aýyq bas kóterip, ony tereńge jetelei berdi."Oily adamǵa nege qyzyq joq?" 

"Abaidyń munysy nesi?"- deýshi edi "Oily, ádiletti adam túbinde jeńedi, onyń mereii ústem bolady, ol eńbeginiń, bilimniń, oiynyń zeinetin kóredi",- deýshi edi, on jyl boiy osylai dep kelmedi me, osylai úiretpedi me? Endi kep munysy nesi? Abaiǵa sene me, muǵalimderge sene me, álde ózine sene me? Qaisysyna júgingen jón?" "Oily adamǵa qyzyq joq bul jalǵanda..." 

Baǵilanyń basy qatty. Kimge senerin, dalanyń saǵymyndai shubyrǵan oilarynyń qaisysyn ustaryn, qaisysynyń jalyna jabysaryn bilmedi. Áitse de, osy joldar tylsym bir qudirettei ony ózine qol bulǵamai-aq únsiz jetelei berdi. Sol jetekke erip, alǵash adym basqanda kóz aldyna kópe-kórneý ádiletsizdiktiń ońai qurbany bop, jyly ornynan airylyp bara jatqan jigit elestedi. Jańa ǵana ózderiniń bárinen biik sanaǵan jigit. Kýpeden airylý - ómirdegi eń qatal, eń sorly qorlyq emes shyǵar, biraq, qaitken kúnde de jeńilý ǵoi. Bireýdiń ústemdigin seziný meili úlken be, kishi me, áiteýir janǵa túser jara, ar men namystyń jyǵylýy, al, ar men namysta úlken, kishi degen uǵym joq, bolǵan emes. Ózderinen biik sanaǵan jigit ózderinen alasa boldy. Alasarǵan joq alasartty. Biik oi alasa oidyń aldyńda jeńilis tapty. 

Nege? 

Baǵila buǵan jaýap bere almady. Jaýap bergeni sol, aýzyn sál ǵana ashyp beiǵam uiqyda jatqan ákesine bir qarady, qarady da óz oiynan ózi úreilendi, ón boiy dir ete tústi. 

Ol qaǵazdy kishkene stol ústine qaita qoidy. Sol kezde onyń kelesi betterinde munan da tereń, munan da tuńǵiyq oilardyń barlyǵyn, myna jalǵyz bet - sol tylsym oilardyń bir ushqyny ǵana ekenin anyq ańǵardy. Jas qyzdyń kókeiinde ózi de bilip bolmaityn erekshe bir yntyzarlyq, onyń qalǵan betterinde ne jazylǵanyn bilýge qushtarlyq bas kóterdi. Osy bir sezim tereńnen oianýy muń eken, sol betterdiń iesin - beitanys jigitti taǵy bir kórsem, onymen tym bolmasa bir ret tildessem degen ury oi qosa kóterildi. Ony bir kórýdi, bir ret tildesýdi tilegen oiynan ol seskengen de úrikken de joq. 

* * * 

Poezd Almatyǵa keshqurym kep toqtady. Ákesiniń munda da tanystary kóp eken. Qainap turǵan shildeniń kúni bolsa da kostiým kiip, galstýk taqqan tórt-bes erkek bulardy vokzaldan dabyrlai kútip alyp, manadan sazara tosyp turǵan sý jańa eki "Volgaǵa" qarai alyp júrdi. 

Baǵila bul kisilerdiń kim ekenine, ózderine qańdai qatysy bar ekendigine de oi jibermedi, áiteýir, ákesi júrgen jerde ylǵi osylai bolaryn, qaida barmasyn, qai ortaǵa túspesin - bárinde de syi-qurmet iesi bop shyǵaryn kóz ashqaly kórip kele jatqandyqtan bul siiaqty erekshe yqylasqa mán de bermedi. 

Mashina kók terekke kómilgen ásem kóshemen zýlap keledi. Kún áli bata qoimasa da, munda qara kóleńke, ári aýa qońyr salqyn eken. Kóshege jańa ǵana sý sebilgen bolsa kerek, mashina dońǵalaqtarynyń dymqyl asfalty tyz-tyz tilgeni ǵana estiledi Baǵilanyń jelke tusyndaǵy daýystar ár taqyrypqa bir aýysyp keledi. Bir daýys jaz aiynda poezdan góri samolettiń yńǵaily ekenin baiandai bastady. Óziniń jýyqta ǵana Tashkentke baryp kelgen sapary jaily, sonda barǵan jeri Qaratai Isaevichtyń kelgen jaǵynan áldeqaida jaqyn bolsa da samoletke otyrǵanyn, jol azabyn kórmei tez jetkenin sóz etti. Táshkendegi tamaqtyń kóptigine, shashlyktyń moldyǵyna toqtaldy. Táshkende kóshege shyqsań boldy, aldyńnan jaiýly dastarqan paida bola ketetinin, bir somǵa jeter-jetpes aqshaǵa meimildep toiatynyńdy erekshe yqylaspen aitty. 

Táshken dastarqanynyń tabynýshysy úzilis salmai bódene talasy jaily eligip sóilei jóneldi. Múlde basqa elden, basqa planetadan kelgen adam siiaqty jáne osynda otyrǵandardyń bári kem degende ol qalada tórt-bes retten bolyp qaitqanymen isi de joq. 

Kósheniń jańa ǵana syzyp ótkendei appaq jolaqtarynan kóz almai kele jatyp Baǵila osyndai salaýatty, eresek adamdardyń túkke turmaityn usaq taqyryptardyń tóńireginde tamsana áńgimelep kele jatqandaryna, orynsyz jerde kúle beretinderine jáne eń bastysy kúlkisiz nárseniń ózine qarqyldai salatyndaryna tańdanýmen boldy. 

Eki mashina quiryq tistesip kelip qalanyń qaq ortasyndaǵy alty qabat úidiń esiginiń aldyna toqtady. Úi iesi - jýyqta Táshken saparynan oralǵany jaily jol-jónekei aýyz jappai áńgime aityp kelgen uzyn boily, shashyna erteleý aq aralasa bastaǵan orta jastar shamasyndaǵy ashań kisi bop shyqty. Bular úige daýdyrlai kirip kelgende as qamymen júrip áli halatyn da sheship úlgermegen, jasy otyzǵa jeter-jetpes qara tory ádemi kelinshek esik aldynda uiala kúlimsirep sálem berdi. 

- O-o, jeńeshe, amansyń ba?- degen ákesiniń sálemdesýinen Baǵila bul kelinshek Táshken dastarqanynyń tabynýshysynyń áieli ekenin túsindi. "Jeńeshe" degen sóz jas áieldiń bolmysyna múlde qarama-qaishy kelip tursa da, oǵan munyń qulaǵy men eti úirengen bolsa kerek, ózinen áldeqaida úlken, tipti qainaǵa dese de ersi kórinbeitin Qarataiǵa qazaqy, jaidary minezben: "Qainym-aý, seni de kóretin kún bolady eken ǵoi",- dep qolyn aljapqyshyna tez-tez súrtti de, qushaqtasyp amandasty. 

- Oipyrmai, qolyńa bilik timei júr eken daǵy,-dep jalǵastyrdy ol kisilerdiń aldyna tapochka qoiyp jatyp,- buryn jii kelýshi ediń, bastyq boldyń da kórýden qaldyq. Semirip alǵansyń ba ózi? Qane, qane?- Ol Qarataidy ainaldyryp kóre bastady. 

- Joq, anaý aitqan sal qaryn bola qoimapsyń. Aýdannyń birinshi basshysyna budan artyq bolýǵa da bolmaidy. 

- Málike, munda da úlken kisi bar ekenin umytpaǵaisyń,- dedi kúieýi áieliniń Qarataidy tym tamashalap ketkenine qytymyrlaý daýyspen toqtaý salyp. 

Kelinshek top kisiniń arasyndaǵy qaǵajý qalǵan Baǵilaǵa buryldy.

- Túý! Kakaia slavnaia! Krasivaia! Umytpasam, atyń Baǵila ǵoi á?- Málike Baǵilanyń betinen súidi.-Adamdy qartaitatyn ózińnen keiingi degen durys, biraq, "Ózińnen keiingi qyz balany kórip qartaiasyń",- dese dálirek bolar edi. Osydan eki jyl buryn kórgenimde shashy jelbiregen oiyn balasy edi, endi boijetip shyǵa kelipti. Qartaidyń degen osy ǵoi! 

- Málike, filosofiia aitýǵa áli ýaqytymyz mol bolar dep oilaimyn,- dedi kárilik jaily sózdiń bir ushy ózine qattyraq tigenin sózgen kúieýi qonaqtar jaiǵaspai jatyp-aq áieline ekinshi ret eskertý jasap. 

- Qazaqtyń mańdaiyna filosofiiany qudai óz qolymen jazǵan,- dedi Málike kúieýiniń eskertýine burynǵysynsha jaidary minezben op-ońai toitarys berip.- Óitkeni filosofiiany kórgeni men túigeni bar adam aitady. Al, qane, joǵary shyǵyńyzdar. 

Dastarqan ústinde retti-retsiz, ár turli taqyryptaǵy bytyrańqy jaittar sóz boldy. Aýa raiy, saiasat, úkimet adamdarynyń arasynda ótken áńgime, bireýdiń qyzmetke taǵaiyndalýy men bosaýy, sonan soń, álbette, úi iesiniń Táshken saparyndaǵy kórgen-bilgeni de umyt qalmady. 

Baǵila bul áńgimelerdiń birin uǵyp, birin uǵa almady.Jáne olardyń sózinde oida qalar, kóńildi selt etkizer jańalyq, tosyndyq joq sekildi bop kórindi. Ol mundai ár túrli adamdar bas qosqan jiyndarda áke-sheshesimen birge júrip talai bolǵan. Dastarqan basyndaǵy adamdardyń at-jónderi men tur-túsi, atqarar qyzmetteri basqa bolǵanmen báriniń aitar sózderi men kúlkileri, ázil-qaljyńdary bir-birine ǵajaiyp uqsas keletinine áýelgide tań-tamasha qalatyn, bertin kele buǵan da qulaǵy úirenip,kisini jalyqtyrar áńgimelerdi uqpasa da únsiz tyńdap, óz qiialymen ózi bop otyra berer jaqsy ádis tapqan-dy. Bul joly da sút qosqan kúreń shaidy aýyq-aýyq urttap qoiyp, qonaq bólmeniń eki jaq qabyrǵasyna sirestire jiylǵan kitaptardan kóz almai túrli-túrli oi qushaǵyna shomdy. Bul qonaq bólmeden góri kitaphanaǵa kóbirek uqsaityn siiaqty. Baǵila bir sátke osyndaǵylardyń bárin kitaphanada shai iship otyrǵan adamdarǵa uqsatyp, ózinen-ózi ishtei jymidy. Jáne bulardyń kitaphanada shai iship, qarq-qarq kúlip otyrǵandaryn kitapty syilamaý, onyń qasietin qorlaý dep uqty. Ol Táshkendegi qorazdar talasy jaily tamsana aityp otyrǵan úi iesine bir sát qaraǵanda kóz aldynda bet súiegi shyǵyńqy, oinaqy janarynan oty taimaǵan, kisige synai qaraityn, istik muryn, erinderi qaimaqtai, aq sary adamnyń sýreti qaldy. Nege ekeni belgisiz, bul sýret Baǵilanyń sanasynda unamsyz sezim tastap ótti. Baǵila bul sekildi adamdardy da kórgen jáne olardyń kópshiligi qytymyr, daýkes, ózimshil, qyzǵanshaq, usaq, sarań, maqtanshaq bop keletinin, onyń ústine meilinshe saq ári mindetti túrde jaǵympazdyqqa jaqyn júretinin de baiqaǵan. Kóz aldyndaǵy eles-portretten nazar aýdarmai turyp-aq, ol úi iesiniń myna kitaptardy túgel oqyǵan-oqymaǵany jaily óz kóńilinde bir suraqtyń jylt ete qalǵanyna tańyrqaǵan joq. 

- Baǵila, shaiyńyz sýyp qaldy ǵoi, keseńizdi berińiz, aýystyrsyn,- degen oń jaǵynan estilgen daýys jaqqa qaraǵanda qasynda otyrǵan aqyn-jazýshylarǵa ókpeli jigitti kórdi. "Bul qashan kep qasyma otyrǵan? Ystyq kúnde kostiýmin sheship tastasa qaitedi? Mańdaiynan aqqan terin súrtse bolmas pa?" Baǵila bul jigitke degen júregindegi jek kórý seziminiń kenet jiirkenishke aýysqanyn sezip, qabaǵyn tyrjitty. Turǵat qyzdyń bul minezin bóten úidiń shańyraǵynan qysylyp otyrǵanǵa joryp, onyń kesesin ózi aldy da, shai quiyp otyrǵan Málikege usyndy. 

- Jeńgei, asa ystyq bolmasyn. Sútin moldaý quiyńyz. Baǵila ystyq ataýlyny unatpaidy,- dedi ol sońǵy sózin Baǵilaǵa baǵyshtap, meilinshe jumsaq, erkeletken únmen. 

"Ózimshilin qarai gór,- dedi Baǵila ishtei yzalanyp.- Meniń neni unatyp, neni unatpaitynymdy qaidan biledi?" 

- Joq, ystyǵynan quiyńyz,- dedi ol kenet Málikege. 

Turǵat sasqan joq. Bul joly da Baǵilanyń qasietin jaqsy biletin syralǵy adam bop shyǵa keldi. 

- Meili, ystyq bolǵany da durys. Uzaq joldan sharshaǵanda ystyqty qalaityny da bar,- dedi ol múlde salmaqty únmen. 

"Uiatsyz,- dedi ishtei Baǵila.- Munymen ne utpaq?" Stol ústinde turǵan jeti litrlik elektr samovary men adamdardyń lebinen, qala berdi kishigirim teatrǵa laiyqty úlken-úlken eki hrýstal liýstranyń áserinen úi ishi monshaǵa ainaldy. Tereze aldyna qoiylǵan jel diirmendei úlken jeldetkish osyndaida qyzmet kórsetip qalýǵa tyrysyp qansha gújildegenmen úi ishine qamalyp alǵan qapyryqty aidap shyǵa alar emes. Qaratai ornynan aqyryn kóterilip, ústindegi jazdyq sur kostiýmin sheship oryndyq arqalyǵyna ildi de, galstýgyn kishkene jýrnal stolynyń ústine laqtyra saldy. Sodan soń kóileginiń joǵarǵy eki túimesin aǵytyp, iyǵynan aýyr júk túskendei tereń bir demalyp, ornyna qaita otyrdy. 

Baǵila kitaptardan kózin taidyryp, jurtqa qaraǵanda olardyń báriniń kóileksheń otyrǵanyn kórdi. Turǵat ta kastiýmin sheship, dál Qaratai sekildi joǵarǵy eki túimesin aǵytyp tastapty. Baǵila aqyl toqtatqan, eresek adamdardyń jáne birin-biri burynnan biletin adamdardyń ózara otyryp ta resmi qarym-qatynastyń ońai tutqyny bola salatyndaryna túsinbedi. 

Osynda qansha adam otyrsa bári bir-bir sypyra tost kóterip shyqty. Bir-birinen aýmaityn, inkýbatordan shyqqańdai uqsas sózder, jattandy tilekter, taptaýryn oilar. Jan-jaqty bilimdi, mádenietti bop kórinýge kúsh salyp júrgen Turǵat ta qinalýdy, midy qinaýdy kerek etpeitin burynnan daiyn, kezekshi tilek aitty. Saiasi tost kóterdi jáne ol saiasi tostyń bul atmosferamen, qazirgi jaǵdaimen múlde qatysy bolmaǵandyqtan birshama qolaisyz shyqty. Biraq, tańqalarlyǵy sol, shydamdylyqqa úirengen kisiler únsiz tyńdap otyrdy da, sóz bitken kezde analarynan týǵaly beri mundai lebizdi tuńǵysh reet estip otyrǵandai, dán riza keiip tanytyp, oryndarynan bir-bir qozǵalyp, "Bárekelde!"- dep gý ete tústi. Qaratai ǵana qalyptan sál aýytqyp, Málikeniń, jeńgesiniń densaýlyǵy úshin, Sákeńniń - aǵaiynyń shabytyna shabyt qosa berer onyń syry ketpes ádemiligi úshin, osyndai erke minezdi, qarapaiym, jar qadirin túsirmeitin áielder úshin lebiz kóterdi. Bul da aspannan alynǵan, jer astynan tabylǵan sóz bolmasa da ózgelerdikine qaraǵanda kletkalary tiri, organizminde Jany bar tilek boldy. Otyrǵandar jelpinip qaldy. 

- Qainymnyń sózine báriń túgel alyńdar!- dep Málike ózi aralap, kisilermen riýmke soǵystyryp shyqty. Kishigirim keli siiaqty hrýstal riýmkeler jan-jaqtan kep túiiskende, ústin-ústin soǵylǵan jez qońyraýdai syńǵyrlap turyp aldy. 

Málike ózi úlgi kórsetip, riýmkedegi jartylai quiylǵan koniakty tamshy qaldyrmai tartyp tastady. Qaratai da aiaǵyna sheiin aldy. Qaratai alǵan soń qalǵandary jaily sóz qozǵaýdyń da qajeti joq, úsh-tórt jigit baýyry búgin shirip ketse de qaǵyp-qaǵyp tastady. 

Úi iesi Sárgel ǵana qaimaqtai ernin bokal erneýine tigizip, "maǵan ý berip otyrǵan joq pa eken osy" degendei ernindegi koniak juǵynyn tilimen ary alyp ketip, tamsanyp-tamsanyp qoidy da, bir sátke bet-álpeti qimylsyz qap, tyń tyńdady. 

Bul - áieliniń jurt kózinshe koniakty sarqyp ishkenine kórsetken qarsylyq edi. Qarsylyq eleýsiz qaldy. Málike kúieýiniń kóńil-kúiine mán bergen joq. Kóziniń qiyǵynan onyń tamsanyp otyrǵan sátin bir sholyp ótti de, orynsyz qytymyrlyqqa yza bop Turǵatqa: 

- Qainym, qonaq bolsań da osy úidegi kishi sensiń, taǵy bir-bir quiyp shyq,- dedi. Ol sol sátte ornynan ushyp turyp, jurtty aralap bokaldarǵa koniak quiyp shyqty. Sárgel aldyndaǵy bokaldyń aýzyn alaqanymen jaýyp, salaly etsiz saýsaqtaryn tómen túsirip, hrýstaldy úgitip jibererdei ýysynda myjǵylai berdi. 

Eki jaqty arbasý ishtei pisip kele jatty. Málike kúieýiniń qyzǵanshaq ta qytymyr minezinen qoryqpaityn. Ekeýiniń arasyndaǵy qaishylyq tek bir jaqty qyzǵanyshtan - Sárgeldiń qyzǵanyshynan ǵana týyndaityn-dy. Eger áieli eshkimge kóńil bólmei, qonaqqa barsa da, qonaq shaqyrsa da mańaidaǵy erkek ataýlyǵa (jas bolsyn, kári bolsyn Sárgel qyzǵana beredi) nemquraidy qalyp tanytyp, tipti, olar arshyp bergen konfetti de eleýsiz qaldyrsa, sóitip, basqa jaqta otyrǵan jerinen óziniń qasyna kep, qyzýy qaitqan, sulýlyq pen jastyqqa selt etpeitin, óziniń kúieýinen basqaǵa qyzyqpaityn,tipti, qajet etpeitin salqyn áieldiń keipimen basynyń aýyrǵanyna nemese kóńil-qoshynyń joq ekenine shaǵym jasap ózgelerden erterek ketip qalar kezderinde Sárgeldiń kóńil-kúii airyqsha jaidary bolar edi. Biraq, mundai sát sirek, tym sirek kezdesetin, ásirese, sońǵy kezde. Kúieýi qansha qyzǵanǵanymen, qansha ashýlanǵanymen onyń bul mineziniń sharyqtaý shegi, toq eter jeri Málikege onshalyqty qorqynyshty emes. Óitkeni onyń jas jigitterdei shart synar qasieti, kútpegen sheshim qabyldar táýekeli joq ekeni de jas áielge kúni buryn aian bolyp turatyn. Óziniń osyndai sharasyzdyǵyn kúni buryn Sárgel de sezedi. Dál osy seziný ony burynǵysynan da dińkeletip, dármensizdigi ishine jegi bop kirip, júikesi men miyn iri egeýdei egei bastaidy. Mundai kezde ol shekten tys shikámshil, tyrysqaq, tipti, aýrýshań bolyp alady. Málike bolsa buǵan keri minez tanytyp, jaidary, erke, ómirge qushtar, adam ataýlynyń qaiǵysy men qýanyshyna ortaqtasa keter elgezek bop ketedi. Jumys kabineti men as úidiń, dárethananyń arasynda jumsaq tapochkasyn syrp-syrp basyp, áldenelerge narazylyǵyn bildirip, kúbirlep júrip alatyn kúieýiniń kóńilin tabý maqsatynda Málike bir de bir áreket jasap kórgen emes. 

Áýelginde Sárgel ózinen-ózi mújilip, búk túsip jatyp alatyn-dy. Aiǵailaýǵa, tipti, ashý ústinde áieline shapalaq jumsaýǵa da qaqysy bar ekenin ol túsinetin, biraq,bul eki árekettiń ekeýi de qazirgi jaǵdaidy jaqsartýǵa kómegin tigize almasyn, kerisinshe, ishtei arpalysty syrtqa shyǵaryp, ashyqtan-ashyq jaýlasýǵa aparyp soǵarynan aiaq tartatyn-dy. Al Sárgeldiń jasynda ashyqtan-ashyq jaýlasýǵa barý - óz qolymen bolashaq jeńilistiń qabyrǵasyn qalaýmen teń. Óziniń ashyq maidanda jeńiske jete almasyn sezgen ol, kúrestiń qarýsyz túrin - narazylyq pen qarsylyk ádisin tańdaýǵa májbúr edi. Jyl ótken saiyn bul ádis te bosańsyp, ol áieliniń degenine mysqaldap kónip kele jatty. Amalsyz, sharasyz kónip kele jatty. Al, Málike bolsa muny jeńis dep baǵalaǵan emes. Ol myna úidiń ishinde óz degeniniń saltanat quratynyna kámil senetin, senetin de myna kúieýiniń uiqydaǵy aiýdai in túbinde jatyp ap, tez berile qoimaǵanyna yzalanatyn jáne óz oiynyń ústemdik alýyn, semiadaǵy ózara tolyq túsinýshilik dep baǵalaityn-dy.

Olardyń jubailyq ómirinde bir adamnyń tolyq ústemdik eter kezeńi (teń pravo ekeýi qosylǵaly bolǵan emes) týyp kele jatty. Málike kúieýine ashýǵa ashýmen jaýap bermei-aq qas-qabaǵymen, as úide shai iship otyryp onyń qyzǵanyshynyń múlde orynsyz ekenin, jaman bolsyn, jaqsy bolsyn kúieýge tiip, bir shańyraqtyń astynda turyp jatqan soń adaldyqty attaýǵa ary jibermeitinin jáne orynsyz qyzǵanysh arqyly áieldik aryn aiaqqa taptaitynyn meilinshe nanymdy, meilinshe baiypty únmen qysqa-qysqa aityp ótetin-di. Bul sózder onyń ustamdy bet-pishinimen, salqyn da sabyrly daýsymen, senimdi de nyq qimyldarymen etene qabysyp, jalǵandyq ataýlyǵa eshqandai kúdik qaldyrmaityn. Biraq Sárgeldiń jasy men Sárgeldiń tabiǵatyndaǵy adamdar kúdikten birjola qol úzip ketýi múmkin emes-ti. Áitse de, qansha aýytqyǵanmen tal túbinen ketpeitin kóleńke sekildi, kóńilinen seiilmeitin sol kúdiginiń ar jaǵynan túngi aýyldyń alystan kóringen jalǵyz shamyndai senim sáýlesi jylt-jylt etip, janyna medeý bolatyn. Sońǵy úsh-tórt aida sol sáýle kúsheie túskendei edi. Sárgel birneshe ret oilamaǵan jerden jumystan oralǵanda áieliniń jat oimen esh habary joq, vanna bólmesinde kópirtip kir jýyp jatqanyn nemese qys qamymen varene qainatyp, kompot jasap, semia taýqymetin alańsyz arqalaǵan adamnyń tirligine qairylmastai berilgen qalpyn kórip, júregi ornyna túsetin. Eki ret komandirovkasynan da múldem erte keldi (sońǵy ret Táshken saparynan). Jáne tún ishinde. Málike eki balasyn eki jaǵyna alyp, beiǵam uiyqtap jatyr eken. Esikti qaltasyndaǵy kiltpen ózi ashyp kirgen. Áielin oiatpai turyp úiden kúdikti áreketterdiń bolmashy izderine sheiin baqylap shyqty. Bári qaz-qalpynda. Joldan qaityp kelgende áieline sózdirmei basa nazar aýdaratyn temekiniń kúl salǵyshy da kiim ilgishtiń janynan qozǵalmapty, ishińde qalǵan bir tal taza sirińke shii de alynbaǵan. Ár jerde balalarynyń kiim-keshegi, shimailap sýret salǵan qaǵazdary shashylyp jatyr. Úide múlgigen beibit tynyshtyq, shańyraq astynda bala qamy, semia qamy, olarǵa degen analyq qamqorlyq saltanat qurǵan.Tipti, ózi kirip kelip, sham jaqqyshty shyrt etkizgende de ne dybystan, ne kenet janǵan jaryqtan Málikeniń oianbaýy áieliniń alańsyzdyǵynan habar berip, senimin nyǵaita tústi, sonymen birge óziniń orynsyz kúdigi men jasyryn aramdyǵyn seiiltip júrek túbinen adaldyq aldyndaǵy kinásin moiyndatqan uiatyn shymyrlatyp ótti. 

Tabiǵatynan toǵysharlyqqa yntyq jan dúniesi toiat taýyp, buiyǵy, alańsyz, razy ómirge enip kele jatqan osyndai kezeńde áieliniń kútpegen jerden búgingidei qylyq kórsetýi Sárgeldiń uiyp kele jatqan senimin setinetip, buǵan deiin edáýir qalyptasyp qalǵan oń kózqarasyn ishtei qaita tarazylaýyna májbúr etti. Osy májbúrliktiń oianýymen birge ishki arpalysy men sergeldeńi de qosa bas kóterdi. 

Qonaqtarmen qaita bokal soǵystyrýǵa kirisip ketkek áieliniń dál qazirgi qimyly men jaidary minezine-ózine sonshalyqty unamaityn minezine qarap otyryp Sárgeldiń kúdikti oiynyń tuńǵysh ret basqa arnaǵa,burynǵydan da azapty jańa arnaǵa burylǵanyn alǵash sezindi. Ol sezim - boiyndaǵy qyzǵanysh pen kúdik sergeldeńiniń ómir boiy, óle-ólgenshe ózimen birge jasaityndyǵyn alǵash uǵyný edi. 

Budan alty jyl buryn áieli dúnie saldy. Onyń ólimine Sárgeldiń qyzǵanyshtyǵy tikelei sebep boldy. Marqumnyń júreginiń ustamaly aýrýy bar edi. Áieli jumystan sál keshikse de, dúkennen áldeqaida bir zattar alyp, aitqan ýaqytysynda kele almasa da, tipti, jumysta otyryp úige telefon soqqanda telefon bos bolmai qalsa da "Nege keshiktiń?", "Dúkende kimmen jolyǵyp qalyp ediń?", "Telefonmen qai súigeniń syr aitty?"- degen siiaqty mysqylmen janyn jeitin. Mundai sózderge jaýap bere almai ol áldeneshe ret býynyp, talyp ta qalyp júrdi. Áieli munymen birge qonaqqa barýdan da qaldy. Qonaqqa baryp qaitqan kúni úide keris bolmai tynbaityn.Tipti, televizor kórip otyrǵanda "Diktorǵa nege sonsha tesile kaldyń?"- dep daý bastaýdan da jalyqpaityn. 

Aqyry osyńdai bir daýdyń ústinde áieli as úide qulap túsip, jedel járdemmen aýrýhanaǵa attandy. Eki balasyn ertip, ertesine sáskege jýyq artynan barsa, ol o dúniege júrip ketipti. Kúieýine arnap bir paraq qaǵaz qaldyrypty: "Balalardy tórkinime aparyp tasta. Men kettim. Qyzǵansań o dúniege kel". 

Ol eseńgirep ketti. Basy shýǵa tolyp, balalarynyń "mamalap" jylaǵanyn da estigen joq. 

Áieliniń sońǵy sózi kópke deiin esinen ketpei qoidy.Tek, ólim, ólim ǵana óz kinásin moiyndatqanyn, buǵan deiin qyzǵanyshtyǵynyń nege aparyp tirerine mán bermegenin, eń sońynada ony qorlap, azaptap óltirgenin sezindi. 

Áýelgi kezde ol mundai kenet soqqydan es jiia almastai bolyp edi, biraq arada bes-alty ai etken soń qaiǵy taby kómeskilenip, júzine qaitadan qan júgire bastady. Joldas-joralarymen ázil aityp, kóńilsizdigin kúlki almastyrdy. Buryn áieli barda oiynan kúdik, boiynan qyzǵanysh arylmai eńsesi túsińki júrýshi edi, endi onyń bárinen qutylyp, ózin múldem jeńil, múldem azat sezindi. 

Osy jeńildik pen osy azattyǵynyń ar jaǵynan qylt etip aýyq-aýyq kórinip, aryn shymshylaǵan basqa bir kinálaýshy sezimdi uiasynda tunshyqtyryp, ishte shirite berdi. Aqyry ol sezim birjolata ólip, jazylǵan jaradai munyń mazasyn almaityn boldy. 

Bir jyl ótken soń Málikege úilendi. Málike buǵan deiin esik kórgen áiel-di. Kúieýi Almatynyń kishigirim bir restoranyna barabanda oinaityn. Alǵash ret kompozitormyn dep tanysqan. Uzyn shashy men qaýǵadai saqalyna jáne mýzyka jaily aitqan áńgimelerine qarap bolsa bolar dep shyn sengen. Ol kezde bul ulttyq taǵamdar satatyn "Bereke" dúkeninde satýshy bop isteitin. "Kompozitor" tanystyqty sozǵan joq, bir aidan soń-aq úileneiik degen usynys aitty. "Ázirge joly bolmai júrgen jas talanttyń" tilegin qabyldamaýǵa Málikeniń erki joq edi, ol da kelisim berdi. Bolashaq kúieý balalarymen tanystyrý úshin ony Almatynyń irgesindegi úiine ertip barǵan. Qyz ákesiniń úiine kúieý bala jún-jún bop kirip barǵanda oinap otyrǵan balalar burysh-buryshqa bytyrai qashyp,sáti túskenderi esikten sańlaý taýyp dalaǵa atyldy. Kúieý balany kútip, dabyr-dubyr, máz-meiram bop otyrǵan kempirler kálimaǵa tilin keltirgen. 

Jastar jinalyp, azyn-aýlaq otyrys qyzǵanda kúieý bala óner kórsetti. Ortaǵa shyǵyp ap, jyn urǵandai biledi. 

- Baraban!- dedi aiǵai salyp arasynda. 

- Barabany nesi?! 

- Daite mne moi baraban! Men barabanǵa arnap kontsert jazǵanmyn. 

Málikeniń ákesi mektepte oqý bólimin basqaratyn, bir-eki jigitti jiberip baraban aldyrdy. Barabanǵa arnalǵan kontsert tún jarymyna sheiin sozyldy. 

Toi Almatyda, restoranda ótti. Málike osy toi ústinde ǵana kúieýiniń eshqandai da kompozitor emes, "Tastaq" restoranyndaǵy orkestrde jai barabanshy ekenin bildi. Ony jigit jaǵynan shaqyrylǵan qonaqtardyń biri aitty. 

Jubailyk ómir alǵashqy túnnen salqyn bastaldy. Úsh aidan soń ekeýi eki jaqqa ajyrasyp tyndy. Sátsiz neke Málikeni jasytyp ketti. Budan soń da ol biraz jigittermen tanysyp kórdi. Bárinen de qydyrýǵa bar, úilenýge joq niet baiqap, erkek ataýlydan irgesin aýlaq salyp júrdi. Ýaqyt ótip jatty. Ol jiyrma segizge keldi. Qiialynda armandaǵan, qiialynda kútken bolashaq jardyń elesi kún asqan saiyn alystap bara jatqanyna, belgisiz úmittiń esigin kúzetip, jastyq shaǵynyń jalyny álsirep bara jatqanyn sezdi. Ózi teńdes jigitterdiń bári áldeqashan úilengen, al úilenbegenderi tis qaqqan qý nemese aiaǵyn eseppen basatyn pysyqtar. Sońǵy tektegi jigitterdiń tanysqan kúni erteńinde telefon soǵyp, uialmai-qyzarmai qazy-karta, jal-jaia suraityndarynan namysy qozyp, keýdesin jirenish biledi. Erkekterdiń usaqtyǵyna, olardyń pendeshilikke beiimdigine yzalandy. 

"Jigitter qaida?- deitin ol ońasha úide jalǵyz jatyp.- Erkekter qaida ketken? Bári osyndai bolsa kúieýge tiip keregi ne? Álde, jóni túzýleri otyzǵa sheiin úilenip bite me eken?" 

Málike osy kózge sheiin kezdestirgen jigitterinen tórt-aq qasietti baiqady: ishý, jeý, kúlý, tósek. Bári de osy tórt buryshty túsiniktiń ishinde ǵana ǵumyr keshetin siiaqty. Bári bir deńgeide. Bul tórt túsinikti meńgerý úshin institýt bitirýdiń, diplom alýdyń, tipti, adam bolyp jaralýdyń ózi shart emes ekenine eshqaisysy oi jibermeitin sekildi. 

Osylai, jigit ataýlyga yzaly kezinde Sárgelge jolyqty. Dúkenge kelip, ony-muny zattar alyp júretinin buryn da kórgeni bar. Sońǵy kezde jasyryp, jas jigittei jinaqy, shiraq qalypqa túskenin de baiqaǵan. Biraq onyń qaida, ne qyzmet isteitininen beihabar edi. Shashyna aq qylaý aralasa bastaǵany bolmasa anaý aitqan kári de emes, qyryq bes, qyryq altylardyń ishinde. Bir kúni dúkenge qymyran túse qaldy. "Qaita órkendeý" dáýirindegi kisi qymyran kórse túbinde uiyqtaýǵa deiin daiyn eken.Qymyran úsh kún boiy úzbei túsip turdy. Úsh kúnnen soń óristegi túieni kesirtke emip ketkendei tappa tiyldy. 

Biraq, úsh kúndik qymyran ekeýin tanystyryp baryp toqtady. Bir juma ótken soń ekeýi jumys aiaǵynda kezdesýge ýaǵda bailasty. Málike dúkennen shyqqanda Sárgel esik aldyndaǵy telefon-avtomattyń janynda ústine aǵash kóilek kigendei siresip kútip tur eken. Málike myrs etip kúldi de, onyń janynan tyq-tyq basyp ete berdi. 

- Imm... Sálemetsiz be,- dedi aǵash denege jan bitip. 

- Á, Siz tur ekensiz ǵoi. Sálematsyz ba? Kóp kútip qalǵan joqsyz ba? 

- O, joq Siz sekildi qyzdy tańǵa sheiin kirpik ilmei kútý de baqyt emes pe? 

- Onda alty kún boiy baqytty bolasyz? 

- Imm... túsinbedim,- dedi ol sypaiy jymiyp. 

- Bizde men sekildi bes qyz jumys isteidi, menimen altaý. 

- Ǵajap!- dedi Sárgel basyn oqys shalqaityp, alaqanyna shart soǵyp. Málike oqys qimyldap kúlkisin kilt tiyp, onyń betine bajyraia qarady.- Ǵajap!Ázilińiz tamasha eken! 

- Týh, záremdi aldyńyz ǵoi. Kompozitor emessiz be? 

- Joq! Dotsentpin! 

- O-o, ǵalymmyn deńiz! Qymyranǵa kópten qumarsyz ba? 

- Jasymda túie emip óskem. 

- Jas kezinde adam bir janýardy emip óspese keiin tarihshy bolmaidy ǵoi deimin. Meniń bir tarihshy tanysym bar, akademiiada, ol jas kezinde eshki emip ósipti. Qazir kún saiyn telefon soǵyp, eshkiniń irimshigin suraidy. Al siz qymyran suraisyz.- Ol taǵy kúldi. Sárgel namystanǵan syńai tanytyp, zorlana ezý tartty. 

Málike Sárgelmen tanystyqty ásheiin qyzyq úshin, ermek úshin bastaǵan, bertin kele áýelgi kezde kári kóringen tarihshyǵa boiy úirenip, ár sózin tamsanyp aitar mánerine, aǵashtan shaýyp jasaǵandai júrgen kezde qozǵalmaityn denesi men moinynyn siresken qalpyna, kisige qashan da astarmen, synai qaraityn jymysqy janaryna, kún shyjyp tursa da ústinen tastamaityn galstýgi men pidjagine, júrek ainytardai burqyratyp frantsýz dýhiin sebetinine, osy tanystyq aralyǵynda baiqap úlgergen onyń qytymyr minezi men qyzǵanshaqtyǵyna, tipti, anyq ańǵarylyp turatyn sarańdyǵyna da úrke qaramaityn boldy. Jáne bul qasietterdiń bári derlik buǵan deiin kezdesken jigitterdiń jasynda da, jasamysynda da bar bolatyn, sondyqtan mundai minez Málikege aspannan túskendei jańalyq bolǵan joq jáne Sárgeldiń olardan bir artyqshylyǵy - tanysqan kúni erteńine qazy-karta surap telefon soqpady, salǵan jerden tósekke de ikemdemedi, sypaiy qydyryp, sypaiy qoshtasyp júrdi.

Málike onyń úiine de keldi. Qalanyń qaq ortasynan oiyp alynǵan bes bólmeli eńseli páter ishi tolǵan sheteldik jihazdar men eki qabyrǵa siresken kitap, ainadai jaltyraǵan parketti eden, mundaǵy ábden qalyptasqan tazalyq, eń sońynda úi iesiniń bildei dotsent ekendigi,bári-bári jiylyp onyń oiyna: "Munyń jas jigitterden qai jeri kem? Olar budan nesimen artyq? Qaita bul oiyndaǵysyn jalǵandyqpen jasyra almaidy, bári alaqandaǵydai. Onyń ústine bul menimen ermek úshin tanysyp júrgen joq". 

Osy oiy basynda jylt etip týýy muń eken, ýaqyt ótken saiyn, onymen kezdesken saiyn, tipti, ońasha qalǵan saiyn jii-jii orala beretin boldy. Barlyq áielge tán shańyraq qyzyǵy, bala qyzyǵy, jaily turmys qyzyǵy ony kún asqan saiyn baýrap ala berdi. Tek Sárgeldiń burynǵy áielinen qalǵan eki bala ǵana onyń aldynda úlken kedergi, bolashaq jaisyz jailardyń uiytqysyndai bop kórindi. Sol ekeýi ǵana jarasym taýyp keter shańyraqtyń jylýyna salqyndyq seýip turardai sezindi. 

Onyń bul oiyn Sárgel de aitpai ańǵartyp, eki balasyn burynǵy áieliniń tórkinine, naǵashy atalarynyń qolyna aparyp tapsyrdy. Artynan kelip turatynyn, úzbei aqsha jiberetinin, kanikýl saiyn alyp ketip, qydyrtatynyn aitty, ýáde berdi. 

Sóitip, olar qosyldy. Toiǵa Qaratai da shaqyryldy.Ol kezde Qaratai sovhoz direktory bolatyn. Ákeleriniń ákeleri aǵaiyndy kisiler edi. Nemere aǵasynyń toiyna ol jaqsy syilyqpen keldi, tipti, toi shyǵynyn túgeldei ózi kóterip ketti. Sárgeldiń de alystaǵy aǵaiyndardyń ishinen Qarataidy tańdap shaqyrýy da tegin emes-ti. 

Mine, biylǵy jyly Qarataidyń qyzy orta mektepti bitirip, oqýǵa barmaq niet bildirgende, Sárgel nemere inisine hat jazyp, óz tarapynan da bir jaqsylyq jasaityn keziniń áldeqashan kelgenin, Baǵilany ýniversitetke ózi ornalastyratynyn, qajet bolsa úiinde turǵyzýǵa da daiyn ekenin bildirdi. 

Jii ishilip ketken koniak pen úi ishiniń qapyryq aýasy qonaqtardy týra maǵynasynda da, janama maǵynasynda da jelpindirip tastady. Qaratai Málike kóńildengen saiyn Sárgeldiń mańdaiy qatparlanyp, juqa erinderiniń jii-jii jymqyrylyp, sózden qalyp bara jatqanyn baiqady. Ol jas jeńgesiniń qanshalyqty koniak ishkenin ańǵarǵan joq, áitse de, onyń qara tory ádemi júzine qan júgirip, kisige batyl, tesile qaraityn qaraqattai janaryna erekshe siqyrly nur quiylyp, erke de erkin mineziniń ashyla túskenine ishtei súisinse de,nemere aǵasynyń ishtei tynyp otyrǵan keipin baiqap, Málikeniń ázil sózderiniń bárine baiypty da salqyn jaýap berýge tyrysyp baqty. Onyń bul jańa ádisi kóp uzamai óz jemisin de berdi. Sárgel uiqysy qanyp oianǵan sábidei jan-jaǵyna nazar aýdaryp, sóz ben kúlkige aralasyp, birshama tirilip qaldy. Qaratai dál osy sátte nemere aǵasyna unap otyrǵanyna jáne dastarqan basyndaǵy ázil-qaljyńdy der kezinde baiyptylyqpen almastyrǵanyna qýandy. 

Málike Baǵilanyń mazasy kete bastaǵanyn sezip, ony ońasha bólmege alyp ketti. Buryn bul Sárgeldiń eki ulynyń uiyqtaityn bólmesi bolatyn. Qazir qańyrap bos tur.Terezege ashyq sary jibekten perde ilinipti, oń jaq buryshta, jinalmaly jumsaq divan janynda perde túsine sáikes sarǵysh torsher tur. Qarsy betke eki qatar rýmyn kitap sóresi qoiylyp, onyń joǵarǵy jaǵyna qatyrylǵan buǵynyń basy ilinipti. Onyń kózderi sarǵysh torsherden túsken sáýleden jylt-jylt etip, myna shaǵyn dúnieniń kózge kórinbeitik arǵy túbinen erekshe bir qubylysty baiqaǵandai ańtarylyp qarap qapty. Ózin kim atqanyn, nege atqanyna, bylaiǵy denesiniń qaida joǵalǵanyn, munda ne úshin ilýli turǵanyn, kimniń úiine kelip ilingenin bilmeidi de, bilgisi de kelmeidi. Oǵan eń mańyzdy nárse - osylai kirpik qaqpastan tar dúnieniń kórinbeitin alys kókjieginde bolyp jatqan belgisiz bir qubylysqa ańtarylyp qarap tura berý. Oǵan tek qarap turý mindet, kimniń úii bolsa da ol úshin - báribir, mup-muzdai mýzei qabyrǵasy ma, báribir, osylai qarap tura beredi. Dúniege o basta osylai qarap turý úshin kelgen. 

- Qalasań terezeniń bir jaǵyn túgel ashyp qoi,-dedi Málike,- Kósheniń bul jaq betimen mashina júrmeidi. Tynysh. Al, jaiǵasa ber. Osy bólme túbi seniki bolady. Mine, mynda plastinka tyńdaýyńa bolady. Plastinkalar myna polkada. Lili Ivanova, Sofiia Rotarý,Lýki Marinesqý, Arsen Dedich, Biser Kirov, Mýslim Magomaev, Din Rid, Popýra Fýqýda... Qalaǵanyńdy alyp tyńdai ber. Qysylma, óz úiińdei kór. Men adam mineziniń ashyq bolǵanyn unatam. Ekeýmiz áli talai áńgimelesemiz.Ázirge qonaqtarǵa baraiyn, kelistik pe? 

Baǵila sypaiy kúlimsirep, basy izedi.Munda aýa taza, ári salqyn eken. Zalda otyrǵan qonaqtardyń dabyrlaǵan daýystary emis-emis estilip tur. 

Ózi ketken soń olardyń da sál erkindik alǵany ańǵarylady. Baǵila kúni boiy temeki tútinine kómilip, kereksiz áńgime men shýdyń arasynda nege otyrǵanyna tańdandy. 

Ol tereń bir kúrsinip, divanǵa shalqalai otyrdy.Sóredegi qatar-qatar tizilgen kitaptarǵa kózi tústi. Kúni búgin satyp ákelgendei tap-taza. Baǵila bul úidegi kitaptardyń bilim kózi esebinde atqaratyn qyzmetinen góri múlik retinde atqarar roli basymyraq ekenin ańǵardy. Ol esik jaqqa jai bir qarap aldy da, ornynan turyp, sórege jaqyndady. Qolyna túsken bir kitapty alyp, atyna nazar aýdardy. "Ellinizm estetikasy". Ishin ashty. Buǵan deiin qol timegen bolsa kerek, kitap betteri beimezgil mazasyn alǵanyna narazylyq bildirgendei sytyr-sytyr etip, eki-úsh betten qosarlanyp qinala ashyldy. Ol bir-birine jabysyp qalǵan paraqtardy ajyratyp, alǵashqy betin oqyp kórdi. Áripteri usaq, oqýǵa qiyn eken. Jarty betin júgirtip oqyp shyqty. Shala uqty. Kóp sóilemderdi túsine almady. Sonan soń ornyna qaita qoidy. Divanǵa kep otyrdy. Basyn qaitadan joǵary kótergende kitap sóresiniń ústindegi buǵynyń kepken basyn kórdi. Onyń kóleńke jaqtaǵy kózi buǵan urlana qarap turǵan siiaqty. 

Baǵilanyń denesi titirkenip, júregi muzdap ketti. Ol ornynan ushyp turyp esik jaqqa keldi de, úlken liýstrany jarq etkizdi. Buǵy burynǵysynsha alys kókjiekten kóz almai qarap tur eken. Munymen isi joq, tipti buǵan nazar aýdarýdy tákappar basyna ar sanaityn siiaqty. Onyń kóńili jaiǵasyp, ornyna otyrdy. Liýstrany sol boiy óshirgen joq. Jol urdy bop sharshaǵandyqtan, ári zaldyń álgi qapyryq aýasynan basy zyńyldai bastaǵan siiaqty. Ol divan ortasynda turǵan qus jastyqty jaimen tereze jaq shetke iterip, áldekimdi oiatyp almaiyn degendei sybysyn bildirmesten jastyqqa basyn qoidy. Jatar kezde tizesinen sál joǵary kóterilip ketken iýbkasyn qolymen aqyryn tómen túsirip, kirpigin aiqastyrdy. Janaryna sińip qalǵan liýstranyń ótkir jaryǵy kóz aldyna qysqy qyraýdai aq jarpa oinatyp baryp, birte-birte alystady da, tóńirekti suiqyltym qarańǵylyq basty. 

Ol osylaisha shirek saǵattai qimylsyz jatty. Tóbeden shaqyraiǵan jaryq terezeniń ashyq sary perdesine shaǵylysyp, sút betine birkelki taraǵan kepirez tamshysyndai Baǵilanyń minsiz aq júzine jarasymdy sarǵysh reńk qosyp tur. Tabiǵat bar ónerin sarqa jumsap, osy beineni jasap bitken soń, bul sulýlyqty azyrqanǵandai qoiý túnniń jasymaqtai bir túiirin oiyp alyp, mármár bettiń sol jaq etegine meń etip jabystyra qoiypty. 

Qarsy kóringen qara shaǵalanyń qanatyndai shashaýsyz bitken imek qas shirek sheńber tárizdi birkelki jumylǵan kirpiktermen erekshe úilesim taýyp, tabiǵattyń sheber sýretker ekenin osy úilesimdik arqyly mańaiǵa pash etip turǵan sekildi. Eki qastyń entelep kep qosyla almai qalǵan tusynan bastalatyn ádemi qyr murny ustasań úgitilip keterdei bir-birimen bolar-bolmas qiiýlasyp jatqan tompiǵan balań erinderge baǵyt siltep tur. Aq koftasyn azdap kere bastaǵan keýdesiniń kóterilip-basylǵany bolmasa onyń demalyp jatqany da sezilmeidi. 

Baǵilanyń dál qazirgi qalpy men búkil bolmysy adam balasynyń: "sulýlyq pen páktik qandai bolmaq?"- degen saýalyna jaratylystyń únsiz berip turǵan jaýabyna saiǵandai. Baǵila osylai únsiz jatyp, jol oqiǵasyn oisha sholǵanda kenet júregi lúp etip, eriksiz kózin ashyp aldy. Júreginiń lúpili údep bara jatqan sekildi. Onyń esine ózderi qýyp shyqqan baiaǵy jigit orala ketken-di. Kózin jumyp jatqan álgi bir sátte ol jigit beinesin anyq kórgendei edi, endi ony múlde joǵaltyp aldy. Kirpigin qansha aiqastyrsa da ol beine dál jańaǵydai aiqyn kórinbedi. "Ol da osy qalada ǵoi!"- degen jańa bir oi kenet jarq etip, onyń ishki dúniesine ári alqynys, ári qýanysh, ári sabyr tastap ótti. Baǵila osy kózge sheiin ol jigitti bir de bir ret eske almaǵanyna, ol jaily bir de bir ret oilamaǵanyna tańdandy, sol úshin beitanys beineniń aldynda ózin kinálidei sezindi. 

Qonaq bólmeden dý etip jarylǵan kúlki, ákesiniń áńgime aityp otyrǵan kóterińki daýsy, as úiden Málikeniń shyny ydysty túsirip alyp, onyń kúl-parsha bop synǵany estildi. "Mas bop qalǵan ba? Ol erkektermen nege koniak ishedi?" 

Álgi oiyna qaita oraldy. Qaita oralǵan sátte qonaq bólmede otyrǵandardyń poezdaǵy jigitke kórsetken ádiletsizdikterin múldem umytqandaryn, endi ol jaily eshqashan, eshqashan oilamaityndyqtaryn túsinip, olardyń beiǵam kúlkilerin tipti unatpady. 

"Qyzyq!- dedi kenet tańdanyp.- Men ony nege oilaimyn? Nege ony oilaýǵa tiispin jáne ol jaily umytyp ketti dep qonaq bólmede otyrǵandardy ne úshin kinálamaqpyn? Ony poezdan túsirip tastaǵan joq qoi, bar bolǵany basqa kýpege aýystyrdy, eki adam kele jatsa basqa kýpedegi jalǵyz adamnyń oryn aýystyrýyn ol da surar edi. Ótti de ketti, ondai usaq oqiǵany men emes, ózi de umytqan shyǵar, men nege ózimdi kináli sanaimyn?" Áýelgi kezde jańalyqtai bop kóringen bul saýal onyń sanasyndaǵy jigit beinesin birshama kómeskilep, beitanys adam jaily oilai berýge eshqandai negiz joq degen qorytyndyǵa ákep tiredi. Osyǵan deiin túigeniniń bárin ótkinshi aiaýshylyqqa joryp, sońǵy qorytyndyny birden-bir durys sheshim dep alańsyz senýge bet burǵanda, sanasynyń tereń túkpirinen ózine túsiniksiz qimastyq bir sezim bólekshe bas kóterdi. Endi ol sońǵy kúdigi men kenje oiynyń arasynda jatyp, mi qatparynyń basqa bir núktesinde óz betinshe paida bolǵan: "Onyń aty jóni kim boldy eken?"- degen tosyn suraqka eriksiz tań qaldy.Keide adam sanasy men miy buryn kelip túsken saýaldarǵa óz betinshe, avtonomiialy túrde jaýap ázirlei beretinine alǵash kózi jetti. 

Esik ashylyp, Málikeniń tamaqqa shaqyrǵan daýsy estildi. Asqa zaýqy bolmai jatsa da izet saqtap, qaishylyǵy men qyzyǵy mol oilaryn amalsyz divanda qaldyryp, ornynan turdy. Esik tutqasynan qolyn aiyrmai, muny kúlimsirep kútip turǵan Málikege qarsy bara jatyp jai ǵana kúrsingenin Baǵila ózi de ańǵarmady. Baǵana aralarynda otyrǵandyqtan mán bermegen be, Baǵila ýaqytsha ketip qalyp, qaita oralǵan sátte Qaratai men Sárgelden basqa jurt sózderin kilt toqtatyp, abdyrap qaldy. Qastaryndaǵy Málike de as úige ketip, bir-biriniń kóntigen erin, qońqaq muryn, sypyra qulaqtaryna úirenip qalǵan kezder esikten jailap enip kele jatqan sulýlyqtyn úlgisin kórgende tańqalǵan sezimderin jasyryp qalýǵa shamalary jetpep edi.

Turǵat ornynan ushyp tura bergende, stol erneýine jaqyn qoiylǵan tarelkany beldiginiń doǵasymen ile kóterip, salatymen qosa tóńkerip tastady. Jerge túsken shanyshqyny ile-shala qýamyn dep shapshań eńkeigen kezde erip turǵan tortqa mańdaiyn batyryp aldy da, báribir jurtqa kóriner bet joq ekenin sezip, sol boiy stol astyna kirip joq bop ketti. Kesirli shanyshqyny taýyp, úlken ábigermen ony stol ústine qoia bergende jurt dý kúldi. 

Turǵat vanna bólmesine shyǵa jóneldi. Óziniń qyzyna jurt nazarynyń qadala qalǵanynan birshama yńǵaisyzdyqqa túsken Qarataidyń qazirgi kúiin myna óreskel qimyldan týǵan dý kúlki qutqaryp aldy. Áitse de, Turǵattyń álgi qimylynda tek izettilik kana emes, ar jaǵynda basqa da bir jasyryn syr jatqanyn júregi seze qoidy. Seze qoidy da Almaty siiaqty úlken qalada sulý qyzdyń aldynan talai-talai qiyndyqtar týaryn, onyń bárin jalǵyz aqylmen jeńip shyǵý ońaiǵa túspesin taǵy ańǵaryp, kóńiline kúni buryn ýaiym uialady.

* * * 

Eki kúnnen soń Qaratai elge qaitty. Bular ony aeroportqa shyǵaryp saldy. Samolet ushýǵa bir saǵattai ýaqyt qalǵanda bir top jigitterdi bilet tirkeýge, Málike men Baǵilany gazet-jýrnal alýǵa jiberip, Qaratai Sárgeldi ońasha alyp shyqty. 

- Málike ekeýińiz Baǵilaǵa bas-kóz bolyńyz,- dedi ákelik kóńilmen.- Meniń nege megzep kele jatqanymdy túsinip kele jatqan shyǵarsyz? 

- Álbette, álbette,- dedi Sárgel birden oily qalypqa kóship. 

- Baǵila balalaryńnyń ishindegi aqyldysy. Biraq, aqylynyń qaraǵanda óz degeni moldaý. Siz siiaqty tájiribeli pedagogtardyń qaqpaiy artyq ta bolmas edi. Óz qyzyńyzdai kórip tárbieleńiz. 

- Aitaryń bar ma? Alys adamdar emespiz ǵoi, nege óz qyzymdai kórmeiin. 

- Raqmet, Sáke, basqa aitarym joq. Óz jaǵdaiyńyz qalai? 

- Jaman emes, júrip jatyrmyz.- Ol tamaǵyn qyrnap, iyǵyn kóterip qoidy. Onyń bul qimylynan Qaratai nemere aǵasy áldeneni aitýdyń retin tappai kele jatqanyn baiqady. 

- Aita berińiz, menen nesine qysylasyz,- dedi ol ózimsingen qońyr únmen. 

- Biylǵy qysta... doktorlyǵymdy qorǵaýym kerek edi... 

- Jazyp bittińiz be? 

- Bittim. Mashinkaǵa bastyryp ta qoidym. 

- 0, quttyqtaimyn! 

- Áli erterek. Erterek bolatyn taǵy bir sebebi,- dedi Sárgel Qarataidyń nazaryn kelesi aitylar oilarǵa, aýdarmaq bop daýysyn kótere,- meniń osyndaǵy keibir áriptesterim kóp kesirin tigizetin túri bar. 

- Nege? 

- Sol, meniń doktor bolýymdy qalamaidy. Basty o sebep - osy. Biraq bul oilaryn júzege asyrýdyń joldaryn men siiaqty emes, jaqsy meńgerip alǵan. Jaýapty kisilerge telefon soǵady, syrtyńnan bireýlerge jamandaidy, "ǵalym emes" degen siiaqty pasyq pikirler taratyp, gazet-jýrnaldarǵa maqala jaza qalsa familiiańdy dattaǵan tizimge, qosa salady. Qaisybirin aitasyń, kisiniń kisige jasaityn qiianattarynyń túri men formasy taýsyla ma? Ústimnen aryz jazǵandary da bar. Aýyzǵa alýǵa uialatyn faktiler. Burynǵy áielin ózi óltirdi dep te kórsetipti. Ol ólgende meniń hal ústinde júrgenim ózińe aian ǵoi. Jas áielge úilendi dep te jamandaidy. Meniń ishki sharýamda neleri bar? Al jetpistegi kempirge úilensem qaiter edi, kempirge úilendi dep aryz jazbaq pa? Jáne bul faktilerdiń ǵylymǵa, meniń doktorlyq dissertatsiiama qandai qatysy bar? 

Sárgel ár sózin nyqtap, Qarataidyń oiynda kúdikke sańlaý qaldyrmai asyqpai aityp shyqty. 

- Ǵylym adamdarynyń arasynda baqtalastyq bolyp turatynyn estigem,- dedi Qaratai ózý tartyp. Ekeýi aerovokzaldyń mańdai aldyndaǵy alańnyń aiaǵyna jetip, keri qaitty. 

- Bolyp turatyn!- dedi Sárgel myrs etip.- Naǵyz baqtalastyq bizdiń aýylda, baýyrym. Syrttai kúlimsirep,ishtei atarǵa oǵy bolmai júredi. 

- Ózińiz ne áreket jasap jatyrsyz? 

- Mende ne áreket bolady?... Qudai jalǵyz, men jalǵyz... 

Qaratai únsiz qaldy. Nemere aǵasynyń búkil ómir jolyn, minez-qulqyn jaqsy biledi. "Qudai jalǵyz, men jalǵyz,"- dep alaqan jaiǵan sharasyzdyǵyna seneiin dese, onyń da tekten-tek qarap júrmeitinin, osydan úsh-tórt jyl buryn bireýlerdiń ústinen aryz jazyp, onysynyń faktileri rastalmai, ornynan airylyp qala jazdaǵan. 

Solai edi ǵoi dep bul aita almady. Tipti, álgi sózderiniń teń jarymy ótirik bolǵan kúnde de olardyń arasyndaǵy týystyq qatys Qarataidy qoldan kelgenshe kómek berýdi,onyń tirligine aralasýdy lajsyz moiynǵa júktegendei edi. 

- Sonda, meniń tarapymnan qandai kómek bola alady?- dedi ol máseleniń basyn ashyp almaq bop. 

- Men qaidan bileiin,- dedi Sárgel áńgime praktikalyq baǵytqa tez kóshkenine ishi jylyp.- Partiialyq uiymdardyń qoly uzyn ǵoi. 

Qaratai onyń betine qarap, sypaiy kúlimsiredi. "Osy kisi qý adam deimin,- dedi kózin qaita tómen túsirgende ishtei.- Meni synap kele jatqan joq pa? Sózine qarasań eshteńe bilmeitin jan siiaqty, kózine úńilseń bilmeitin nársesi joqtai kórinedi. Mundai minezdi qaidan tapqan?Adam ózgeredi degen ras-aý shamasy". 

Olar taǵy keri burylyp, qatarlaryn jazbai ilgeri júrdi. 

- Ózim bolsam ketip bara jatyrmyn,- dedi Qaratai Sárgeldiń jaýapty uzaq kútip qalǵanyn sezip.- Bul sharýany keshe aitqanyńyz jón bolatyn edi. Jáne bul máselemen kimge barý kerek ekenin de bilmeimin ǵoi. Akademiiada qorǵaisyz ba, ýniversitette me? 

- Ýniversitette. 

- Kimmen seilesý kerek eken? 

Sárgel úshin de, Qaratai úshin de azapty minýttar bastaldy. Kimmen sóilesý kerek ekenin Sárgel jaqsy bilip kele jatty jáne bul jaily Qarataidy da jaqsy biledi dep senip, onyń balań suraq qoiyp kele jatqanyna yzalandy. Al Qaratai bolsa Sárgeldiń dál qazir ózi jaily ne oilap kele jatqanyn, salǵan jerden ekeýiniń de oiyna orala ketken kisiniń atyn aýyzǵa ala qoimaǵany úshin nemere aǵasynyń ózin jazǵyryp kele jatqanyn sezdi. Ózimen institýtta birge oqyǵan joldasy osydan jeti-segiz ai buryn Ministrlikke qyzmetke barǵan. Sárgeldiń de, Qarataidyń da oiynda turǵan adam osy. Biraq, Qaratai joldasynyń aldyna mundai keleńsiz máselemen barýdyń retin tappai, ishtei qinalyp kele jatqan-dy. 

- Jaraidy, Sáke,- dedi ol álden soń bildirmei aýyr dem alyp.- Sóilesermin. 

- Kimmen?.. 

- Joldastar bar ǵoi. Ol ekeýmiz mundai máselemen sóilesip kórmegen edik. Yńǵaisyz bolsa da amal joq. Kelesi aida respýblikalyq partaktiv bolady. Sonda arnaiy kirip aitarmyn. 

Sárgel iyǵynan aýyr júk túskendei Qarataiǵa sezdirmesten tereń kúrsindi. "Joldastar bar ǵoi",- degende nemere inisiniń kimdi aityp turǵanyn, onyń kimge arnaiy kirip shyǵatynyn bes saýsaqtai bildi. Onyń keýdesine erekshe bir kóńildilik quiylyp, dúnie qulpyryp sala berdi. Sol qulpyrǵan dúniede bul aiaǵyn nyq basyp,jolyndaǵy kedergilerdi op-ońai japyryp júre beretindei sezindi. 

- Sáke,- dedi sálden soń Qaratai.- Sárgel jalt qarady. Onyń júzindegi kenet úiirile qalǵan baiyptylyqty, sabyrlylyqty kórip, Sárgel bar yntasymen qulaq túrdi.- Baǵilaǵa arnaǵan bólme eki ulyńyzdyń bólmesi eken. Kelesi kelgenimde eki ulyńyzdy jáne analarynyń portretin sol bólmeden kóretin bolaiyn. Munyń mánin taratyp aityp jatýdyń qajeti joq, túsinersiz dep oilaimyn. Málikege de aityp ketem. 

Myna sóz Sárgeldi tolqytyp ketti. Ázil-qaljyńmen irili-ýaqty áńgimemen, sapyrylysqan gý-gý kúlkimen júrip-aq nemere inisiniń úi ishindegi olqylyqty baiqaǵanyna, oiynyń beride emes, áride jatqanyna ishtei riza boldy. Olar alańnyń aiaǵyna jetip, keri burylǵanda radiodan samoletke otyrǵyzý jaily habarlaǵan diktordyń daýsy estildi.

* * * 

Qabyldaý emtihandary aiaqtaldy. Baǵila tarih fakýltetiniń stýdenti boldy. Nege ekeni belgisiz, ol óz familiiasyn stýdentter tiziminen oqyǵanda buryn oilaǵandai sonshalyqty qýanǵan joq. Kerisinshe, tizim ilingen qaǵaz túbinde ebil-debil bop jylap turǵan qyzdy kórip, júregine kóńilsiz bir muń uialady. 

- Úsh jyl... Qudai-ai, úsh jyl!...- dedi qyz jylap turyp. 

- Aýylǵa qalai baramyn?! Joq, barmaimyn, ólsem de barmaimyn!.. 

Ol eki jyl qatarynan kelip, ekeýinde de bir baly jetpei túse almapty. Biyl jarty baly jetpegen. Baǵila ýniversitetke ózi túskenin nemese ákesiniń nemere aǵasy túsirgenin de bilmeidi, áiteýir emtihandardy jaqsy tapsyryp shyqty. "Bálkim, men osy qyzdyń aldyn oraǵan shyǵarmyn,- dedi ol ózine-ózi.- Men kelmesem onyń stýdent bolýy da ǵajap emes qoi". 

Ol támpish muryn qara qyzdyń alaqailap qýanǵanyn kórdi. Tarihtan aýyzsha emtihan kózinde ol qulap qalǵan. Kelesi joly, shet tilden emtihan tapsyrýǵa kelgende onyń da otyrǵanyn kórip Baǵila óz kózine ózi senbedi.

Búgin stýdent bop, qýanyshy qoinyna_syimai barady.Ol osy sátte anaý támpish qarany meilinshe jek kórip ketti. Júregine muz basqandai ishki dúniesi qalshyldap, ilgeri qozǵaldy. Kishkene qara sýmkasynan eki tiyn alyp, telefon-avtomattyń býdkasyna kirdi. Súirik saýsaqtarymen asyqpai alty tsifrdi terdi. 

- Alo! Like, men ǵoi, Baǵilamyn. 

Málike ózin osylai ataǵandy jaqsy kóretin. Bul onyń sońǵy kezde oilap tapqan aty. "Málikeniń "má" degen býynyn alyp tastasań "Like" bolady da shyǵady. Ári qysqa, ári ońai jáne bul at "jeńeshe" nemese "táte" degen ózine unamsyz ataýlardan qutqaratyn tabylǵan ádis. 

Ar jaqtan Málikeniń úreili daýsy sampyldai estildi. 

- Ne boldy, jaqsylyq pa? 

- Tústim. 

- Týh! Záremdi aldyń ǵoi! Bir qyrsyq bolyp qalǵan eken dep... Nege kóńilsizsiń? Stýdent bolǵan adam qýanbai ma eken? 

- Qýanyp turmyn ǵoi... 

- Qýanǵanyń osy ma? Oi eligim meniń! Qazir maǵan kel. Oǵan sheiin men Serge telefon soǵaiyn. 

- Kimge? 

- Serge. Ser degenim ǵoi, Sárgeldi aitam. 

- A-a! Jaraidy. 

Ol býdkadan shyǵyp, taksi aialdamasyna sheiin jaiaý júrdi. Baǵila Málikeniń kisi atyn yńǵailap ózgertýdiń úlken sheberi ekenin ańǵardy. Ózimen birge jumys isteitin qurbylarynyń bárin bul basqasha ataidy jáne olardyń bári renjimeidi, kerisinshe, oǵan qýanatyn siiaqty. Kezek bir kún ózine de jetetinin ol kúni buryn sezetin. "Ser",-dedi myrs etip.- Qyzyq!" Baǵila Sárgeldi kóz aldyna elestetip, oǵan qarap oisha "ser" dep kórip edi, bul sózi men Sárgeldiń bolmysynyń bir-birine múldem qaishylyǵyn baiqap, daýystap kúlip jiberýge az-aq qaldy. 

Sol kúni olar Sárgel úsheýi Medeýdegi restoranǵa bardy. Sárgel osy oqiǵalardyń báriniń qas batyryndai ózin erekshe asqaq ustap otyrdy. Áieline de, Baǵilaǵa da úlken qamqor daýyspen til qatyp, daiashylarmen sóileskende de óte sypaiy jumsaq qarym-qatynas saqtap, mádeniettiń joǵary úlgisin kórsetýge tyrysty. 

Bular terezeniń janyna jaiǵasqan-dy. Málike kók púlish perdeni ysyrǵanda shyrshaly taýdyń ushar basy qol sozym ǵana jerde turǵandai, ap-anyq kórindi. Qala adamdary úshin kúnniń batqanyna shirek saǵattai boldy, al munda uiasyna endi enip bara jatyr. Aspan shaidai ashyq. 

Batys jaq qyzyl jalqynǵa bólenip, bar álemdi qyzǵylt túske boiaǵan. Budan biraz buryn qoldan jasalǵan qoparylystyń nátijesinde paida bolǵan eki taýdy bir-birimen jalǵastyryp turǵan fantastikalyq alyp toǵan millionǵa jýyq ómirdiń qorǵanyndai, jyldar boiy halyqqa tónip kelgen sel qaýpin aýyr denesimen birjolata tunshyqtyryp mańǵaz jatyr. Onyń ústine seldir-seldir bop shóp óse bastapty, ár jerden qyltiyp keiinnen otyrǵyzylǵan jas shyrshalar kórinedi. Osy eki taýdyń arasynan máńgi muz taýlar mizbaqpai beri qarap tur. Áigili Medeý muz aidyny batar kúnniń shuǵylasymen qoshtasqysy kelmegendei bir túrli túnerińki, renishti túrge enipti. 

Kún batty. Taý ańǵary kúńgirt tartty. Eki taýdyń arnasymen beri qulaǵan muz taýdyń sýyq jeli tómende aǵyp jatqan tasty ózendi jalai soǵyp, uitqyǵan salqyn samaly tolqyp kelip, terezeden syrtqa úńilgen betti sipap ótedi. Aýa káýsardai taza. Jutqan saiyn qumarta túsesiń. 

- Óz tabiǵatymyzdy ózimiz baǵalamaimyz,- dedi Málike beri entelep turǵan shyrshaly shyńnan kóz almai.- Jaqynda bizdiń institýttyń rektory (Málike halyq sharýashylyǵy institýtyna syrttai oqýǵa túsken) Shveitsariiaǵa baryp keldi. Ile Alataýy men Medeý ańǵarynyń sulýlyǵyna jetetin tabiǵat dúniede joq eken dep keldi. 

- Múmkin,- dedi Sárgel áielimen eki úshty kelisip.-Imm... bul áńgimeni sen qalai tyńdap júrsiń? 

Málike tereze jaqqa maiysqan denesin tez túzep, kúieýine qarady. 

- Kezdesý boldy, Ser,- dedi ol eki qasyn birdei kerip jeńil jaýap berse de zilin jasyra almai.- Institýt stýdentterimen! 

Túsinikti degendei Sárgel bir jutynyp aldy.Jutynǵan kezinde keńirdegindegi tobyqty bir túiin porshen siiaqty óńeshine júgirip baryp, asyǵys, keri qaityp keldi. Budan soń daiashy shampan ákep qoiǵansha Málike únsiz otyrdy. Baǵila bul únsizdikten qysylyp, eki qolyn qaida syiǵyzaryn bilmei, birde shanyshqy men bokaldardy qajeti bolmasa da ornynan qozǵap, birde jaǵyn taianyp aq basty shyńdarǵa qarady. Daiashy shampan ákep qoidy. 

- Qandai shokoladyńyz bar?- dedi Málike. 

-"Pýshkin ertegileri". 

- Bireýin. Sonan soń bir balmuzdaq ákelińizshi. 

- Qup bolady. 

Alasa boily jigit izetpen iilip, tez-tez basyp jóneldi. 

- Jigitterdiń daiashy bolǵanyn jek kórem,- dedi Málike shampan ashýǵa kirisip. 

- Batys elderinde áielderdiń daiashy bolǵanyn jek kóredi. 

- Ótirik! Bári oidan shyǵarylǵan nárse,- dedi Málike kúieýine ǵana emes, osy ideiany qoldaýshylardyń bárine qol siltep.- Tabiǵattyń ózi áiel men erkekke o basta atqarar qyzmetin bólip bergen. Keiin bárin shatastyryp aldyq ta, neniń durys, neniń burys ekenin aiyra almai qaldyq. 

Shampan jylylaý bolýy kerek, basyndaǵy symy bosasymen tyǵynyn zor tegeýrinmen joǵary itere bastady. Málike tyǵyndy jantaityp, gazyn shyǵarýǵa úlgere almai qaldy da, ol tars ete túsip, áielimen aitysqysy kelmei terezege qarap beiǵam esinep otyrǵan Sárgeldiń betin aq kóbik jýyp ketti. Ol sýdan shyqqan mysyqtai pysqyryndy da qaldy. 

- Ser, keshir, men baiqamai qaldym,- dedi Málike kózin áli asha almai otyrǵan kúieýine jany ashyǵandyq bildirip. 

Sárgel búgingi joǵary mádeniettiliginen taiǵan joq. Málikeniń ornynan turyp baryp súrte bastaǵan oramalyn óz qolyna aldy da, kóziniń aldy men moinyn qurǵatyp jatyp: 

- Osydan keiin erkek daiashyny qalai jaqsy kórmessiń,- dedi. 

Bul - Sárgeldiń kópten beri taýyp aitqan sózi edi. Jáne sátsiz ashylǵan shampannan soń búgingi keshti búlingen keshke sanap turǵan Málikege ol airyqsha áser etti. Ómirinde alǵash ret kúieýine shyndap júregi jylydy. 

Ol erkelei basyp ornyna kep jaiǵasty. Shampannyń jartysy stol ústindegi aq japqyshqa aǵyp, jaiyla sińip ketipti. Málike qalǵan shampandy qolyna alyp kóterip turdy da: 

- Ser, siz ishesiz be, álde jańa toiyp aldyńyz ba?-dedi. 

- Ishpesem de bolar edi, biraq qui,- dedi ol bokalyn ilgeri jyljytyp.- Qyzyń oqýǵa túskende Málike bizdi shampanǵa shomyldyrdy desek Qaratai qalai túsiner eken? 

- Ideia!- Málike shampandy eki bokalǵa teń bólip quidy da, Baǵilaǵa óz bokalynan eki-úsh tamyzdy.- Búgin oǵan telefon soǵyp, qyzyqty aitaiyq! Qáne, Baǵilanyń stýdent bolǵan toiyn bastaiyq. Qadamyń qutty bolsyn, baqytqa jet! 

Ekeýi ydystaryn ortalap baryp stolǵa qoidy. Baǵila bokaldy yrym úshin ernine tigizdi de, qaita tómen túsirdi. Daiashy shokolad pen balmuzdaq ákeldi. 

- Al, súiikti asyńa kirise ber,- dedi Málike qyzǵa kúlimsirei qarap. 

Baǵila kishkene qasyqpen balmuzdaqtyń shetinen kertip alyp aýzyna saldy. Sol kezde esik jaqta stolda otyrǵan tórt-bes jigittiń bireýi ózinen kóz almai qarap otyrǵanyn kórdi. Shashy iyǵyna tigen, at jaqty, ashań jigit. Indeetsterden aýmaidy. Ol balmuzdaqty ortalai bergende esik jaqqa taǵy kóz tastady. Jigit iegin alaqanyna tirep, áli telmirip otyr eken. 

- Like, maǵan ana bir jigit tesile qarap otyr,- dedi sybyrlap. 

- Qaisy? 

- Esik jaqta. Shashy uzyn. 

- Saǵan jigitterdiń tesile qaraýy meni tańdandyra almaidy. Á-á, alaqanymen iegin tirep otyrǵan ba? 

- Iá. 

- Qarama. Qarasań ondailar kóńil bóldi dep jabysa ketedi. Sýretshi me, músinshi me, sol aýyldyń adamy bolýy kerek. 

- Ony qaidan bildińiz? 

- Olar eń áýeli saqal qoiyp, shashyn jiberedi. 

- Nege? 

- Túsinsem buiyrmasyn. Saqal qoiyp, shash jibermese olardy mýza óner ordasyna kirgizbeitin bolýy kerek. 

- Al, kóse bolsa she? 

Málike Baǵilaǵa jalt qarady. Onyń alasy az qara kózderi kúlimsirep buǵan súisine qadalyp qapty. 

- Bravo, bravo!- dedi ol alaqandaryn bir-birine dybys shyǵarmai soǵyp.- Ser, esittiń be? Baǵilanyń fantaziiasy júirik emes pe? 

Sárgel esittim, "rizamyn" degendei jymiyp basyn izedi.Sol jaq qarsy búiirdegi orkestr álde italian, álde shved ansamblderiniń repertýarynan estradalyq mýzyka oinai bastady. Barabanda otyrǵan grek tektes qaý saqal jigit kesheden beri óz aspabyn saǵynyp qalǵan bolýy kerek, basyn tómen tuqyrtyp qulshyna soǵýǵa kiristi. Ara-arasynda estilip qalatyn djazdyń jez daýsy óktemdik alatyny bolmasa, basqa aspaptardyń úni baraban astynda álsirep, talmaýsyrap estiledi. Málike barabanshy jigitke jaqtyrmai, tyjyryna qarady. Ol alǵashqy sátsiz nekeden keiin barabanshy ataýlyny kórgisi kelmeitin. 

Jurt bilei bastady. Qutyrynǵan orkestr siaqty eshkim bi tártibin saqtap jatqan joq, kópshiligi qur sekendeýde. Orkestranttar jurtqa osyndai jelik bitirgen óz qudiretterine razy bolǵandai, árqaisysy mýzyka aspabynyń daýsyn barynsha shyǵaryp, aianbai oinaýda.

Botqa bop aralasyp jatqan berekesiz bige stol eki-úsh ekiden jiberipti, keibireýleri kisilerin túgel attandyryp qańyrap bos tur. Tizesine úsh-tórt eli jetpeitin, qysqa qara iýbka kigen jap-jas qyz úsh jigittiń ortasynda bilep júr. Jaýyrynyn ǵana jaýyp, aq quba júzine meilinshe jarasym beretin sý perisindei appaq shashy tóbeden quiylǵan liýstranyń shaqyraiǵan jaryǵymen jalt-jult etedi. Ol basqalardai sekeńdemei, bir qalypty, ásem bilep júr. Qara gefiýrden tigilgen, omyraýy túsińki jeńil koftasy aq shash, aq denemen talasyp,onyń symbatyn asha túsken. Sál kóntekteý qalyń erinderi jymiyp, ar jaǵynan marjandai aq tisteri bolar-bolmas kózge shalynady. Ol bilep júrgen joq, jurtqa ádemi músin men jastyqtyń qandai ekenin kórsetip júrgen sekildi. Qyz qasyndaǵy jigittiń alaqanyna alaqanyn soǵyp, mýzyka yrǵaǵymen bir ainalǵanda, qysqa iýbkasyn jel keýlep, aq plavkasy jylt ete qalady. Restorandaǵy kári-jas sodan kóz alar emes, ásirese erkekter jaǵy jalpy bidiń basqa jaǵymen múlde isi joq, bar yntalaryn osy tórteýine, qasyndaǵy áielderinen jasyryp aitqanda - qyzǵa qarap qalǵan. Málike erkekterdiń kópshiliginiń basynda dál qázir ótip jatqan tek bir jaqty protsesterdi baiqap, urlana Sárgelge qarady.Onyń keńirdegindegi porshen jailap óńeshine baryp qaitty. 

Málike myrs etti. "Vot, ońbaǵan,- dedi ishtei.-Dámesin qarashy-ei, munyń. Ózinen on alty jas áieli bar jáne jaman da emes. Sóite turyp porsheni jybyrlaidy! Jalpy uiatty bylai qoiǵanda erkekterde mi da, qanaǵat ta joq". 

- Ser, salatyń sýyp qaldy ǵoi,- dedi ol mýzyka bitken soń qasaqana uiań daýyspen. Sárgel qolyndaǵy tátti kúlshesinen airylyp qalyp, onyń sońynan talpynǵan baladai beri qarai oqys burylyp, shanyshqysymen salatqa bas saldy. 

- Júgensizdik!- dedi ol aýzyna pomidordyń bir túiirin salyp jiberip.- Áke-sheshesi qaida júr? Osyndai qyzdardan jóni túzý ana shyǵady degenge senbeimin. 

- Kúni boiy seni osy oi mazalap otyrdy ma? 

- Endi ne deisiń!- Ol jaltaryp ketti, jaltarǵanyn Málike de sezdi, biraq ary qarai qazbalamady. 

Osy kezde esik jaqtaǵy stolda qyzmet etip júrgen uzyn boily daiashy jigit bulardyń qasyna keldi de, podnosyndagy shampan men eki shokoladty aldaryna qoidy. 

- Bizdiń qonaqtardan,- dedi ol jymiyp.- Anaý, shetki stolda otyrǵan jigitter jiberdi. Mynaý - hat.Sizge!- Ol eki búktelgen jyltyr qaǵazdy Baǵilanyń aldyna qoidy da, uzai berdi. 

Sárgeldiń kózi daiashyda - Málike - Baǵila aralyǵynda alaqtap ne aitaryn bilmei qaldy. Namys pen ashý boiyn kernep, sheke tamyrlary búlk-búlk soqty. 

- Sender nemene... beitanys bireýlerdiń shampany men hatyn shynymen qabyldamaqsyńdar ma? Nege úndemeisińder? 

- Iá, biz shampannan tapshylyq kórip otyr edik. Ózimizdiń daiashyny shaqyr, keri qaitaryp jibereiik. 

Sárgel daiashyny shaqyryp, stol ústińdegi kirme dúnieniń bárin podnosqa óz qolymen salyp, kelgen jaǵyn saýsaqpen nusqap qaitaryp jiberdi. Daiashy ketken soń saýsaqtaryn búgip-jazýmen boldy. Sárgeldiń bógde syidy qaitaryp jibergenin ishtei quptasa da, Málike kelmeske baǵyt alyp, birte-birte alystap bara jatqan eki búkteýli qaǵazda ne jazylǵanyn bile almai qalǵanyna azdap ókindi. 

- Degenmen,- dedi ol kúieýin budan ári ashýlandyryp almaspyn degen baiaý únge basyp,- olardyń ne jazǵanyn oqi salý kerek edi. Ol bizge jabysyp qalmaidy ǵoi. 

- Iá, áýeli ne jazylǵanyn oqyp kór, sonan soń tanysyp kór, odan keiin... shaqyrǵan jerine baryp kór... 

- O-o, boldy. Áli ashýyń basylmaǵan eken. Bárin ońailatyp jiberdiń ǵoi. Áielder jaily sen eshteńe de bilmeisiń. Olar erkekterden júz ese turaqty. 

- Bilemiz. 

- Ótirik! Áiel janyn eshqandai danyshpan bilgen emes, eshkim túsingen emes. Túsinbeidi de... 

- Bill-emiz!..- Sárgel ár árpin ejiktep qadap aitty. 

Málike pozitsiiasynan taiǵan joq. 

- Ol - sen biletin áielder. Ondai áielderdi bilýdiń de qajeti joq! 

Sońǵy sóz Sárgeldi ashý men yzanyń shegine bir-aq jetkizdi. Ol sóilei almai tyǵylyp, basyn qaiqaityp aldy da, erinderin qymqyrǵan boiy otyryp qaldy. Aýzyn ashsa jarylyp keter túri bar. 

Daiashy ystyq tamaq ákep qoidy. 

- Jigit, taǵy bir shampan berińizshi,- dedi Málike kúieýine qyr kórsetkendei kelte qaiyryp. 

- Qup bolady. Qazir! 

- Ony kim ishedi? 

Sárgel oqty kózimen áieline ata qarady. 

- Ózim. 

Sárgeldiń aitar sózi de, jasar amaly da taýsylyp, bir qudaidan ǵana kómek suraǵandai, Alataýdyń alys shyńdaryna qarady. Endi sóilese ekeýiniń birjola urysyp tynaryn, sóitip búgingi qýanyshty keshti ózderi buzatynyn jáne bul habardyń Qarataiǵa da jetip qalýy múmkin ekenin oilap, ol aqyryn bir kúrsinip shanyshqyny qolyna aldy. 

"Netken ańdysyp qalǵan adamdar,- dedi ishtei Baǵila,- búitip qalai ómir súrýge bolady jáne alda áli talai jyldar bar emes pe? Eger ár sózge osylai ustasa beretin bolsa... Munyń nesi ómir, nesi qyzyq! Málike áielder jaily nege aitty, ol qandai áielder? Oǵan Sárgeldiń qatysy qansha jáne eń bastysy ol nege ashýdan jarylyp kete jazdady?" 

Baǵila bul suraqtardyń bir de birine jaýap taba almady. Ol óz anasyn eske aldy. Momyn, qansha ashýlansa da qatty sózi joq, balalary men kúieýiniń qas-qabaǵyna qarap, solardyń densaýlyǵy men jaqsy turmysyna ómirin baǵyshtaǵan, dúniede jamandyq bar dep oilamaityn darqan adam. Ol da institýt bitirgen, myna ómirdiń tolyp jatqan qyzyǵy men qaishylyǵyn ol da jaqsy biledi, adamdardyń bir-birine jasaityn qiianaty ony da, ózderiniń shańyraǵynan da ainalyp ótken joq. Kúiinishteri de, súiinishteri de boldy. Biraq, ol bárine tóze biletin edi, kúte biletin edi. Alǵashqy kezde - bul onda ne ekinshi, ne úshinshi klasta bolatyn - ákesi bas agronom bolyp júrgende sovhozda eki jyl qurǵaqshylyq bop, jospar oryndalmaǵan soń ony qyzmetten alyp tastaǵan. Ol kisi kiná ózinde emes ekenin, mundai jaǵdai jalǵyz bul sovhozda emes, barlyq aýdan, qala berdi oblys basyna túsken aýyrtpalyq ekenin, qolynda bar múmkindikti aiap qalmaǵanyn aityp eshkimge túsindire almady. Úige kelgen aǵaiyn qurdas bop, aralasyp júretin aýdandaǵy keibir jaýapty kisiler de barlyq qyrsyq tek Qarataidan kelip otyrmaǵanyn, bir agronomdy alyp tastaǵanda aspannan jańbyr jaýmaitynyn aityp araǵa túse almady. Tipti, sovhozǵa kelgende olar úige de kirmei ketti. Bul -Qarataidyń sharýashylyqqa aralaskan kezde aldynan minezi men qasietteri bolaryn ańǵartqan alǵashqy sabaq edi. Keshegi dos dep júrgen adamdarynyń ara túspek bylai tursyn búgin tanymaityn kisidei buǵan qaramaýy, úiine kelmei ketýi onyń qabyrǵasyn sógip ketkendei boldy. 0l qatty qynjyldy, bul arada keship ketip, Syrdyń jaǵasyna baryp jalǵyz úi otyrsam ba eken dep te oilady. Áieli Ǵainikamal ǵana toqtaý salyp, kezdesken qiynshylyqty er-azamattai kótere bilý kerektigin aitty. 

"Eki qolǵa bir jumys, bas agronom bolmasań jai agronom bolarsyń, tipti, jumysshy bolsań da qazir óletin kún joq",- dep onyń kúiinishin basty, ashýyn sabasyna túsirdi. Bu jerde ah uryp bosqa jata bergenshe doqýmentterińdi týralap alyp, oblystyń birinshi basshysyna kir dep aqyl aitty. Qaratai ary-beri tolǵanyp kep, Ǵainikamaldyń aqylyna toqtaldy. "Shynynda, bular túsinbegen nárseni sol kisi túsiner, meniń aianyp qalmaǵanymdy uǵar. Munda jatyp ádildik izdegennen ne tabam?" 

Ol solai etti. Munyń áńgimesinen adaldyqty, iskerlikti ańǵardy ma, basshy uzaq úndemei otyryp: 

"Kórermiz. Qosymsha habarlarmyn", - degen. Arada bir ai ótken soń Qaratai burynǵy jumysyna qaita bekitildi. 

Aýa raiy da, kóńil-kúii de jaqsarǵandyqtan shyǵar, sovhoz sol jyly josparyn bir jarym ese artyq oryndady. Bul - Qarataidy qanattandyryp, óziniń qabiletine, qairatyna degen senimin qataityp ketti. Kelesi jyly da ónim jaqsy boldy. Oblystyq partaktivke birinshi hatshy Qarataidyń iskerligin, qabiletin maqtady. Kelesi jyly kóktemde ol sovhoz direktorlyǵyna joǵarylatyldy. Úsh jyldan soń aýdandyq partiia komitetiniń ekinshi sekretary, onan soń birinshi sekretary bop taǵaiyndaldy. Ǵainikamal osy oqiǵalardyń bárinde de bir qalyptan, bir minezden taiǵan joq. Jasymady da, tasymady da, kúieýiniń kúiinishten artyq aitqan, abailamai aitqan sózderine de ashý shaqyrmaityn. "Páli, bul sen aitatyn sóz be edi',- deitin ábden tyńdap bolǵan soń. Qarataiǵa toqtaý salyp, aqylǵa keltiretin, oilandyratyn da Ǵainikamaldyń osy baiyptylyǵy, estiligi edi. Jáne bul baiyptylyq pen estiliktiń ar jaǵynda shańyraq pen kúieýge degen áiteýir bas idi, qara qulshylyq emes, jarǵa degen názik bir jylylyq, janashyrlyq ańǵarylýshy edi. 

Qaratai da ony túsinetin, bertin kele áieline eshqashan daýys kótermeitin, kóńiline tier artyq sóz aitpaityn boldy. 

"Bálkim, mahabbat degen osy shyǵar",- deitin Baǵila ósken soń ózine-ózi. Sárgel men Málike tamaqtaryn jartylai jep, ortaǵa ysyryp qoiypty. Baǵila shampannyń ashylǵanyn da, ekeýiniń bir-bir bokaldan iship tastaǵanyn da ańǵarmai qapty. Soǵan qaraǵanda ekeýi de óz betinshe quiyp, óz betinshe ishken bolýlary kerek. Olardyń tomsaryp únsiz otyrǵanynan Baǵila ózin qolaisyz sózine bastady. Anda-sanda aýyzben aitylǵany bolmasa munyń stýdent bolǵan qýanyshy da sezilmeitin siiaqty. Qaita, osy oqiǵa erli-zaiypty adamdardy taý basyna alyp shyǵyp, ekeýiniń urysysýyna sebepker bolǵandai kórindi. Onyń ústine, álgi bir bógde syi, eki búktelgen qaǵaz ony qorlap, týystarynyń aldynda uiatqa qaldyryp ketti. Bálkim, Sárgel munyń bárin ózinshe joryp, buǵan, óziniń áieline basqasha qarap otyrǵan shyǵar. Ol da múmkin. Olai oilaý Sárgel siiaqty adamdarǵa, tek solarǵa ǵana tán.

Baǵila kenet ózin jalǵyz qalǵandai sezindi. Myna taý, anaý gúrildep jatqan ózen, projektor sáýlesimen ap-anyq kórinip turǵan kompleks, shýly qala men onyń sapyrylysqan adamdary, alda turǵan belgisiz, beitanys stýdenttik ómir, myna restoran, bei-bereket mýzyka, qala berdi sazaryp otyrǵan Sárgel men Málike, bári-bári de ózinen alystap, sýyp bara jatqandai boldy. Bul jerde ishki syryn aqtaratyn, qandai sátsizdikke ushyrasa da kóńilge medeý tutatyn, aq senimmen arqa súieitin adam joqtyń qasyndai. Sonaý alysta óz týǵan úiinde, týǵan topyraǵynda bul eshqashan mundai jalǵyzdyq sezingen emes, azdy-kepti óz basyna, óz ortasyna laiyq jaisyzdyq kórse de búitip ógeisimeitin-di. Qaita qulshynyp, kúresetin, aitysatyn, dáleldeitin. Jatsyný, ógeisý,jalǵyzsyraý degen atymen joq edi. Tipti, bir balanyń buǵan jazǵan "súiispenshilik haty" (hat solai atalǵan) úige kelgende inisiniń qolyna túsip, ol keshkilik semia músheleri tolyq dastarqan basyna jinalǵan sátte sampyldap turyp oqyp bergende de janyn ógeisý, jalǵyzdyq bilegen joq. Eńirep jylaǵan, ol hatty kim salǵanyn da bilmeitindigin aitqan. Ózi kútkendei ákesi buǵan urysqan joq, qaita, besinshi klastaǵy balasyna zekidi. Ol da bir buryshqa baryp jylaǵan. Úidegi osyndai shýdan son ertesine Baǵila klasty aiaǵynan tik turǵyzǵan-dy. Aqyry "ǵashyq jigit" tabyldy. Sabaq ústinde sobyq jep, júgerimen qyzdardy atyp otyratyn, aldyna jan salmaityn jalqaý bala bar edi, sol bop shyqty. Hatynda ol Baǵilany alyp qashamyn dep, naqty ýáde beripti. "Adyrǵa túsip, atpen qashsam ákeń mashinamen qýyp jete almaidy",- depti. Balanyń áke-sheshesi shaqyryldy. Malshy adamdar eken, jinalys ótip jatqanda keldi. Balalaryna taǵylǵan kináni únsiz tyńdap bolǵan ákesi eki kózi shatynap (aýdan basshysynyń qyzyn alyp qashamyn dep hat jazǵan degendi estip), balasyna úreilene qarady. 

- 0, esektiń miyn jegen dońyz!- dedi qonyshynan qamshysyn sýyryp.- Turǵan jerińde jonyńnan taspa tilip, kerege baý jasaiyn ba! O, miǵula, endi kep!.. 

Ol balasyna tap berdi. Jurt dý kúldi. Jinalystyń berekesi qashty. Báribir protokol jasalyp, bir danasy balanyń áke-sheshesine berildi. Ol kezde jylap edi, endi sol oqiǵa esine túskende Baǵila ózinen-ózi uialyp, bolar-bolmas ezý tartty. Ishtei kúlimsirep otyryp ol óziniń budan eki jyl buryn tipti bala ekenin, sol eki jyldyn arasynda da edáýir eseigenin, mekteptegi on jyl ómir zýlap óte shyǵyp, onyń budan bylai osylaisha estelik qana bolyp oiǵa oralyp otyraryn erekshe bir qimastyqpen túisindi. Osy túisiný ústinde kóńiline áldeqaidan kep shym-shymdap ene bastaǵan jalǵyzdyq muńy burynǵysynan da kúsheie túskendei boldy. 

Kóz aldynan stýdentter tiziminiń túbinde ebil-debil jylap turǵan qyz elestedi. "Aýylǵa qaityp barmaqpyn!Barmaimyn! Eshqashan da!"- degen sózi ap-anyq estildi. Stýdent bolǵanyna qýanyp, sekire jónelgen támpish muryn qara qyz da, áni, sýmkasyn bulǵaqtatyp júgirip barady. Ol buryn burynǵy emtihanda qulap qalǵanyn tipti de oilaityn emes. Sonan soń kóz aldyna kenet, osydan bir jarym ai burynǵy poezd elestedi. Oida joqta, taban astynda poezd eske túsýi muń eken, beitanys jigittiń bulyńǵyr tulǵasy kórindi. Baǵila onyń túrin de anyq elestete almady, tek salqyn janaryn, salqyn júzin ǵana umytpapty. Sol beine elestegen tusta óz júreginiń qaita lúp ete túskenin sezdi. Kóńiline tam-tumdap ene bastaǵan belgisiz muń men jalǵyzdyq sezimi kún shyqqan shaqtaǵy tumandai ydyrap sala bergen tárizdi. "Shynymen be,-dedi ol ózine-ózi,- men shynymen sol beineni umyta almai júrmin be? Nege?"- Ol bul suraqqa da jaýap taba almady jáne kóńil túbin aqtaryp jaýap izdegisi de kelmedi, izdei qalsa ózi-ózinen aitylar bólekshe batyl jaýapqa tap bolarmyn dep qoryqty. Osy sezimderdiń qursaýynda otyryp ol jan-jaǵyna qaraǵanyn da ańǵarmai qaldy, nege qaraǵanyn da bilmedi. Osy bir jarym ai boiy ol beitanys jigit jaily oilasa, áldenege sabyry men shydamy qashatynyn, óz boiynan ózine jat bóten bir qimyl paida bolatynyn, buǵan shyndap tańyrqasa da jan túbinde ózinen de jasyrynyp oǵan degen erekshe bir yqylas saqtalyp qalǵanyn sońǵy kezde anyq sezine bastady. "Mi kletkalary kei kezde óz betinshe, avtonomiialy turde jumys istei beredi". Óz sózi, óz tujyrymy. Onyń ras ekenine ol taǵy tań qaldy. Dál búgin, osy otyrysta ol jigit jaily oilamaǵan da, olai etýge múmkindigi de bolmaǵan. Biraq, sanasynyń alys bir núktesi ol jaily ylǵi da bir kútpegen jańa, tosyn tujyrymdar daiyndap qoiatyn sekildi. 

Tap qazir ol bir jarym ai boiy beitanys beineni ishtei izdep kelgenin, sapyrylysqan adamdardyń arasynan oǵan kezdese ketýdi tilegenin moiyndady. Sárgel men Málike óz oilarymen álek. Muny tipti bala sanaidy, syrt kózden baladai qorǵaidy. Nesi bar, bul da jaman emes. Biraq, munyń osy sátte ne oilap otyrǵanyn olar bilse ǵoi... 

Jarty saǵattan soń olar daiashymen esep airysyp shyǵýǵa bettedi. Málike esik jaqta ózderinen áli nazar adastyrmai otyrǵan jigit stolynyń janyna jaqyndaǵanda Baǵilany sol jaǵyna, suǵanaq kózden tasa jaqqa alyp óte berdi. Sárgel kez-kelgen kútpegen jaǵdaiǵa daiyn ekenin tanytyp, olardyń sońynan batyl da nyq qadammen qazdańdap júrip otyrdy. 

Jigit bular jaqyndaǵan kezde aldynan shyǵyp, kóldeneńdep tura qaldy. 

- Keshirińiz,- dedi ol áýeli Málikege, sonan soń Baǵilaǵa qarap. 

- Jigit, joldy bosatyńyzshy, ótinem,- dedi Málike mundai kórgensizdikke tóze almai yzaǵa býlyǵyp. 

- Keshirińiz, men sizderge syi jiberip, aǵattyq jasaǵan shyǵarmyn. 

- Azamat, militsiia shaqyrsyn demeseńiz, ornyńyzǵa otyryńyz,- dedi olardyń janyna jetken Sárgel.- Bul netken uiatsyzdyq! 

- Men... Sizderden keshirim ótinip turmyn ǵoi. 

- Kóringen adamnyń keshirim suraǵanyn keshire almaimyn,- dedi Sárgel shyǵa beris esiktiń mańdaishasynan kóz almai.- Sonda da... keshirdik. Endi joldan bylai turyńyz! 

- Meniń eshqandai jaman nietim joq,- dedi jigit oiyndaǵysyn aityp qalýǵa asyǵyp, tez-tez sóilep. Ol áiel adamnyń jumsaqtyǵynan úmit kútkendei Málikege qarady.- Uiatty jeńip aldaryńyzdan kóldeneń shyqpasam, sizderdi basqasha qalai aialdatpaqpyn. Menen qoryqpańyz, aǵańyz bola ma, ákeńiz bola ma, myna kisiniń shoshynǵanyndai men kóshe buzyǵy emespin. Sýretshimin.Manaǵy jibergen qaǵazymdy dúniede osyndai sulý qyzdyń (ol Baǵila jaqqa qarady)- bar ekenine riza bop, ǵaiyptan-taiyp munda kele qalǵandaryńyz úshin sizderge raqmet aityp edim. Meniń basqa sózim joq.- Jigit joldan ysyryldy. Málike aqtaryla ketken myna jigittiń sózine ne jaýap bererin bilmei daǵdaryp qaldy da,"sendim" degendei jyly shyraimen bas izep óte berdi. 

Burqyraǵan kospasyz shyndyq aldynda ishi jylyp, áýelgi kezde tym qatty ketkenine uialdy. Áitse de, "Aǵańyz bola ma, ákeńiz bola ma",- dep baiqaýsyz janyn shymshylaǵanyn, sol sózi arqyly Sárgeldiń namysyna tigenin de ańǵardy. Bul úshin ol jigitti kinálaǵan joq, tek, Sárgel ashýlanbasa eken dep tiledi. 

- Qudai-ai, osy Almatyda jóndep demalatyn da oryn joq,- dedi ol burqyrap.- Jurttyń bári bileidi,jurttyń bári araq ishedi dep oilai ma eken! Kelseń tura qashqyń keledi. Qara maidai jabysa ketetinderi taǵy bar. Sýretshi! Sýretshi bolsa sýretin bilsin! Taýdy salsyn, tasty salsyn, maǵan dese tasbaqa salsyn, onda meniń sharýam ne! 

Ol taksi aialdamasyna sheiin sóilep bardy. Taksige otyrǵan soń da ózi surap, ózi jaýap berip, sol jaýabynan qaita órshelenip, úige sharshap jetti. Munda kelgen soń da biraz sóileitin syńaiy bar edi, taban astynda qan qysymy joǵarylap tósekke jatyp tynyshtaldy. 

Málike onyń qan qysymy joǵarylap bolsa da, áiteýir tynyshtalǵanyna qýandy. 

Qarataidan quttyqtaý telegramma kelipti. Ony as úide ońasha shai ishýge kiriskende Málikeniń qolynda turatyn sińlisi berdi. Baǵila ony kórgen saiyn aiaityn.Tórt-bes jasar kózinde oinap júrgen jerinen mashina qaǵyp, bir qol, bir aiaǵynan airylypty. Qatty shoshynǵannan ba, moiny sol jaǵyna qarai sál qisaia bitken.Sol aiaǵy tizesinen tómen qarai protez, al oń qoly shyntaǵynan ishke búgilip jazylmai qatyp qalǵan. Júrgen kezde protez aiaǵyna kigen týflii toq-toq etip, oń qoly joǵary-tómen erbendeýmen bolady. Ol eshqashan ózge qyzdar sekildi ústine kóilek, iýbka kigen emes, aiaǵyn jasyrý úshin shalbaryn tastamaidy, Baǵila ony kóz aldyna shalbarsyz elestete almaidy. Ol jurt nazaryna túspeý úshin úi ishindegilerdiń bárinen kesh jatyp, erte turady. Málikeniń aitýynsha ol bularǵa onsha da jaqyn emes, atalas qana aǵaiyn, tek, aýyldaǵy ákesiniń aitýymen Sárgeldi uzaq úgittep júrip qyzdy osynda turǵyzýǵa kóndiripti. 

- Mans, biz joqta eshkim telefon soqqan joq pa?- dedi Málike shaiyna varene salyp jatyp. Mans -Mánsiianyń qysqarǵan turi. 

- Soqty. 

- Kim? 

- Tanymadym. Bir er adam. Sizdi surady. 

- Daýsy qandai? 

Ol iyǵyn qozǵady. 

- Kádimgi erkek daýys. 

-Jýan ba, jińishke me?.. 

- Jýandaý qońyr daýys. Akterlik tembri bar. 

- Tipti solai de!- Málike syńǵyrlai kúldi.- Sen sabaǵyńdy oqyp bittiń be? 

- Iá. 

- Onda Qarataiǵa zakaz bershi. Jatqansha sóilesip,odan óz aýzymmen súiinshi suraiyn. 

Mánsiia únsiz kelisip, ornynan aqyryn kóterildi de, dúk-dúk basyp telefon turǵan koridorǵa shyǵyp ketti. 

- Oqýyn qashan bitiredi?- dedi Baǵila únsiz otyra berýden jalyǵyp. 

- Biyl ekinshi qýrsta. Men oqyp júrgen institýta ǵoi. Bitirip shyqsa eken baiǵus. Onyń qarsy aldymda otyra bergenine janym tózbeidi de, áiteýir birdeńeni syltaýratyp jumsai salamyn. Ony qalai túsinetinin qaidam. Kemtar adamdarǵa qarasam júregim ezilgendei bolady. Ol jailap kúrsinip qoidy. Sonan soń kenet Baǵilaǵa qarap: 

- Sen ǵajap sulýsyń!- dedi.- Seniń qasyńda júrý áiel ataýlyǵa azap. Áielder seni jek kóredi. Menen basqasy!- Ol syqylyqtai kúldi.- Men erkek bolsam qaitsem de saǵan úilener em. Biraq, sulý áielge úilený de sor ǵoi. Qyzǵanyshyńmen arpalysyp ótesiń. - Sárgel aǵam sizdi qatty qyzǵanatyn bolýy kerek? 

- Ólip kete jazdaidy. Orynsyz qyzǵana beredi. Láilisin shybynnan qyzǵanatyn Májnúnniń taza qyzǵanyshy emes, usaq, qytymyr qyzǵanysh. Keide yzandy qainatady. 

Baǵila: "Siz ony unatasyz ba?"- dep surap qala jazdady da, bul jaittar jaily sóz qozǵaýdyń áli tym erte ekenin, alda talai-talai ońasha túnder men kúnder bar ekenin eske alyp únsiz qaldy. Áitse de, Málikeniń Sárgeldi shyn kóńilmen unatpaitynyn, olardyń bir-birine degen yqylasy tek erli-zaiyptylyqtyń salqyn paryzynan ekendigin, jastary men minezi ár qily adamdardyń arasynda terezesi teń mahabbattyń bolýy múmkin emestigin ol ishtei topshylady. 

- Sárgel aǵaidyń aýyryp qalǵanyna men kináli siiaqtymyn. 

- Qysylma, ol báribir sebep taýyp alar edi. Syrtqa shyqqan saiyn ekeýmiz júz shaiysyp qaitamyz. Áieline bireý-mireýdiń nazary aýsa-aq boldy, aýyra bastaidy. Sen qyzǵanshaq jigitke jolama. Aitpaqshy, manaǵy jigit, sýretshini aitam, alǵash oilaǵanymdai emes, unap qaldy.Oiyndaǵysyn ashyq aitqan adamdy unatam. Olar qashan da adal bolady, aramdyq pen qýlyqqa ózgelerdei jaqyn júrmeidi. Mýzyka tyńdaisyń ba? 

- Tyńdaiyn. 

- Júr.- Ekeýi as úiden shyqty.- Mans,- dedi Málike daýystap.- Mans, sen qaida ketip qalǵansyń. 

- Zakaz berdim. Kútińiz dedi.- Ol bólmesine baryp jatyp qapty. 

- Eger biz estimei qalsaq shaqyrarsyń, jarai ma? 

- Jaraidy.- Mánsiianyń daýsy samarqaý shyqty.

Málike estradalyq mýzykanyń úlken bilgiri, ári tabynýshysy eken. Magnitofondaǵy plenkalar men plastinkalar tek estradalyq orkestr men estrada ánshileriniń oryndaýyndaǵy mýzykalar. Ol "Melodiia 103" stereosynyń "intim" degen knopkasyn basyp qoidy da, grek ánshisi Iovannanyń oryndaýyndaǵy plastinkany oinatty. Onan soń Edita Pehany qoidy. 

- Ekeýin de unatam,- dedi ol kresloǵa shalqaiyp.-Oiyńdaǵyny tap basady. Tebirenip aitady. Jalpy, men úshin daýystyń onsha qajeti joq, jany, júregi bolsa jetedi. 

Ekeýi uzaq ýaqyt únsiz otyryp mýzyka tyńdady. Jaimen ǵana estilip turǵan baiaý yrǵaq qiialdy ár saqqa bir jetelep, áldilep barady. Tynysh úi, dúniesi túgel tirshilik, múlgigen salqyn kesh adamdy beiǵamdyqqa alańsyz ómirge, ýaiymsyzdyqqa baýraityn siiaqty. Baǵila Málikeniń minezine tań qaldy. Ol kúieýiniń qasyna jaǵdaiyn surap qaityp barýdy da, ózderi kelýden az-aq buryn uiyqtap qalǵan úielmeli-súielmeli eki balasynyń qandai jaǵdaida jatqanyn kórýge de barmady, olardyń tamaq ishken-ishpegenin de suramady. "Bálkim Mánsiiaǵa senetin shyǵar",- dep oilady Baǵila. 

- Eh!- dedi álden soń Málike kúrsinip.- Adam degen qyzyq jaratylǵan nárse-áý! Týady, ósedi, óledi. Osy úsh uǵymnyń arasynda kúigelek ǵumyr keshedi. Bir nársege umtylasyń, talpynasyń, ózińniń shamań jetpeitinin bilgen soń taǵdyrdan tileisiń, kútesiń. Joq. Sol - joq, qansha kútseń sonsha kút, onymen taǵdyrdyń da, adamnyń da sharýasy bolmaidy. Sonan soń kónesiń, kóndigesiń, úirenesiń, moiynsunasyń. Jyldar ótip jatady, demek, seniń ómiriń óship jatady. Qartaiasyń. Sonymen bittiń. Bilesiń be, men kárilerdi sondai aiaimyn, ózimniń kartaiǵym kelmeidi. Men kárilikten qorqamyn, qatty qorqamyn. Ólimnen emes, kárilikten qorqam. Burynǵy turǵan úide bir kempir boldy, jasynda kúieýine, ne balalaryna senip jumys istemei qaldy ma eken, sol baiǵus aiyna jiyrma toǵyz som ǵana pensiia alatyn. Oilap qarashy, jiyrma toǵyz-aq som! Nesine jetedi? Kúnine bir somnan jumsaǵanda jiyrma toǵyz kúnge sozar, al aiyna otyz bir kún bar ǵoi. "Balalaryńyz qaida?"- desem, qolyn silteidi. Bári bet-betimen ketken. Analarynyń habaryn da almaidy. Biz kóshkende jylap qoshtasty. Ylǵi úige kelip, ótken ómirin, jastyǵyn aityp sherin tarqatýshy edi. Qolym tigen kezde áli de baryp turam. Ózi arly adam, bergenińdi almaidy, renjidi. Sonan soń syilyq dep nemese balalardyń týǵan kúni, iá bolmasa áiteýir bir qýanyshty kúndi oilap taýyp oǵan et, mai, qant aparamyn. Ol sonda ǵana alady. Sońǵy kezde ishetin bopty. Jalǵyzdyqtan shyǵar. Ishqusa bolady ǵoi... Meniń qartaiǵym kelmeidi! Dál sondai bolam dep qoryqqannan emes, jalpy kárilikten. Eshkimge qajetiń bolmai qalýdan!.. Men álden-aq qartaia bastaǵan siiaqtymyn. Óitkeni qajetsizdigimdi qazirdiń ózinde sezine bastadym. Balalaryma ǵana qajetpin, onda da olar mensiz ómir súre almaityn bolǵan soń. Odan qalsa kúieýime qajetpin, onda da áieli retinde. Men óle qalsam dúnie túk te ózgermeidi, balalar jylap-jylap basylady, erjetken soń umytady. al myna úige... men siiaqty taǵy bir áiel enedi. Áielderge qaraǵanda erkekter áldeqaida baqytty. Eger erkektiń ornynda áiel bolsa she? Aitalyq, myna men, Ser qaitys bolsa, jalǵyz qalsam, eki balamen kimge baram, kimge kerekpin? Oilai berseń ómir degen tuńǵiyq, oisyz ǵumyr keshseń, tereńine boilamai, taiyzynda tairańdap júrseń, keide, sol qyzyq pa dep qalasyń. Biraq, tabiǵat seni qalai jaratty, solai ómir súresiń ǵoi. 

Baǵilanyń jylaǵysy keldi. Málikeniń bul sózderi onyń janyn tolqytyp, ári jeńgesiniń basynda tolyp jatqan arman, san-sapalyq qaishylyqtar men zildei muńy jatqanyn ańǵardy. Bir jarym aidan beri ol alǵash ret óz ómirinen habar berdi. Stereo shyrt etip baryp toqtady. Baǵila plastinkany aýdaryp salmaq bolǵanda Málike keregi joq degendei basyn shaiqady. 

- Odan da jataiyq. Qazir Qarataimen de sóilesip qalarmyz. 

- Like,- dedi Baǵila plastinkany qolynda ainaldyryp turyp. 

- Iá?- Málike bota kezderin keń ashyp, buǵan suraýly pishinde qarady. 

- Sizdiń janyńyzǵa estrada úilespeidi. Sizge Shopenniń balladalaryn tyńdaý kerek. Málike birazǵa deiin únsiz otyryp qaldy. 

- Seniń aqyldy ekenińdi bilip edim,- dedi ol álden soń.- Múmkin! Ne tyńdap, ne qoiýdy, neni oqyp, neni oqymaýdy bilmeitin shyǵarmyn. Meniń qai degenim bolyp edi. Tirshilik aǵymymen batyp-shyǵyp aǵa bergenmin de.Telefon uzaq shyryldady. 

- Oh, seniń papań!- dedi Málike koridorǵa qarai júgirip.

* * * 

Qaratai Almatydaǵy jiynǵa kelip ketken soń attai bir ai ótkende Sárgeldi rektor shaqyrtty. 

- Sálemetsiz be, Sárgel Saiynovich!- dedi ol bul kirgen kezde ornynan turyp, beri qarai júrip. Ekeýi qol alyp amandasty.- Otyryńyz! 

Sárgel onyń taban astynda nege shaqyrǵanyn anyq bile almai qysqa-qysqa amandyq surasqannan basqa sóz aitýdyń retin taba almady. Rektor ony óte sirek shaqyratyn. 

- Qalai, jumysyńyz qalai? 

- Jaman emes,- dedi Sárgel kúlgen bop.- Istep jatyrmyz. 

- Kafedra oqytýshylary unai ma? 

Ol kútpegen suraqtan az-kem abyrjyp, abdyrap qaldy.Oiynda kóp nárse bar edi, reti kelse rektorǵa bárin túsindirip, óziniń aldynan "or qazyp júrgen" keibir muǵalimderge minezdeme berip shyǵý kópten kútken sáti bolatyn. Biraq qas pen kózdiń arasynda oiy jinaqtalmai qaldy, onyń ústine qysqasha qoiylǵan jol-jónekei suraqqa ishki syryn túgel aqtara salýdyń keregi de bolmas dep oilady. 

- Árkim ár túrli... Jumys júrip jatyr ǵoi,- dedi Sárgel eki ushty jaýapqa kóship.- Jaǵdaiymdy suraǵanyńyzǵa kópten kóp raqmet. Osynda kórip qalyp, bas izesip óte shyǵatynymyz bolmasa sizben ońasha sóilesýdiń de sáti túspedi. 

- Ras aitasyz. Ýaqyt degen padisha shyqty da, bárimiz sonyń basybaily qulyna ainaldyq.- Rektor ázildegen bop keńkildei kúldi.- Mine, siz ben biz osy oqý ornynda on shaqty jyldan beri birge qyzmet etip kelemiz. Shynyn aitsaq, bir-birimizdi jóndep te tanymaimyz. Kelemiz, ketemiz óz tirligimiz ózimizben. Sonan soń búgin ýaqyt taýyp, ózińizben jóndep sóileseiin degenim ǵoi. Eki kúnnen soń Berlinge ushamyn. Biologtardyń halyqaralyq simpoziýmyna. 

- Iá, estigem! Jolyǵa almai qalsaq, sát sapar tileimin. 

- Ǵylymi jumysyńyz qalai? 

- Bitken. Avtoreferattaryn daiyndaý ústindemin. 

- Daiyndai berińiz! Tarihshy bolmasam da óz kafedramyzdaǵy ǵalymdardyń eńbegin baǵalaýǵa shamam jetetin shyǵar dep oilaimyn!- Ol taǵy kúldi. Qalyptan tys sóz aitqanda, ázildegende, ózgeniń tapqyr sózine riza bop kúlgende ornynan bir qopań etip, shashyn sipap qoiatyn ádeti ejelden kele jatqanyn Sárgel biletin. Ol bul joly da tap solai etti, demek óz sózine ózi riza, ári kóńil-kúii jaqsy degen sóz. 

- Raqmet,- dedi Sárgel ishki qýanyshyn baiqatpaýǵa tyrysyp. Biraq daýsynyń azdap dirildegenimen betine birden oinap shyǵa kelgen qyzyl kúreń tús onyń sabyrlylyǵyn satyp, ishki dúniesinen habar berip ketti.-Sizdiń biologiia salasyndaǵy eńbegińizdi tarihshy bolsam da túsinýge tyrysyp, ylǵi oqyp júrem. Biraq, rizalyǵyńdy bildirý qiyn eken. Qalai túsinip qalady dep jaltaqtaisyń.- Ol kóziniń qiyǵymen rektorǵa qarap qoidy. Qatelespepti. Sál-sál yńǵaisyzdanǵan bolsa da, onyń bet-pishininen bul yńǵaisyzdyqqa tóze turýǵa bolatyn shydamdylyq nyshanyn baiqady.- Osynsha jumystan ýaqyt taýyp, sol ýaqytyńyzdy ǵylymǵa adal jumsaitynyńyzǵa, shynymdy aitsam, óz basym qairan qalam. Kózge maqtaǵan bop ta kórinetin shyǵarmyn, biraq, aitpasqa amalym joq, óitkeni, Siz ben biz bulai ońasha jolyǵa bermeimiz. Al, muǵalimder jaily, olardyń arasyndaǵy qarym-qatynas, basshylary jaily kimniń qalai oilaitynyn aitýdy Berlin saparynan keiingige qaldyrsam dep otyrmyn. Qazir orynsyz bolar. Jolǵa attanyp bara jatqanynyzda usaq-túiek áńgimemen kóńilińizge qaiaý salarmyn. 

- Óte durys aitasyz,- dedi rektor riza bop.- Berlinnen oralǵan soń taǵy áńgimelesermiz. Ashyǵyraq jáne uzaǵyraq. Kelistik pe? 

- Al, saý bolyńyz! Jolyqqansha. 

- Saý bolyńyz...- Sárgel ornynan turyp onymen qol alysyp qoshtasty.- Bálkim, siz attanǵansha kezdesermiz, qarsy bolmasańyz aeroportqa shyǵaryp salaiyn. 

- 0, o ne degenińiz! Men samoletpen qansha ushyp júrsem de mingen saiyn júreksinem. Eger shyǵaryp salatyn dostarym kóp bolsa jylannan qoryqpaityn baladai júreksinýdi umytyp ketemin. Bále-jaladan dostarym kóterip alatyn siiaqty kórinedi! 

- Onda jaqsy! Men aeroportqa baramyn! 

Sárgel rektordyń kabinetinen kóńildi shyqty. Ol kafedraǵa da kirmei sol boiy dalaǵa bettedi. Esik aldyndaǵy fontandy skverdi aralap, shirek saǵattai oi qorytty. "Shynymen jaqsy adam ba?- dedi ol ózine-ózi rektordyń áńgime ústindegi búkil kózqarasy men qimyldaryn ár qaltarysyna deiin kóz aldyna elestete júrip.- Múmkin, jaqsy adam bolýy da ǵajap emes. Biraq, osy kózge sheiin meni nege ish tartqan joq? Meniń jaǵdaiymdy buryn nege suramady? Kerisinshe, baiaǵy aryzdan keiin meni múldem unatpaýshy edi ǵoi?" 

Sárgeldiń oiyna Qaratai tústi. "Demek, sol dosyna telefon soqqan ǵoi. Jaraisyń, Qaratai! Baýyr degen osyndai bolýy kerek!" "Al, Sárgelmen endi sóilesip kórińder,- dedi ol ishtei masattanyp.- Endi kafedradaǵy ǵalymsymaqtardyń qaisysy kóldeneń turyp kórer eken!" 

"Men de onymen jaman sóilespedim-aý,- deimin dedi ol oiyna taǵy jalǵastyryp.- Maqtaǵan sózderim nanymdy shyqqan bolýy kerek. Onyń biolog ekenin biletinim bolmasa, bir de bir eńbegin oqyǵanym joq qoi. Eger eńbekteriniń atyn surai qalsa qaiter em? Joq, olai eshkim suramaidy. Maqtaý estip otyrǵan adam naqtylyqty qajet etpeidi". Ol myrs ete tústi. Bir dramatýrg aitypty degen sóz esine sap ete tústi. "Qulaqta qaryn joq" oiyna "ózinde daryn joq" degen uiqas keldi, biraq, ol tym arzan kórindi. Ol óz oiyn ózi keýlep júrip tym tereń, tym batyl ketip qalǵanyn sezip, júregi áldeqandai bir úreiden lúpildep ketti. Oiyndaǵy sózin bireý-mireý esitip qalǵan joq pa degendei jan-jaǵyna saqtana qarap qoidy. Kenet rektordyń muǵalimder jaily suraǵany esine tústi. "Bul jaidy ol menen nege surady? Ony bilip qaitpek? Bálkim...bálkim..."

Júregi taǵy lúpildedi. Sanasynda jalt etip paida bolǵan: "Bálkim, kafedra tizginin maǵan tapsyrý nieti de bar shyǵar",- degen sózdi oisha aitýǵa da batyly jetpedi. 

Ol fontan janynda qiialy shartarapqa ketip, uzaq turyp qaldy. "Qaratai,- dedi ishki bir oiy sybyrlap.-Qaratai endi bir kelgende ministrliktegi dosyn rektormen qosyp dám tatýǵa shaqyrý kerek. Iá, solai etken jón". 

Sárgel óz sheshimine ózi qýanyp, asyǵa basyp ishke kirdi. Endi oǵan myna qara kóleńke koridorlar da, susty kekshil qabyrǵalar da, sapyrylysyp júrgen stýdentter men ara-arasynda kórinip qalyp jatqan muǵalimder de múldem basqasha, ózinen tómendeý kórinip, kafedra tabaldyryǵyn erekshe senimmen batyl, nyq, asqaq attady.

* * * 

- Like!- dedi kóńil kúii kóterińki Sárgel túrli-tústi televizor kórip otyryp.- Like, munda kel, "janýarlar áleminde" degen habar bastalǵaly jatyr. 

- Bilem, bilem, qazir!- Málike biri alty, biri tórt jasar balasyn vannaǵa túsirip bolyp, ekeýin de kiindirip ertip shyqty.- Áli erte emes pe?- Túý-ý, attai on bes minýt bar,- dedi ol qabyrǵa saǵatyna qarap. 

- Joq, bul saǵat qalyq. 

- Múmkin, biraq, seniń saǵatyń da ozyq, Ser,- dedi Málike onyń kóńildi qalpyn buzǵysy kelmei ázildep. 

Málike eki balasyn vannadan soń jylylaý kiindirip, televizor aldyndaǵy kresloǵa jaiǵastyrdy da, qolyndaǵy qurǵaq oramalmen kishisiniń kekilin taǵy uipalady. Sárgel balalar otyrǵan kreslonyń art jaǵyńda bolatyn, Málike eńkeigen kózinde joǵarǵy túimesi aǵytylyp ketken halatynyń omyraýynan áieliniń jartylai kórinip turǵan appaq tósine kózi tústi. Ón boiy shymyr ete qaldy. Ol áiel balasynyń jalańash qalpyn unatpaityn, tipti olardyń shekten tys jeńi sholaq kóilek kigenin de qatty synǵa alyp otyratyn-dy. Óz áielderimen (burynǵysyn eseptegende) tósekke jatqanda olardyń baltyrymen, bilegimen, jarasymdy músinimen isi bolmaityn, óz jubaiyna bulai qaraý tazalyq emes deitin. Dál qazir áieliniń appaq tósine abaisyzda kózi súrinip ketkenmen, oǵan taǵy qaraǵysy keletinin, qaraǵan saiyn ishki dúniesindegi bir kletkalardyń bas kóterip, ózine múldem beimaǵlum qylyqtyń baiqalǵanyna túsinbedi. Áieliniń qymtalyńqyrap júrýin talap etetin jaishylyqtaǵy eskertýin de bul joly aitqysy kelmeitin siiaqty. "Munysy nesi?-dedi ishinen.-Bálkim, káriliktiń nyshany shyǵar? Joq, múmkin emes. Er adam elýinde kartaimaidy. Meniń áli qairatym mol. Múmkin, Málikeniń ádemiligi men músinine buryn kóz toqtatpaǵanymnan shyǵar, bálkim... elýden asqanda erkek qaita qairatyna minedi degen sóz ras bolar..." Sońǵy oiy ony birshama tynyshtandyryp, qýantyp tastady. Álgi kóńildi qalpyna qaita oraldy. 

- "Haiýanattar áleminde" Moskvadan emes pe, mynaý Almaty ǵoi. 

- Qazir, myna habar bitsin, meniń saǵatym boiynsha tórt-aq minýt qaldy. 

- Baǵila qaida, ol da kórmei me? 

- Kitap oqyp otyrǵan shyǵar. 

- Azannan keshke deiin kitaptan bas almaidy,- dedi Málike.- Búite berse adam psihikalyq aýrýǵa shaldyǵady. Sonan soń áke-sheshesi bizdiń eki aiaǵymyzdy bir etikke tyqsyn. 

- Onysy tamasha qasiet! Qaita qýaný kerek. 

- Kóp oqyǵan áiel óziniń áiel ekenin umytyp ketedi. Al áieldiń áieldik qasietti umytýy - adam retinde joq degen sóz. Baǵila! 

Ol jaýap bermedi. Málike tapochkasyn syrt-syrt basyp, onyń bólmesiniń esigin ashty. Dál solai, Baǵila eki jaǵyn qolymen taianyp, kitaptan bas almai otyr eken. Kelgeli beri óz bólmesindegi kitaptardyń jarymyna jýyǵyn oqyp tastady. Málike qyzdyń qimylsyz otyrysyna, úrlep qalsań qaýyrsyndai ushyp keter qalpyn, oń jaq qabaǵyna erkelei qulaǵan tórt-bes tal qap-qara shashyna súisine qarady. "Sýret siiaqty,- dedi ishinen.-Netken minsiz sulýlyq?" 

- Sýr,- dedi Málike bul qysqarǵan esimniń aýzyna qalai túsip ketkenin ózi de baiqamai, ári onyń taban asty tabylǵanyna tańdanyp. 

Baǵila kúlimsirep basyn kóterdi. 

- Meniń atym osylai bola ma? 

- Iá, Sýr. Sýret degen sózden. Ári Kýprinniń "Olga Sýr" degen áńgimesi de bar. Júr, "Haiýanattar álemin" kóremiz. Bul tsikl - habarlardyń sultany. Onda júz protsent shyndyq bar. 

- Siz ylǵi shyndyq izdeisiz de júresiz. 

- Serdiń saǵaty boiynsha bastalatyn ýaqytysy bop qaldy. 

Baǵila ornynan turdy. 

- Mánsiia kórmei me? 

- Ol buǵan qarsy, jalpy, televizorǵa qarsy. Onashalyqty jaqsy kóredi. Qyzyq, ońasha jatyp televizordaǵy kóp seriialy filmderden áldeqaida mańyzdy siýjetterdi kóz aldyma elestete alamyn deidi. Demek, onyń óz qiialynyń televizory bar. 

Baǵila barǵysy kelmese de, Málikeniń kóńilin qimai jailap basyp onyń sońynan erdi. Tabaldyryqty attai bere ol tok urǵandai sileiip turdy da qaldy. 

- Ne boldy, ne boldy?- dedi Málike onyń qolynan túsip ketken kitapty da kótermei iyǵynan qushaqtap. 

Baǵila úndemedi. 

- Sýr, ne boldy deimin saǵan?- Ol shoshyna aiǵailap jiberdi. Qyz sonda ǵana ózine-ózi keldi. Televizor jaqqa jasqana taǵy qarady. Ol ǵaiyp bopty. Habar aiaqtalyp, ekranda qaǵaz ben kaýyrsyn qalamnyń qimylsyz sýreti ǵana qalypty. "Sol,- dedi ol ishinen.-Dál ózi! Men ony umyta almaǵan ekenmin ǵoi". 

Sárgel staqanmen sýyq sý ákep, ózine úreilene qarap tur eken. Málike oǵan sý urttatty. 

- Tez jatqyzý kerek!- dedi Sárgel ózinshe qorytyndyǵa kelip. 

Málike ony jańa ǵana kitap oqyp otyrǵan bólmesine aparyp, tósekke jatqyzdy. 

- Bir jeriń aýyra ma?- dedi ol qyzdyń júzine aiaýshylyqpen qarap. 

Ol basyn shaiqady. Kóz aldyna jigit sýreti taǵy keldi. Osynda kelgeli beri ony alańdap izdep júr edi,kezdesti. Taǵy da sol salqyn beine, salqyn janar, taǵy da qas qaǵym sát! Jalt etti de ǵaiyp boldy. "Ne dep sóiledi, ne týraly aitty?" Baǵila onyń sózin tyńdai almaǵanyna, júzine jaqyn jerden anyqtap qarai almaǵanyna qatty ókindi. Ózimdi-ózim jeńemin, bir jolyqqan beitanysty umytý qiyn emes shyǵar degen seniminiń taban asty kúl-talqan bop, júreginiń áli týlap jatqanynan Baǵila ol jigittiń jan túbinen berik oryn alǵanyn, endi ony eshqashan umyta almasyn anyq sezdi. "Shynymen men ony umyta almaimyn ba?- dedi ol myń qaitalaǵan suraǵyna taǵy oralyp.- Sonda, men ony... Joq, múmkin emes, bir kórgennen qalaisha qulai berilýge bolady?" 

- Jedel járdem shakyraiyn. Seniń túriń ózgerip ketti ǵoi. 

- Joq, kerek emes. Qazir bári óte shyǵady. 

- Buryn aýyrýshy ma ediń? 

- Joq. 

- Jata tur, qazir muzdai kompress qoiaiyn. 

Ol shyǵyp ketti. As úide sabyry ketip Sárgel júr eken. 

- Qarataidyń ákesiniń júregi aýyrýshy edi, aqyry sodan ketti. Kez-kelgen kesel tuqym qýady degen ras eken ǵoi,- dedi ol basyn shaiqap.- Jap-jas qyz, obal-aq! Infarkt degen jaýyńa da tilemeitin aýrý. Eń jamany -odan adam ómir boiy jazylmaidy! 

- Jaraidy, jaraidy!- dedi Málike zekip.- Ol aýrýdyń jaiyna taldaý jasa degen kim bar, sensiz de jaqsy bilemiz. 

Málike dákesin sýyq sýǵa malyp, ony bosańdaý syqty da, Baǵila jatqan bólmege qaita kirip ketti. 

- Kompresstiń qajeti joq,- dedi qyz múlde qulan-taza daýyspen.- Meniń esh jerim aýyrmaidy, aýyrǵan da emes. 

Málike onyń tup-tunyq janaryna uzaq qarap turdy da: 

- Meniń áieldik túisigim aldamasa, saǵan erekshe bir jaǵdai áser etken siiaqty. Shynyńdy aitshy, ol ne?-dedi maqpaldai jumsaq únmen. 

Baǵila ózine tónip turǵan Málikeniń kúlimsiregen júzine, meiirim men janashyrlyqqa toly janaryna kóz toqtata qarady. Qaraǵan sátte onyń búkil bolmysynan: 

"Aita ber, men seni jaqsy kórem, ózińe qalai senseń,maǵan da solai sen. Men seniń anyq dosyńmyn",- degen aq kóńil, adal nietti ańǵardy. Osy bir tazalyq jas qyzdyń balapan júregin shymyrlatyp, oǵan degen ystyq yqylasyn tasytyp ketkende boldy. 

- Like,- dedi Baǵila sybyrlap.- Men seni jaqsy kóremin... 

Málike kútpegen sózden syńǵyrlai kúldi. 

- Sondyqtan osylai jatyrsyń ba? 

- Joq, árine. 

- Endi ne? 

- Men... Like, sen kúlmeisiń ǵoi? 

- Aitatynyń kúlmeitin nárse bolsa meni jyn uryp ketip pe? 

- Jańa, televizordan... men ony kórip qaldym... 

- Televizordan?! Kimdi? 

- Sol jigitti... 

Málike keýdesin kóterip, oǵan ańyraia qarady. 

- Sol jigitti?! Ol kim? 

- Bilmeimin... 

- Sýr,- dedi ol kúrsinip.- Sen ne esińdi áli jiǵan joqsyń nemese meniń esim aýytqi bastaǵan. Túsinsem buiyrmasyn! 

Baǵila oǵan mán-jaidy túgel túsindirip shyqty. 

- Demek, sen oǵan ǵashyq ekensiń,- dedi Málike uzaq únsizdikten soń qorytyndyǵa kelip.- Bolady. Ásirese,seniń jasyńda bul jait jii kezdesedi. 

- Like, bul jasqa bailanysty emes siiaqty. Meniń oǵan degen yqylasym unatý degen uǵymnan tereń ǵoi deimin. 

- O, beishara, bolǵan Sý-ýr!- dedi Málike ázildei kúrsinip.- Sen bul jaqqa jetpei jatyp-aq, jolda ǵashyq bop bitken ekensiń ǵoi... Al, men bolsam... Ol taǵy kúldi.- Bá-ári alda dep júrmin... 

- Endi qalai, kóbisi ótip ketti dep oilaisyz ba?

- Teń jartysy. Óitkeni, men osynsha jasqa kelip, bir jarym ai boiy bireýdi umyta almastai ǵashyq bolǵan emespin. Bálkim, kezdespegen shyǵar, al, sen... Kádimgidei aýrýsyń. Mahabbat ta aýrý ǵoi. Aýrý siiaqty onyń da kóp belgileri bar, áseri bar, kúsheiip, álsireitin kezeńderi bar jáne eń bastysy - emi bary men emi joǵy taǵy bar. Oi, sýretim-ai meniń, sen umyta almai jatqan jigit netken baqytty edi deseńshi! Onyń ornynda men bolsam...júregim jarylyp ketetin shyǵar. Al, endi ne isteimiz? 

- Bilmeimin. 

- Ǵashyq bolýdy bilesiń, al ne isteý kerek ekenin bilmeisiń, á!- Ol jas baladai erkeletip onyń murnynan qysty. 

Málike ornynan kóterilip, esikti ashty da "Ser!"-dep daýystady. Baǵila shoshynǵannan ushyp turyp, oǵan jetip keldi. 

- Like, munyńyz ne? Oǵan ne aitpaqsyz?! 

- Tynysh tur, ǵashyq bolǵan sýret,- dedi ol azdap beri qarai moinyn buryp.- Qazir Serdiń bilimin tekseremiz.- Ser! 

Sárgel dárethanaǵa kirip ketken eken. Birdeńe bop qaldy dep úreilendi me qarlyǵyńqy daýyspen "Ne!"-dep oqys ún qatty. 

- Sen asyqpai otyra ber, Sýrdyń hali jaqsy! Aitshy, jańa televizordan sóilegen kim? 

Baǵila Málikeni endi toqtata almasyn bilip, kresloǵa betin basyp otyra ketti. 

- Ony qaitesiń? 

- Sol, kerek. Men bir jerde kórgen siiaqtymyn. 

- Qaidan kórdiń? 

- Bilsem senen suraimyn ba? Qymyrannyń aqshasyn tólemei ketken siiaqty. 

- Shyqqasyn aitaiyn da... 

- Joq, qazir ait. 

- Jasyn Mádiev. 

- Talantty ma? 

- Bul kúnde odan asqan belgili eshkim joq. Óte talantty. 

- Ol saǵan unai ma? Shyǵarmalaryn aitam. 

- Men ony oqyǵan joqpyn. Gazetter solai dep shýlap jatady. 

- Ser, quttyqtaimyn! Emtihannan jaqsy degen baǵa aldyńyz!- Ol esikti japty da beri qarap,-Shyǵarmalaryn bilmegendigi úshin jaman degen baǵa qoiýǵa da bolady, biraq, bizge keregi ázirge ol emes,- dedi.- Al, aty-jónin esittiń be? 

- Týh, netken masqara! Men ol kisi bar jerge endi qalai kirmekpin! 

- Eshteńe emes. Ser ony nege surap turǵanymdy qaidan bilsin! Al, deregi shyqty. Endi izdep tabý ońai. Jazýshylar Odaǵyna telefon soqsaq, adresin alýymyzǵa, telefon nomerin bilýimizge bolady. Izdeimiz be? 

- Qudai úshin, atamańyz! Keregi joq! 

- Ras-aý! Ony sen izdep barsań ne bolmaq? 

Málike oiǵa shomyp únsiz qaldy. Sálden soń:"Kórermiz,- dedi sergip.- Ýaqyt kórseter. Alda áli kúnder kóp. Oilasarmyz. Júr, meniń súiikti habarymdy kóreiik". 

- Joq, men osynda bola turaiyn. Sárgel aǵadan uialamyn. 

- Meiliń. "Súiiktińmen" bir saǵattai ońasha qala tur. 

- Li-ke! 

- Chaý!- Ol súiriktei saýsaqtarymen erkelete qoshtasyp shyǵa berdi.- Al, men óz súiiktimniń janyna baraiyn! 

Sońǵy sózdi kúlip aitsa da, Baǵila onyń astarynan ashy mysqyl baiqap qalǵandai boldy. 

"Jasyn,- dedi Baǵila onyń atyn ishtei qaitalap.-Jasyn Mádiev. Jasyn... Ǵajap! "Jasyn" dep at qoiýshy ma edi? Naizaǵai degen uǵym ǵoi... Jasyn!... Bul - sol eken ǵoi. Buryn sýretin kórmegen ekenmin~aý..."Baǵila onyń eki kitabyn oqyǵan. Bir emes, birneshe ret. Sońǵy ret osynda júrerden bir ai buryn oqyp edi. Onyń ómirge kózqarasyna, keiipkerleriniń tereń túsinigine, parasatyna, jan-jaqty bilimdiligine, oqiǵalarynyń tartymdy bop shielenisip jatatynyna, avtordyń biik mádenietine tań qalýshy edi. Gazetter onyń atyn aspanǵa kóterip, maqtap jatatyn. Qatty synaǵan maqalalardy da oqyǵan. Teńizdei tereń, synapshydai sarań oily sózderine, olardyń qorǵasyndai salmaǵyna qarap Baǵila ony kekse adam bolar dep topshylaityn. Búgin onyń atyn bildi, bir sátke bolsa kórip qaldy? Haiýanattar jaily habar bitken soń Málike Baǵilanyń bólmesine kirdi. 

- Sýr,- dedi ol divan-kereýettiń qasyndaǵy kresloǵa otyryp. Daýysynda salqyndyq bary baiqalady.-Saǵan bulai etýge bolmaidy. Men jańa bir akterǵa telefon soqtym. Olar birin-biri jaqsy biledi eken. 

- Ne... bolmaidy? 

- Saǵan bulai ǵashyq bolýǵa bolmaidy! Sen áli jassyń... Onyń ústine... Ol úilengen adam. Eki balasy bar kórinedi. 

Baǵilanyń alǵash oianǵan sózimin aiaǵandyqtan ba, álde,unatqan adamyn ómir qashan da osylai asý bermes qiyndyǵymen ákep jolyqtyratyndyǵynan ba, álde, on ekide bir gúli ashylmaǵan qyzdy úili-barandy adamǵa qimaityndyǵynan ba, sóilegen kezde ishki tolqýdyń áserinen onyń daýsy azdap dirildep turdy. 

Baǵila óń men tústiń arasynda qimylsyz qaldy. Málikeniń bul sózi baǵana Jasyndy kórip qalǵan sátten kem áser etpese de eshqandai syr bermeýge tyrysty. 

- Like,- dedi ol qaltyrap.- Siz... siz men jaily nege olai oilaisyz?! Men oǵan ǵashyqpyn dep qashan aittym. Qashan?! Ǵashyq! Siz meni nege qorlaisyz...- Ol yzaǵa býlyǵyp teris ainaldy. Oń jaq qyryna aýnap túskende bilegine jylymshy tamshynyń tigenin ózi de ańǵarmai qaldy. 

- Jaraidy, jaraidy! Qapalanba. Seni qorlaǵan bop kórinsem, keshir. Sýr, sýretim meniń, sen maǵan renjime.Oiymdaǵyny aitý meniń mindetim. Óitkeni men qorqamyn... Seniń taǵdyryńnan. Nege ekenin bir qudaiym biler, seni oilasam júregimdi belgisiz bir qorqynysh bilep alady. Bálkim, aldamshy sezim shyǵar, sen muny da kóńilińe alma. Málike bul jerde kóp otyra berýdi ózine aýyr sezindi me, osy sózden soń keshikpei shyǵyp ketti. 

- Jańa Qarataiǵa zakaz berdim,- dedi Sárgel. Onyń kóńil-kúii burynǵysynsha jaqsy eken. 

Málike shoshyp ketti. 

- Nege úittiń! Qyzynyń aýyrǵanyn aitpa, keregi joq! Onyń deni saý. 

- Jo-joq!- dedi Sárgel jaibaraqat.- Basqa másele... Amandyq-saýlyqtaryn bilip qoiaiyn dep. Ol rektormen bolǵan búgingi áńgimeni áieline aitýdan tartynyp edi: basqa bireýlerdiń qulaǵyna shalynyp qala ma dep qaýiptengen. Sárgel áieline de senbeitin. 

... Málike shyǵyp ketken soń, Baǵila esikti ilip alyp, tósegine etpettep qulai ketti de, kóz jasyna erik berdi. Beitanys jigitti umyta almaǵanyn, endi umyta almaitynyn moiyndasa da, "ǵashyq" degen sózden qorlanyp, onyń basybailylyqpen astasqan salmaǵyna ezilgisi kelmei býlyǵa jylady.

* * * 

Kúzdiń aqyrǵy aiynyń aqyrǵy kúnderi edi. Tańerteń bastalǵan jańbyr tústen keiin qarǵa ainalyp, ol qaitadan sýyq jańbyrǵa aýysyp, qaladaǵy asfalt kósheler men trotýarlar aiaq basýǵa jerkenerdei shylqyp jatqan. Baǵilanyń stýdenttermen jumysqa baryp kelgenine de jarty aidai ǵana ýaqyt ótken. Sárgel ony qalada qaldyrmaq edi, "Aýyryp qalasyń",- dep Málike de Sárgeldi qostaǵan, biraq, Baǵilanyń qaladan aýlaqtaý ketkisi keldi. Málikeniń kóripkeli bar eken, Baǵila jumysqa aralasqan soń eki kúnnen keiin ystyǵy kóterilip, jalpasynan tústi. Jumys sonshalyqty aýyr da emes, bar bolǵany sovhozdyń almasyn jinaý. Bulardy jumysqa alyp kelgen jas muǵalim oǵan jany ashyp, Almatyǵa qaitarmaq bolyp edi, Baǵilanyń ózi kónbedi. Ol stýdentterge bosatylyp berilgen sovhozdyń qonaq úiinde tórt kún boiy tósek tartyp jatyp aldy. 

Tórt kún boiy jas muǵalim onyń mańynan uzamai qoidy. Budan góri de uzaq jatatyn ba edi, Baǵila stýdentter arasynda paida bolǵan kúdikti kózqarastar men kúbir-sybyrlardan qaýiptenip erte turyp ketti. 

Osy tórt kún jas muǵalim Serbotaǵa mahabbattyń aiyqpas aýrýyna birjolata shaldyǵyp shyǵýyna tolyq jetip jatyr edi. 

Ári jas, ári jigerli, ári alańdaityn semiasy joq, stýdentterdiń tilin taba biledi dep jibergen Serbota mahabbattyń áleginen júni jyǵylyp, Almatyǵa azyp qaitty. 

Kýrstaǵy jigit bitkenniń Baǵilaǵa ǵashyq bolmaǵany joq edi. Qoldary qalt etse, bolmashy nárseni syltaýratyp eń az degende tórt-beseýi onyń qasyna jinala qalatyn. Muǵalim retinde olardyń ortasyna suǵyna berýge yńǵaisyzdanatyn Serbota alysta júrip muńǵa batady. 

Jaratylysynan naqty ǵylymǵa beiim jigit sary ýaiymnyń saldarynan aqyndyq ónerge dýshar bop, oǵan lirika-filosofiialyq hattar jazdy. Baǵila olardyń bir de birine jaýap qaitarmai, qoly bos kezinde oqyp kóńildensin dep bárin Málikege jiberip otyrdy. 

Aspandy botana bult túgel japqan, jýyq arada ashyla qoiatyn túri joq. Trotýardyń eki jaǵyna qatarlasa ósken qara aǵashtar sary japyraqtarynan airylyp, sidiyp-sidiyp múlgip tur. Qalanyń eńseli úileri de jazǵy sáninen airylyp, kóńilsiz surǵylt túrge enipti. Baǵila búgin sabaqtan erterek shyqqan soń, jol-jónekei plastinkalar dúkenine buryldy da, odan kóńiline unar eshteńe tappaǵan soń kóshege shyǵyp, taksige qol kóterdi. Ishinde bir ǵana jolaýshysy bar taksi onyń aldyna kep tura qaldy. Qyz adresin aitty.

- Jolymyz bir eken, otyryńyz,- dedi shofer kóńildi daýyspen. 

Baǵila shatyryn syndyryp ishke endi de, artqy orynǵa jaiǵasty. 

- Baratyn jerińiz óz úiińiz be?- dedi aldynda otyrǵan jigit beri qarai moiyn da burmastan. 

- Siz maǵan aityp otyrsyz ba?- dedi Baǵila 

- Iá, Sizden basqa eshkim joq ekenin bilesiz ǵoi. 

- Onyń qajeti qansha? 

- Bul suraǵyńyz ba, jaýabyńyz ba? 

- Qalai qabyldaǵyńyz kelse de qarsylyǵym joq,-dedi qyz narazy únmen. 

- Sonshalyqty tapqyr sóz emes! Siz basqasha jaýap berer dep kútip em, ózgelerden túk te aiyrmańyz joq eken. 

- Nege ózgelerden basqa bolýym kerek? 

Jigit myrs etti. 

- Ózińiz bilińiz, onda meniń sharýam shamaly. Tek sizdi basqa qyzdardan bólekshe shyǵar dep oilaǵanym ǵoi. Papańyz osynda ma, aýylda ma? 

Beitanys adamnyń ash kenedei jabysyp, qadala qoiǵan suraqtary Baǵilanyń namysyna tidi. 

- Siz meniń papamdy tanymaisyz, onda sharýańyz qansha? 

- O-o, ol kisini umytýǵa bola ma? Sizdi de jaqsy tanimyn. 

- Júrgizýshi joldas, mashinany toqtatyńyzshy,-dedi Baǵila,- men túsip qalaiyn. 

- Júre berińiz,- dedi jigit senimdi salqyn únmen. Sonan soń sózin taǵy da qyzǵa baǵyttady.- Aityńyzshy,umytyp barady ekem, oqýǵa tústińiz be? 

Baǵila dál qoiylǵan myna suraqtan tosylyp, kúdik pen tańdanýdyń eki ortasynda sál abdyrap qaldy. 

- Iá, ony qaidan bilesiz? 

- O basta osylaisha jaýap bergenińiz jón bolar edi. Sizdiń oqýǵa túspei qalmaitynyńyz belgili. 

- Nege olai deisiz? 

- Nege olai deitinim sizge taǵy da belgili. 

Baǵila onyń qýshyqtaý jaýyryny men moiyn oraǵyshynan beri-eki eli beri asyp turǵan qoiý qara da qairatty shashyna, tip-tik keýdesine, moiyn burmai siresip otyrǵan qalpyna jaqtyrmai qarady. 

- Siz ómirge óte yzaly adam bolýyńyz kerek,- dedi ol osy sózinen ózine jubanysh taýyp. 

- Bolsa bolar. Siz jaqynda túsesiz, umytpai turǵanda surap qalaiyn. Kýpelerińizde qalǵan baiaǵy bir paraq qaǵazdy jyrtyp tastaǵan joqsyzdar ma? 

Kóz aldynan naizaǵai jarq ete tústi. Sol naizaǵai soqqysy Baǵilanyń ón boiyn shymyrlatyp, qan tamyrlaryn bir sátke býyp tastady. Shalshyqtardy shashyratyp, zýlap kele jatqan mashina kenet sańylaýy joq týnnelge súńgip ketkendei tóńirek túnekke ainalyp, álden soń baryp qana janaryna qara ilikti. Eń birinshi kórgeni taǵy da sol qimylsyz otyrǵan tulǵa boldy. Bir paraq qaǵazdy oqyǵan sátten beri oiynan shyqpai, ózin azapqa da batyryp kelgen tulǵa! Sol adam qarsy aldynda, qol sozym ǵana jerde otyr! 

"Kim oilaǵan,- dedi ishinen Baǵila áli de ózine-ózi jóndi kele almai.- Bulai kezdesemiz dep oilap pa em! Takside,men toqtatqan takside! Túsimde kórdim deýge de janaspaityn netken kezdeisoqtyq!?" 

- Siz jaýap bermedińiz ǵoi. Álde oiyńyzǵa túsire almai otyrsyz ba?- Jigit oryndyq arqalyǵyna sol shyntaǵyn qoiyp, beri qarady. Júregińdi dir etkizer sol baiaǵy salqyn júz, jebedei qadalar sol baiaǵy muzdai janar. 

- Mende,- dedi Baǵila estiler-estilmes qana sybyrlap. Ol bul sózdi qalai aitqanyn ózi de baiqamady. 

- Joǵaltpaǵanyńyz úshin raqmet! Ol qaǵazda oilarymnyń jiyntyǵy jazylyp edi. Sizderge qymbat bola qoimas, maǵan óte qajet. Men sizden ony qalai alsam eken? 

Jasyn Baǵilaǵa kóz toqtata qarady. Qysylmai,qymtyrylmai týra qadalǵan janar jas qyzdyń júregin jýaldyzdai shanshyp ótti. Sol shanshý búkil jany men tánin tutqyndap, erekshe bir siqyrly kúshtiń qudiretimen oǵan aitpaspyn degen sózin eriksiz til ushyna iterdi. 

- Joq, men úshin ol qaǵaz óte qymbat,- dedi Baǵila ózin-ózi bileýden qalyp.- Qajet bolsa... ákep bereiin. Jasyn burynǵydai selqos emes, qyz júzine barlai qarady. Muzdai janaryna lyp etip jylylyq engendei boldy. 

- Adaldyǵyńyzǵa rizamyn,- dedi jigit qyz sózi men únindegi taza kóńildi baiqap.- Bir japyrak qaǵazdy tumardai joqtap otyrǵanym tosyn adamǵa óreskel de kóriner, onyń ne sebepti qajet ekenin jańa aittym,ekinshi sebebi - ózim unatpaityn adamdardyń qolynda eski ultaraǵymnyń qalǵanyn da qalamaimyn. 

Jigittiń sońǵy sózi Baǵilanyń jyly júregine kyraý qatyrdy. Qarsy aldynda otyrǵan osy bir beitanys keshirim degennen jurdai, kisiniń aq-qarasyn ajyratyp jatpaityn, meiirimsiz jandai kórindi. Baǵila áńgimeniń sol bir paraq qaǵazǵa kep tirelgen sátinen bastap óziniń kilt ózgergenin, arbalǵan torǵaidai erekshe bir siqyrly kúshtiń jetegine erip júre bergenin, ózin-ózi bilei almaǵandyǵy úshin namystan jaryla jazdap otyrǵanyn, eń bastysy - osynyń bári myna jigitke muzdai qalpynan bir ózgermeýi áýeli óziniń, qala berdi ákesiniń aryn qorlaǵandai sezindi. 

- Iá,- dedi Baǵila yzaǵa býlyǵyp,- shyn aitasyz,biz úshin onyń eski ultaraqtai da baǵasy joq. Jai, kitaptardyń arasyna baiqaýsyz salyp qoiyppyn. Onyń yzadan tynysy tarylyp, qolyndaǵy japon shatyryn myjǵylai berdi. Tómen qarap otyrǵanmen qarsy aldyńda ózine qadalǵan janardyń sýyq lebin sezinýmen boldy. "Yzalanǵanymdy anyq baiqady,- dedi Baǵila ishtei.- Jańa ǵana múlde basqasha jaýap berip edim ǵoi. Ol sóz joq meni kúlkige ainaldyryp otyr". 

- Óte jaqsy,- dedi jigit betin alǵa buryp.- Shamalaýymsha, tústen keiin oqityn bolýlaryńyz kerek. Qai aýditoriia, saǵat qanshada dep suraǵanymmen qazir maǵan jaýap beretin jaǵdaida emessiz, sondyqtan bylai keliseiik: men erteń aýditoriialaryńyzdy sabaq kestesinen taýyp alyp, úziliste dál sol aýditoriianyń esiginiń aldynda kúteiin. Siz maǵan ákep bere qoiyńyz. Menimshe, munyń túk te qiyndyǵy joq. Al, eger ony da iilý dep esepteseńiz bireýden berip jibere salyńyz. Naq sol kezde sizderdiń esikterińizdiń aldynda menen basqa bóten Adam bola qoimas. Birinshi sabaqtyń birinshi úzilisinde kelem. Osyǵan kelisesiz be? 

Qyz úndemedi. Onyń sózderiniń sonshalyqty aýyr, biraq, sonshalyqty dál shyǵyp jatqany kómeiin bitep tastady. "Eger ony iilý dep esepteseńiz!..", "Netken qazymyrlyq!" Baǵila osy kezdesýden soń túni boiy ózimen-óziniń arpalysyp shyǵaryn, myna jigitke degen burynǵy ystyq yqylasy men búgingi salqyn sezimi taitalasqa túsip, báribir sýyqty ystyq jeńerin, sóitip, bir japyraq qaǵazdy onymen kezdesýdiń dánekeri etip syrtqa ózi alyp shyǵaryn osy mashinada otyryp-aq kún ilgeri topshylap qoiyp edi, biraq jigit synyqqa syltaý qaldyrmai bir-aq sózben onyń aldyn kesip, amalyn qurtyp ketti. Baǵila soǵan yzalandy, sol yza kómeiine tobyq bop keptelip, kózine jas úiirdi. 

Mashina onyń úiiniń tusyna kep toqtady. Baǵila taksiske bir som aqsha berdi, ana meiirimsiz men tóleiin dep aitpady da. 

Ol asfalttyń qarly balshyǵyn burqyrata keship, úiine qarai tez-tez júre berdi. Qol shatyryn ashyp tóbesine kóterýdi oilaǵan da joq. Keń arqadan ótip, úiine qarai buryla bergende qarańǵy buryshtan tanys adamnyń poshymyn kórip qalǵandai boldy. "Muny qaidan kórip edim?"- degen suraý shyrmaýyqtai sharpysqan yzaly oiynyń arasynan jylt ete qaldy. Baǵila jylt etken bul suraqqa da, qimylsyz turǵan tulǵaǵa da mán bermei onyń janynan óte berdi. 

- Baǵila,- dedi "jansyz" beinege oqys til bitip. 

Qyz selk ete tústi. Serbota! Plash-paltosynyń qaltasyna qolyn suǵyp, buǵan qarańǵylyqtan telmire qarap tur. Dalada kóp júrgen bolsa kerek shliapasynyń erneýinen sý tamshylap, onsyz da et bop ezilip ketken iyǵyna quiylyp jatyr. 

- Serbota aǵai, bul sizsiz be?!- dedi qyz eki-úsh adym jerden tańdana daýystap. 

- Iá, menmin. Keshirińiz, men sizge... 

- Serbota aǵai, sizge ne bolǵan! Bala emessiz ǵoi, munyńyz ne? 

- Maǵan úige qait demeksiz be? 

- Olai demei-aq qoiaiyn... biraq myna turysyńyz yńǵaisyz ǵoi. Jáne, Sárgel aǵaidy jaqsy tanisyz, ol kisi kórip qalsa... 

- Kóre bersin... 

- Sizge báribir bolǵanmen maǵan báribir emes, túsinińiz. Erteń de kún bar ǵoi,- dedi Baǵila dál qazir odan qutylýdy ǵana oilap.- Sýyq tiip aýyryp qalasyz. 

- Meili. Siz úshin... 

- Iapyrmai...- Ol jan-jaǵyna jasqana qarap qoidy.- Tipti uiat eken... Qaityńyzshy, qudai úshin,ótinemin... 

- Birazdan soń sizge telefon soǵaiyn... 

- Keregi joq... Al, saý bolyńyz. Men ketemin. Terezeden biz turǵan jer ap-anyq kórinedi. 

- Bylaiyraq keteiik. 

- Siz... meni renjitkińiz kelmese, qazir qaityńyz... 

- Aldaǵy jeksenbide maǵan tym bolmasa eki saǵat ýaqytyńyzdy arnaimyn dep ýáde bermeseńiz ketpeimin. Kúte-kúte, shydai-shydai boldym. 

"Oi, táńir-ai, endi mynandai halge dýshar boldym ba!- dedi qyz ózine-ózi.- Endi ne amal bar?- Uiat-ai!.." 

- Jaraidy.

- Bul menen qutylý úshin aitylǵan sóz emes pe? 

- Týh, sizge ne bolǵan búgin!.. Jaraidy dedim ǵoi. 

- Raqmet,- dedi Serbota kúrsinip,- Siz júre berińiz, men qazir qaitamyn. 

Baǵila basqa lám demesten podezge júgire kirip, prýjinaly esikti sart japty. Sol jerde turyp esin jiǵandai kózin jumdy. "Netken aýyr kún edi,- dedi kúbirlep,-Bir arpalysym az bolǵandai, myna jaiǵa taǵy tap boldym-aý!" 

Ol úige kirip kelgende Málike munyń turinen shoshyp, aiǵailap jibere jazdady. "Ne boldy?!"- degen Málikeniń úreili suraǵyna esikke arqasyn súiep turyp: 

- Kórdim,- dep jaýap berdi. 

- Kimdi? 

- Ekeýin de. 

- Ne-me-ne? 

- Ekeýin de deimin. Birin takside, ekinshisin úige kire beriste. Birine aqsha berdim, ekinshisine ýáde berdim. 

"O, jasaǵan, aq padishany saqtai gór!"- Ol ezý tartqan boldy. 

- Sen meni jyndandyrmai tynbaityn shyǵarsyń. Jóndep aitshy! 

- Áýeli sheshinip alaiyn, Like,- dedi Baǵila oǵan kúle qarap. 

- Sýr, sen... iship alǵanbysyń? 

- Like, ol bizdi unatpaidy, Like! Meni de, bárimizdi... 

Búgingi oqiǵalardy ol Málikege túgel aityp berdi. 

- Like,- dedi Baǵila aspanǵa qarap jatyp.- Áiel ataýlynyń ómiri osyndai arpalyspen óte me? 

- Bul áli bastamasy ǵana. 

- Qandai aianyshty! Tózý kerek, kóný kerek, iilý kerek... Meniń eshkimdi súigim kelmeidi, Like. 

- Ol seniń erkińde emes, Sýr... Súiý degen eshkimnen ruqsat alyp kelmeidi, ol tipti, ózińmen de sanaspaidy.Súiý - ózgege tániń men janyńdy qul etip matap beretin tátti ý, súikimdi jaýyz. 

- Siz bireýdi súiip kórdińiz be? 

- Kórdim... 

- Men shyn surap turmyn. 

- Men nege ótirik jaýap berem? 

- Ol nemen bitti? 

- Kórip júrsiń ǵoi, seniń ákeńniń nemere aǵasyna turmysqa shyǵýymmen bitti. 

Baǵila onyń júzinen kermek kúlkini kórdi. 

- Siz... Serge nege turmysqa shyqtyńyz? Sizdi eshkim zorlap kóndirgen joq, on jyl boiy mektep programmasynan oqyp kelgenimizdei qalyń mal qurbany bolǵan joqsyz, osyndai kezde, jetpisinshi jyldardyń basynda, sizdi buǵan itergen neniń áseri? 

Málike kreslosyna shalqaiyp aýyr bir kúrsindi de, eki shyntaǵyn tizesine qoiyp, qaitadan alǵa ótip otyrdy. 

- Sýr, bul óte uzaq, ári meilinshe surǵylt áńgime.Onyń eshkimge qyzyǵy joq, tipti, ózime de. Keide men ótken ómirimdi múldem esime alǵym kelmeidi. Qolymda bir qudiretti kúsh bolsa bárin birjolata iz qaldyrmai ózgertip erteńgi kúnmen ómir súrgim keledi. Óziń aitshy, "kompozitor" kúieýdi qalaimyn ba, mahabbaty men qazy-kartany qatar alyp júre alatyn beishara, pasyq jigitterdi ańsaimyn ba, álde, bir áielin qyzǵanshaqtyqtan óltirip, meniń de janymdy tasqa tamǵan tamshydai bildirmei qajap kele jatqan qytymyr Sárgelge rizamyn ba? Sen bolashaq tarihshysyń ǵoi, sál tereńirek oilanshy. Jer ústindegi tirshiliktiń jaralǵanyna bes milliardtai jyl bopty, ony da eshkim sanap turǵan joq, odan da kóp bolýy múmkin. Sodan bergi tirshiliktiń bir de bireýin bilmeimiz, bári bizsiz ótti. Biz basqa bir belgisiz keńistikte belgisiz molekýla, ne belgisiz bir bólshek bop ushyp júrdik. Kenet dúniege keldik. Aqyly bar, oiy bar, tili bar, dybys pen boiaýdyń syryq túsine biletin qasieti bar Adam formasynda keldik. Qysqa ǵana merzimge. Asyǵyspyz, ýaqyt joq. Belgisiz keńistiktegi belgisiz bólshekke tez qaita ainalýymyz kerek. Sonda deimin-aý, sonda ne úshin keldik, ne úshin keldim? "Kompozitorǵa" turmysqa shyǵyp, úsh aidan soń ajyrasý úshin, túsinigi men túisiginen pendeshiligi tereń jigitterge qazy-qarta úlestirý úshin, áieli ólgen Sárgelge - ol bul sózdi batyryp aitty - turmysqa shyǵyp, zym-ziia ǵaiyp bolý úshin be? Sol úshin ǵana keldim be? 

-Like, basqa qandai maqsatyńyz bar? Siz neni armandaisyz? 

- Bilmeimin. Sýr,- dedi Málike alaqanymen iegin tirep.- Bir sózben aitý qiyn. Jalpy oiyndaǵy kóksegeniń bir sózge siiatyn bolsa, onyń da sonshalyqty máni bola qoimas. Men kúni kóshege deiin óz ómirimniń ár kúninen ǵajaiyp bir jańa qubylysty, jańa betburysty kútip keldim. Áne-mine ol esigimdi qaǵady dep kúttim, qaǵady da meni ertegidei bir ómirge jetelep alyp kete baratyndai kórinetin. Laǵy ólgen kiiktei ol qiialym da sýalyp bitti. Erte sýaldy. Óitkeni men erteńgi kúnimdi erte túsindim. Bári alaqandaǵydai. Eshqandai syry, eshqandai jumbaǵy joq. Búgin - segiz saǵat jumysy, bir saǵat úzilis, keshki as, jeti saǵat uiqy. Erteń - segiz saǵat jumys, bir saǵat úzilis, keshki as, jeti saǵat uiqy... 

Osylai kete barady, kete barady. Ómir boiy!.. 

- Like,- dedi Baǵila,- siz múlde adasqan jansyz.Siz ne jazýshy, ne jihankez bolýyńyz kerek edi. Ózińizdi-ózińiz dúkenge beker qamaǵansyz. Mynandai oilaryńyzdy qazy-qarta men qymyran satatyn tar dúkende tunshyqtyrý obal ǵoi. 

Málike kenet syqylyqtai kúldi. Ol Baǵilanyń ádemi murnynan taǵy qysyp qoidy. 

- Seniń oiyń ushtalyp keledi! Suraqtaryń bitti me, joldas tilshi? 

- Joq. Siz eshqaisysyna da jaýap bergen joqsyz. Bári aiaqsyz qaldy. 

- Basqa bir kezde, Sýr. Saǵat on bir bopty. Tańerteń erte turý kerek. Onyń ústine, senimen uzaq sóilesip qalsam Serdiń qyzǵanyshy oianady. Jalpy, onyń qyzǵanyshy oianýy úshin meniń qarsy aldymda jandy beineniń otyrýy shart emes. Eger stolǵa shampannyń bótelkesin qoiyp, sol jerde únsiz oiǵa shoma qalsań, ol seni bótelkeden de qyzǵanady. 

- Demek, ol sizdi janyndai súiedi. 

- Sondyqtan áielin bótelkeden de, qaryndasynan da qyzǵanady!- Ol aýzyn alaqanymen basyp, tunshyǵa kúldi.- Keide maǵan ol bul dúniege tek áielin qyzǵanyp ótý úshin ǵana kelgen siiaqty bop kórinedi.- Baǵila da kúldi.- Saǵan kúlki jarasady,- dedi Málike. Saǵan bári jarasady. Eger sen ógizdiń múiizin basyńa japsyryp alsań da jarasa berer edi! Al, mýzyka tyńda, kitap oqy, qiial kez. Túbi sen osy bólmeden ne danyshpan bop shyǵasyń, ne aqylyńnan adasyp shyǵasyń.- Ol ornynan turdy da, kúlkisin jiyp:- Seniń óz aqylyń ózińe jetetin siiaqty. Baiqa, áli tym jassyń, shamańnyń jetkeninshe mahabbat degen feodaldyń quly bolmai bostandyqta júre turýǵa tyrys. 

Baǵila oǵan súisine qarap turyp, kózin jumyp basyn izedi.Ol shyǵyp ketti. Birazdan soń Baǵila bas jaǵyndaǵy kitaptyń arasynan erteń sabaqqa alyp baratyn bir paraq qaǵazdy taýyp alyp, ony tez oqyp shyqty. Ótken jolǵydai emes,túsinikti, aiqyn sekildi. Jáne, ondaǵy sózderdiń bárinen Jasynnyń aiqyn da bultartpas qońyr salqyn úni estilip turǵandai boldy. 

Ol qaǵazdy janyndaǵy kitaptyń ústine qoiyp, tóbege qarady. Nazary odan sál tómen jyljyǵanda buǵynyń kepken basyn kórdi. Ol báz-baiaǵysynsha kórinbeitin kókjiekke, elire, tańdana qarap tur. Qaraǵan saiyn qarai bergisi keletin siiaqty. Torsherdiń sarǵysh sáýlesinen onyń janary sál kúńgirt tartyp, burynǵy beikúná qalpyna bolmashy ǵana ókinish pen muń uialapty. 

Bir kezde sol janar birte-birte múldem sýyq tartyp,Baǵilanyń dál ózine qadalyp turǵandai kórinedi. Onyń júregi dir ete tústi. Myna janar búgingi tanys beitanystyń janaryna uqsaityn siiaqty. Jebedei ótkir, súńgidei, shóldiń qudyǵyndai tereń. Ári jaqyn, ári jat,ári úreili, ári qymbat.

* * * 

Alǵashqy sabaqtyń birinshi úzilisi jaqyndaǵan saiyn Baǵilanyń tynysy tarylyp, sabyry kete bastady. Birde ol myna lektsiiany jaltyr bas kári muǵalim tym sozyp jibergendei sezinse, kelesi sátte dál osy jaltyr bas ony qasaqana asyǵys bitirgeli jedeldetip jatqandai kórdi. Ol muǵalimniń ne aityp, ne qoiyp jatqanymen isi bolǵan joq, basynda turǵan bir-aq suraqqa: "Ózim alyp shyǵaiyń ba, bireýden berip jibereiin be?"- degen suraqqa jaýap izdeýmen boldy. 

Qońyraý kenet shyr ete túskende, Baǵila selt ete qaldy. Tasqa qulaǵan shynydai oiy byt-shyt boldy. Sonda ǵana baryp, ol óziniń álgi suraqqa jaýap ázirlemegenin sezdi. 

Dál osy sátte ol ózi de túsinip bolmaityn erekshe qalyp tanytyp, ornynan turdy da, asyǵys esikke bettedi. Miynyń basqa bir núktesinde jasyryn daiyndalǵan sheshim qajet shaqta basqa kúdik pen basqa jaýaptyń bárin qas qaǵym sátte tunshyqtyra saldy da, óz ómirine eriksiz baǵyndyrdy. 

Baǵila muǵalimnen soń ile-shala shyqqanda jigit koridordyń alys túkpirinde beri qarap temeki shegip tur eken, qyzdy kórgen soń, ol jailap jaqyndai berdi. 

- Sálemetsiz be,- dedi Baǵilanyń janyna taianǵanda.- Keshirińiz, sizdiń atyńyz kim? 

Qyz keshegi keginiń áli basylmaǵanyn sezdirgisi kep jaýap bermei únsiz turdy da, ózine qadalyp turǵan ótkir janardy qaramasa da tánimen sezinip, kópke shydai almady. 

- Baǵila,- dedi ol daýsy dirildep. Sóitti de, kitap arasynan bir paraq qaǵazdy izdei bastady. 

- Onsha jaqsy emes eken,- dedi jigit.- Almatynyń konditerleri jasaǵan qaramel siiaqty ezilip tur. 

- Siz... Siz... Meilinshe meiirimsiz adamsyz, nemese osynyń bárin ádeii jasaisyz. Meniń aryma tiiýge qaqyńyz joq!- Qyz jylarman halde áreń sóiledi. 

- Alǵashqy oiyńyz ras bolar dep qorqam.- Ol qaǵazdy alyp, ish qaltasyna saldy.- Raqmet! Osymen birjola qoshtasýǵa da bolar edi, biraq sizge aitatyn sózim bar. Qoryqpańyz, mahabbatqa múlde mańailamaidy. Júregin alyp júgirip júrgender munda mensiz de jetkilikti shyǵar. 

Ol taǵy da qatelesken joq, dál tidi. Jasyn sóziniń qyzǵa erekshe áser etkenin onyń imek qastarynyń dir ete túskeninen sezdi. 

- Keshke meniń ýaqytym joq,- dedi Baǵila kelise ketýdiń retin tappai.

- Keshke? Kesh - qyz ben jigittiń kezdesýi bop ketedi. Siz qazir shyǵyńyz. Bilimińiz bir sabaqqa olqy bolar... Men tómende kútem. Telefon-avtomattyń janynda. Ol osyny aitty da, tez burylyp júre berdi. Qyz esin jiiamyn degenshe ol basqyshpen sál júgire basyp, tómen túsip bara jatty. 

- Baǵila, ol kim?- dedi munyń qasynda otyratyn qyz jigit ketisimen janyna jetip kep.- Týysym. 

- Ótirik aitady,- dedi sereigen bir jigit.- Sen ony tanymaisyń da, al, men onyń kim ekenin bilem. Ol -áigili Jasyn. Avtograf alaiyn dep edim, sózderin buzýǵa uialdym. 

- Jasyn!- Bir top qyzdar men jigitter shý ete qaldy.- Qap! Baǵana nege aitpadyń, avtograf alatyn edik. Ol áli osyndai jas pa edi?! Qyran kóz, Jasyn dese jasyndai kelisti eken!- Baǵilanyń janynda otyratyn qyz oǵan degen yqylasyn jasyrmai aitty. Álgi jigit taǵy sózge aralasty: 

-Jasyn - onyń ádebi búrkenshik aty - psevdonimi. Shyn aty kim ekenin Baǵila aitsyn, týysy ǵoi. 

- Shyn aty kim, á?- Qyzdar ony qorshap aldy. 

- Jylqyaidar.- Sheginýge jer joq, kenet onyń týysy bop shyqqan soń, shyn atyn bilmeýge bolmaityn edi. 

Ol aýzyna túsken birinshi esimdi aita saldy. 

- Jylqyaidar!- Ý-ý!- Qandai olaq at. Jylqyaidar Mádiev! Mynadai atpen jazýshy emes, kolhozda zootehnik bolý kerek. Jasyn! Bul basqa-a! Bul -naizaǵaidai tilip túsetin ótkir oily jazýshyǵa ǵana tán! 

- Baǵila, ol seniń týysyń ba? 

- Iá. 

- Ony buryn nege aitpai keldiń? Meni tanystyrshy jarai ma? 

- Áýeli qalyń malyn tóle.- Álgi sereigen jigit keýdesin syrtta qaldyryp, moinyn toptyń ishine suqty .Onyń basy úlken, moiny jińishke. Jazdyń kúnderi kóileksheń júrgende basy taiaqqa kigizgen boksshynyń qolbaǵyndai bop kórinetin. Sonysyn bildirgisi kelmei ol qysy-jazy qyzdardyń kapron oramalyn moinyna galstýk sekildi etip bailap júredi. 

- Qalyń malyn tóleimin,- dedi qyz kúlimdep.- Bir staqan mango jáne meiiz qosqan pirog! 

- Kelistim!- Jigit qyzdardyń eki iyǵynyń arasynan qolyn sýmań etkizip sozdy. Saýsaqtary magazinnen búgin satyp alǵan aiyrdai qara qoshqyl, bilegi olaqtyń jasaǵan sabyndai kedir-budyr, irek-irek eken. Osy iir sapty aiyrdyń arǵy basynda soiǵan túlkidei yrsiia kúlip taiaqqa kigizilgen boksshynyń qolǵaby tur. 

- Oi, ári ketshi!- dedi qyz onyń qolyn qaǵyp.-Kelistik qoi! 

- Maqul.- Baǵila eriksiz kúlimsirep, basyn izedi. 

- Onymen tanysyp qaitpeksiń?- dedi jigit taǵy kimelep.- Birinshiden - ol úilengen, ekinshiden eki balasy bar! 

- Bolsa bola bersin! Mahabbatqa neke qýáliginiń qajeti joq! 

Qońyraý soǵyldy. Stýdentter ishke kire bastady. Baǵila ne isterin bilmei eki oidyń ortasyńda turyp qaldy. Tómennen bir jigit bir qyzdy qolynan jetektep júgire jóneldi. 

- Taklamakan kele jatyr! Ishke kireiik! 

Taklamakan "Erte dúnie tarihynan" lektsiia oqityn muǵalim. Sóz arasynda ol "tak" degen orys sózin kóp aralastyratyn bolǵan soń jáne basynyń shól daladai taqyrlyǵyna qarap stýdentter "Taklamakan shóli" dep atap ketken. Bul aidardyń qashan shyqqany belgisiz, qazirgi birinshi qýrsqa ol burynǵy stýdentterden mura bop qalǵan. Bertin kele "shól" jyrylyp qalyp, jalǵyz "Taklamakan" ǵana qaldy. 

- Janat, meniń sýmkamdy ákep bershi?- dep ishke kire bergen qurbysyna. 

Ol qustai ushyp baryp sýmkamen qaita oraldy. 

- Qaityp kelesiń be? 

- Bir saǵattan soń, 

- Jasynmen kezdesýge me? 

Baǵila dir ete qaldy. 

- Qoryqpa, onda turǵan eshtene joq. Menen sálem ait!Saǵan týys emes ekenin ońai ýáde bergenińnen bilip em. Al, jolyń bolsyn! Taklamakannyń tóbesi kórindi, zyt! 

Baǵila koridordyń alys túkpirine qarai burylyp ketti.

* * * 

Ekeýi mańaidaǵy kafeniń bir buryshyna kep otyrdy. Jasyn eki kofe, limonad, shampan jáne shokalad zakaz berdi. Zakazdaryn daiashy ákep aldaryna qoiǵansha olar úndegen joq, Jasyn shampandy ashty da, eki fýjerge de ortalap quidy. 

- Meniń joǵalǵan qaǵazymnyń tabylǵany úshin!-dedi ol fýjerin kóterip. 

Baǵila da ydysyn qolyna aldy. 

- Men ishpeimin,- dedi shampan kópirshikterinen kóz almai. 

- Ózińiz bilińiz. Biraq, urttap otyrǵanyńyz jón bolar edi. Bir saǵat boiy únsiz, qimylsyz otyrý adamǵa aýyr tiedi ǵoi. 

Baǵila muzdai shampannan eki urttady. On jyldyqty bitirý keshinde bir bokalyn ishkeni bar. Qyjyldaǵan gazy qolqasyn jaryp jibere jazdaǵan. Sonan keiin tatyp otyrǵany osy. Aýzyma almaspyn dep edi, eshkim qinamai-aq urttai salǵanyna ózi tań qaldy. Sol dám, sol qasiet. Eki urttam shampannyń gazy ókpesin qysyp, tynys joldaryna vakýým paida bolǵandai áreń demaldy. 

- Siz tarih faqýltetine nege tústińiz?- dedi Jasyn álden soń oǵan týra qarap. 

Múldem kútpegen suraqtan qyz abdyrap qaldy. 

- Uialmańyz,- dedi ol sál jymiyp.- Men qai taqyrypta bolmasyn ashyq sóileskendi unatam. 

- Ashyǵyn aitsam,- dedi qyz Jasynnyń júzine qaramaýǵa tyrysyp,- keshegi oqiǵadan soń sizben kezdeskenime ókinip edim. Endi kezdese qalsam sóilespeýge, teris ainalyp ketýge bel bailap em. Munda kelip qalǵanymdy ózim de keshire almai otyrmyn. 

- Mine, qyzyq!- dedi jigit.- Keshire almaityn men bolýym kerek edi ǵoi. 

- Sizdiń sebebińiz ben meniń sebebim eki basqa. Siz bárimizge til tigizdińiz. Meni adam qurly sanamadyńyz da. Men... men mundai sózdi eshkimnen estigen emespin, tipti,estimin dep oilaǵan da emespin... Bálkim, munda kelgende osy renishimdi bildirý oiymda bolǵan shyǵar... 

- Siz keshegiden góri búgin aqyldylaýsyz,- dedi Jasyn jaibaraqat shampannan urttap.- Namystyń úlken kishisi bolmaidy jáne ol erkek, áiel dep jynysqa da bólinbeidi. Sizdiń renishińiz meniń renishimniń balasy, nemeresi, taǵy sol siiaqtylar. Óitkeni olardyń bári meniń renishimnen taraidy. Ákeńiz úlken qyzmetker ǵoi shamasy? 

- Onyń sizge qajeti joq. Sonan soń, sizden ótinerim... Áńgimege ákemdi aralastyrmańyz. Onda men turam da ketip qalam. 

- Sizdiń jaǵdaiyńyz maǵan qaraǵanda áldeqaida jeńil, óitkeni siz óz erkińizben turasyz da ketip qalasyz, al meni qýyp shyqqan. Aiyrmasy bar shyǵar deimin. 

Qyz múdirip qaldy. Bir kezde ózderi kýpeden qýyp shyqqan jigittiń aldynda búgin qatty qysyldy. Jáne ol jigittiń basqa bireý emes aty shýly Jasyn bop kezdesýi onyń ar aldyndaǵy uiatyn qoiýlata tústi. 

- Jaraidy, bul taqyrypty qoiaiyq,- dedi jigit.-Siz ekeýmiz bir-birimizge sot qurǵannan nátijege qolymyz jetpes. Sonymen tarih fakýltetine nege tústińiz? 

- Demek, tarihshy bolǵym kelgen shyǵar. 

- Tarih páni men tarih ǵylymyna sizdiń sulýlyǵyńyz asa qajet pe eken? Nemese kerisinshe, sizdiń sulýlyǵyńyzǵa tek tarih páni men tarih ǵylymy asa qajet pe? 

- Sizge meniń bir qurby qyzym sálem aitty... 

- Im-m, onyń bul arada qandai qatysy bar? 

- Bilmeimin... Tarih pen sulýlyqtyń da bir-birine qandai qatysy bar ekenin túsine almai otyrmyn. 

Jasyn aýzyna apara jatqan fýjerin orta joldan qaitaryp stolǵa qoidy. 

- Bilesiz be, siz maǵan unap kele jatyrsyz,- dedi oǵan súisine qarap.- Maǵan adam boiyndaǵy sulýlyqtan góri sózi unaidy. 

- Bilem. 

- Qaidan bilesiz? 

- Birneshe qaitalap oqyp shyqqan sizdiń eki kitabyńyz aitty. 

Jasyn keýdesin kóterip, súiriktei saýsaqtarymen bokaldy sipalap, ózi aitqan sózinen ózi yńǵaisyzdanyp otyrǵan qyzǵa súisine qarady. 

- Basqa qandai kitaptar oqyp edińiz! 

- Kóp emes... 

- Sizdiń oilaý júieńiz erekshe eken. Keshe nege osylai sóilemedińiz? 

- Óitkeni siz... birden namysqa tie sóiledińiz. Bilesiz be, men túnimen qorlanyp, zábirlenip shyqtym. Jyladym da. Sizdi meilinshe jek kórip kettim. 

- Búgin nege keldińiz? Men sizdi qinaǵan joqpyn, qiyla ótingen joqpyn ǵoi. 

- Bir sebebin aittym-aý deimin. 

- Basqa sebebi?

- Meniń aýzymnan "Siz úshin keldim",- degen sózdiń shyǵýyn kútip otyrsyz ba? 

Jasyn shampannan taǵy urttap, muzdap qalǵan kofeni ernine tigizip qaita qoidy. 

- Qazaq qyzdarynyń oiyna orala qoimaityn jaýap! Onyń ústine sizdiń jasyńyzda. 

- Siz meni munda nege shaqyrdyńyz? Umytyp ketken joqsyz ba? 

- Joq. Bilesiz be,meniń oiymda kóp nárseler bar edi.Endi onyń bárin aitqym kelmei qaldy. Sonaý poezdaǵy oqiǵadan bastap sizdiń tańdamai, talǵamai moinyńyzǵa ile salǵan tarihshynyń qamytyna sheiin aitpaq edim. 

- Meniń tarihshy bolýym orynsyz ba? 

- Jylqynyń Ahalteke degen tuqymyn bilesiz be? 

- Oqyǵam. Kórgenim de bar. 

- Eń sulý jylqy. Sol Ahalteke moinynan qamyt kórseńiz qandai kúide bolar edińiz? Ol qandai kúide turar edi? 

- Ózińiz aityńyzshy, siz qandai kúidesiz, men qandai kúidemin?- dedi qyz kirpik qaǵym sátte onyń júzine kóz tastap. 

- Eger men atbegi bolsam asylyp óler edim, janashyr bolsam kafege shaqyryp alyp urysar edim. 

- Ahaltekeni me?- Qyz aq túimedei jyltyraǵan tisterin kórsete kúldi. Kúlgen kezde murnynyń joǵarǵy jaǵyna jibek talshyqtaryndai jup-juqa qatpar paida bolady eken. Jasyn tań qaldy. Ádemilikke ǵana emes,kóńili tússe úiip-tógip bir adamǵa baryn bere salatyn tabiǵattyń qazaqy, jomart minezine tań qaldy jáne Baǵilanyń jaratylysyna qarap otyryp tabiǵat pen qazaqy minezdiń arasynan uqsastyq tapqanyna qýandy. 

Jasyn da ezý tartty. 

-Iá,- dedi ol,- Ahaltekeni! 

- Meniń jeńgem bar, osynda, ol meni "Sýr",- dep ataidy. Kýprinniń "Olga Sýr" degen áńgimesine jáne taǵy bir óziniń oilap tapqandaryna bailanysty. Al siz Ahalteke dep ataǵaly otyrsyz. Meniń óz atym ózime buiyrmaityn boldy.- Ol taǵy jymidy. 

- Ahalteke degenge renjimeńiz. Eger men "qudai" bolsam adamdardy maimyldan emes- Ahaltekeden jaratar edim. 

- Qazirgi ǵylym adamdardy maimyldan jaraldy degendi joqqa shyǵaryp júr emes pe? 

- Báribir, áiteýir birdeńeden jaralǵanymyz anyq.Ańyz boiynsha balshyqtan, qustan jaraldyq. Adam men Haýana bop jumaqta júrdik. Maǵan salsa bárin syzyp tastap, tek Ahaltekeden jaratar edim. 

- Sonda... siz ekeýmiz qazir qalai otyrar edik?.. 

Stol basynda qalai otyraryn ekeýi de kóz aldaryna qatar elestetip, raqattana kúlip aldy. 

- Oǵan da úirengen bolar edik,- dedi Jasyn áli de kúlkisin jiia almai.- Sonda maimyldardyń otyrysyna kúler ek. Bári de úirenýge bailanysty. Qalai oilaisyz, maimyldar óz ómirin bizdiń ómirimizden tómen sanaidy deisiz be? Adam emes, maimyl bop júrgenderine keide olar da táýba keltirýi múmkin... Biz taǵy da aýytqyp kettik...- Ol qaitadan baiypty únge kóshti.- Solai... Men toq adamdy jek kórem. Óitkeni toq adamnyń kózi soqyr, qulaǵy tereń keledi, Olarǵa óner de, ult ta,erteńgi kún de, dúniedegi ózgerister da qajet emes, olarǵa qaryn ǵana qajet. Otyrǵan orny, mingen kóligi ǵana qajet. Bitti, basqanyń keregi joq. Ómirden túk sezinbei osylai ótedi. Solai eterin ózderi sezbeidi, sony sezinip olarǵa janyń ashidy. Jáne bul taqylettiń adamdary kemip kele jatqan joq siiaqty. Barlyq aýrý osynda. Qaida barsań da aldyńnan shyǵady. Qurandy uran dep berseń uran dep, urandy quran dep bersen quran dep oqi beretinder. Olarǵa báribir. Bir qarys joǵarylaý úshin quran men Tóletaidy Abaiyńmen qosyp aiaǵynyń astyna qoiýdan taiynbaityndar bar. Adamdarmen aralasqandy kóp unatpaimyn. Oisyz kózdi, sanasyz basty kezdestirem be dep qorqam. Kisige juǵymym joq shyǵar dep te ózime syn kózben qarap kórgem, ylaiym solai bolsa dep te tilegem. 

Ókinishtisi sol - qatelespegen ekem. Men sizdi osyndai topqa qimadym. Sol topqa taǵy bir adam qosyla ma, ol jáne siz siiaqty mindetti túrde ádemi bolý kerek pe, onsyz da onyń qurbany jetkilikti ǵoi dep kúiindim jáne bir kórgennen sizdiń sanańyzdyń ózgelerden biikteý parasatqa jaqyn ekenin kórip qaldym. Meniń búgin aitpaǵym osy edi. Óitkeni, "Pul bolmasań qul bol",- dep qol siltei salatyn arzan toptan alys kórindińiz. Al, oily adam oi men qyrda shashylyp jatqan joq, izdeý kerek. Sondai sirek qasietińiz bola tura ony pendeshiliktiń ońai jolynda tunshyqtyrǵaly júr eken dep tiksingem. Sizdi alǵash kórgen kezde ishimde yza qainap edi, keiinnen ashýy qaitty. 

Baǵila Jasynnyń ashyq ta qońyr únmen aitylǵan baiypty, oily, maǵynasy tereń, ári kúiinishi mol sózderin bar yqylasymen zeiin qoia tyńdady. Ol óz ómirinde bul taqyrypta dál osyndai sóz aitqan adamdy kezdestirgen emes, bir jerde bireý osylai depti degen jandy da kórgen joq. Jas qyz Jasynnyń oiy tasqyndaǵan sózderiniń jalpy maǵynasyn anyq ańǵarǵanmen jekelegen sóilemderindegi taram-taram mánine tereńdei almady. Áitse de ol qarsy aldynda otyrǵan mańdaily ashań jigittiń telegei-teńiz bilim men biik parasat iesi ekenin, jebedei ótkir, súńgidei salqyn janary jaqyndy emes, alysty kórýge jaralǵanyn, qabyrǵasy qara basynyń ǵana búgini men erteńi úshin qaiyspaitynyn ańǵardy. Jáne onyń aitqan sózderiniń biri búgin, ne keshe paida bolǵan paiymdaý emes, budan áldeqashan buryn myń oilanyp, myń tolǵanyp baryp jasaǵan naqty da bultartpas túiinderi siiaqty. Eger ol bilgeni men túigenin túgel aqtarar bolsa Baǵila tóbesinen jaýǵan oiburshaqtarynyń bir de birin ustai almai qalatyndai sezindi. Dál qazir Baǵila baiaǵyda kýpede bir kezdesip ǵaiyp bolǵan osy beineni umyta almai kúni keshege deiin ózimen-ózi arpalysqa túsip kelgenin, onymen qas-qaǵym sátke bolsa da taǵy bir júzdesýdi ishtei tilep, dalaǵa shyqsa kóńili áldebireýdi alańdap izdep kelgenin esine aldy. Sol adam alysta emes, qasynda otyr, túsinde emes, qiialynda emes, óńinde! Qabyǵyn jaryp shyǵýǵa talpynǵan balapan sekildi osy beine esine túskende júregi mezgil-mezgil julqynyp qoiýshy edi, nege ekeni belgisiz, qazir ishki dúniesi tunyq kóldiń betindegi qaltqydai typ-tynysh. Onyń ornyn janǵa jaily, jaima-shýaq jylylyq almastyrypty. 

Jas qyz óz júreginde paida bolǵan taǵy bir tańqalarlyq sózimdi ańǵardy, ol - Jasynǵa degen boijetken qyzdyń ǵana yqylasy emes, parasaty biik, oiy ústem adamǵa sanaly turde qulaǵan kóńildiń qasietti sezimi edi. Sońǵy oianǵan sabyrly sezim shylbyr shubatqan alǵashqy asaý yqylasty birge-birte ózine tartyp, alysqa jortsa sharshamas baiypty da, baǵdarly qalypqa túsirip ketken siiaqty. Onyń ishki dúniesi kenet qýanyshqa tolyp,sol qýanyshtyń áserinen Jasyn týraly osy kezge deiin ne oilaǵanyn, qandai arpalystarǵa túskenin, qalai jek kórgenin, jek kóre turyp qalai jaqsy kórgenin, ony umyta almasyn túisingenin, bári-bárin aitqysy, sol úshin aldyndaǵy orta bokaldy toltyryp, shampandy iship salǵysy da keldi jáne bul oidyń qaidan sap ete qalǵanyna, oǵan neniń túrtki bolǵanyna da túsinbedi. 

Attai bir saǵattan soń ekeýi kafeden shyqty. Aspan bult bolǵanmen jańbyr joq. Kafe mańyndaǵy jas qaiyńdardyń keshe jaýǵan qar aralas jańbyrdan boilary áli jylymai, qimyldaýǵa da erinip, tym-tyrys tur. 

Skver ortasyndaǵy sýy tartylǵan basseiinge sarǵaiǵan burymyn báz-baiaǵysynsha jaia tókken eki túp sámbi tal sary ýaiymǵa salynyp qimylsyz qapty. Syzdaýyt jerde shashylyp jatqan japyraqtardy sytyrlata basyp ekeýi únsiz keledi. Baǵila boiy tońaziyn degen soń sýmkasyn iyǵyna asyndy da, kúzdik paltosynyń jaǵasyn kóterip, qaltasyna qolyn saldy. Ol únsiz júrip kele jatyp Jasyn ekeýiniń arasy tym jaqyndap ketpeýin qatty qadaǵalaýmen boldy. Baǵila qazir ǵana ańǵardy, ekeýiniń boiy qylyshpen keskendei teń eken. 

Qyz úshin bul jigit boiynan tabylǵan jalǵyz kemshilik edi, óitkeni Baǵila qyzdyń jigitten alasa bolǵanyn unatatyn, tipti birdei bolýdy da kemshiliktei kóretin-di. 

"Meniń platformam bar ǵoi,- dedi ol ishtei nege ekeni belgisiz bul oiyna qarsy jaýap izdep.- Onyń ózi jeti santimetr. Men odan jeti santimetrge alasamyn. O-o, tolyǵynan jetedi! Jigitten jeti santimetr kishi bolý jarasymdy ǵoi, tipti, halyqaralyq standart!"- Ol óz oiynan ózi jymidy. Tómen qarap kele jatyp kóz qiyǵymen Jasynnyń aiaq kiimine urlana qarap qoidy. 

Jasynda da platformasy qalyń týfli bar eken. "Biiktigi beseýden aspaidy,- dedi Baǵila taǵy da ishtei jymiyp.- Eki santimetr. Besi bar, áiteýir odan alasamyn ǵoi". "Ǵajap,-- dedi ol taǵy,- men ne oilap kele jatyrmyn? Ne degen qajetsiz, usaq oilar? Jasynnyń qasynda kele jatyp dúniedegi eń arzan, eń jeńil, túkke turmaityn saýaldar basyma qaidan keldi?" 

- Siz sabaqqa barasyz ba?- dedi Jasyn trotýarǵa túsken soń. 

Qyz birden jaýap qatpady, araǵa birneshe seqýnd paýza túsken soń baryp: 

- Zaýqym soqpai tur,- dedi.- Sizben mynadai kezdesýden keiin lektsiiaǵa barýdy jón kórmei turmyn. 

- Demek, menimen kezdesý sizge kesirin tigizgen eken ǵoi. 

- Kerisinshe... Tynysh oilarymdy aýditoriiaǵa baryp ý-shýǵa jem etkim kelmei tur. 

- Eger árbir jańa oi kelgen saiyn ońashalana beretin bolsańyz onda... ýniversitetti tastaýyńyzǵa týra keler. 

- Jo-joq!- dedi qyz kúlip.- Qoryqpańyz, men sizdi kezdesýge shaqyryp mazańyzdy almaimyn. 

- Qyzyq eken,- dedi Jasyn da ezý tartyp.-Menimen kezdespeseńiz basyńyzda jańa oi týmai ma? 

- Nege týmasyn. Biraq, buryn men óz oiyma ózim qoja bolatynmyn. Endi siz aralastyńyz. Árbir saýaldyń jaýabyna kúdikpen qaraityn boldym.

Olar ońasha kóshemen júrip otyryp Baǵilanyń úiiniń tusyna da kelip qalǵandaryn ańǵarmai qaldy. 

- Baiqaisyz ba?- dedi qyz Jasynnyń iyǵyna iyǵy tiip ketýge sál-aq qalyp.- Keshe takside biz kóp nárse jaily aityp úlgergen edik, búgin jaiaý júrip eshteńe de aityp úlgermedik. Nege? 

- Mundai suraqtyń qajeti joq,- dedi Jasyn qabaq shytyp.- Lirikalyq povesterdiń keiipkerlerine tán suraq. Jaýaby baiaǵydan belgili. 

- Siz lirikalyq povesterdi jek kóresiz ǵoi? 

- Budan bylai bolǵanyn qalamas em. 

- Ǵajap eken!.. Al men sizdiń... 

- Baǵila,- dedi Jasyn onyń sózin bólip.- Shynynda da, atyńyz qandai nashar edi, ainymaǵan arzan qaramel. Sizdi jeńgeńiz "Sýr" dep ataidy dedińiz be? 

- Iá,- dedi qyz renishin jasyra almai qysqa jaýap qatyp. 

- Ol da jetisip turǵan joq, biraq, sizdiń atyńyzǵa qaraǵanda táýir. Men de solai ataiyn... Sýr, siz úndemei júre alasyz ba? 

Baǵila jigit júzine jalt qarady da, eki beti ot bop janyp ernin tistedi. Boiyn býǵan namys pen uiat endi ony jerge siǵyzbai áldeqaida alyp ushyp ketkendei bir sátke óziniń bar-joǵyn da umytty. 

- Júrińiz,- dedi jigit kilt baiaýlap qalǵan qyzǵa jai ǵana moiyn buryp.- Keide qatar kele jatyp sóilegennen úndemegen áserli. Bir-birińdi jaqsy bilýge jaǵdai týǵyzady. 

- Ony... ony ońasha qalyp ta elestetýge bolady ǵoi,- dedi qyz jylarman halde ázer sóilep. 

- Joq, ekeýi eki basqa. Ońashada oi shashyraǵysh, sizben qatar kele jatqanda ol eshqaida burylmaidy. 

"Sizben qatar kele jatqanda",- degen sóz Baǵilanyń namys órtine taban asty sý seýip, kóńilin jadyratyp ketti. "Demek, onyń oiy basqa eken ǵoi, demek, ol men jaily!.." Ol dirildei demalady. "Birde kiiz, birde múiiz, netken adam",- dedi ol narazylyq pen razylyqtyń teń ortasyna túsip. 

Olar Baǵilanyń úiiniń janyna kep toqtady. 

- Al, qoshtasaiyq,- dedi jigit.- Bir saǵat dep em,- ol saǵatyna qarady,- eki jarym saǵat ýaqytyńyzdy alyppyn. Oǵan keshirim ótinem.- Ol qaltasynan aty-jóni, adresi, telefony jazylǵan qartochkasyn qyzǵa usyndy.- Qajet dep tapsańyz habarlasyńyz. Qai ýaqytta bolsa da, uialmańyz. Sonan soń...sonan soń, ótinemin, maǵan... qalai aitsam eken... Iá, maǵan degen yqylasyńyz oianbai-aq qoisyn. 

- Siz... siz uiatsyz ekensiz... qalai aýzyńyz barady! 

- Qatelessem keshirińiz, biraq, sizdiń kózqarasyńyz ben barlyq qimylyńyzdan maǵan aýǵan yqylasyńyzdy baiqap qaldym. Keregi joq. 

Qyz jylap jiberdi. 

- Siz baryp turǵan, egoissyz. Siz adamdy jábirleýge, namysyna tiiýge qumarsyz! Kete berińiz! Sizdi kórgim de kelmeidi!... 

- Siz siiaqty oily qyzǵa bulaisha jas tógý, ashý ústinde ashy sózdi aqtara salý jaraspaidy. Ómirdegi barlyq shyndyqqa kózdi ashyp batyl qaraý kerek, Lirikanyń qazir keregi joq. Onyń ústine tarih pen arheologiia ǵylymy zertteýshisiniń ásershil bolýyn qalamaidy. 

- Ketińizshi, ótinemin!... Saý bolyńyz! 

- Sizben bulai qoshtasam degen oiymda joq edi. Renjimeńiz. Men bar bolǵany oiymdaǵyny jasyrmai aittym. Ol sizdi qorlaǵan bop kóringen shyǵar. IIIyndyqty estigende bárimiz ar-namysty aiaqtyń astynan izdeýge úirengenbiz. Munyń da keregi joq. Osy esińizde bolsyn. Saý bolyńyz!- Jigit burylyp júre berdi de sál kidirip: 

- Erteń shetelge ushýym kerek,- dedi.- On kúnnen soń kelemin. 

- Qaida ushsańyz da, qansha kún bolsańyz da maǵan báribir!- dedi qyz oramalyn sýmkasyna salyp jatyp. 

Sonan soń Jasynnyń áli ketpei turǵanynan yńǵaisyzdanyp, áldene degisi kelgeni sol eken:-"Qai jaqqa?"- degen suraqtyń aýzynan qalai shyǵyp ketkenin ańǵarmai qaldy. 

Jasyn oǵan qarap turyp jailap jymidy. Baǵila onyń salqyn janaryna taǵy da jylylyq uialaǵanyn baiqady. 

- Kýbaǵa,- dedi ol qysqa ǵana qaiyryp.- Jazýshylardyń delegatsiiasymen. 

- Jolyńyz bolsyn!... 

- Raqmet! Qol alysyp qoshtasamyz ba? 

Qyz oǵan jailap qolyn usyndy. Baiqaýsyz ustasań saýsaqtary úgitilip keterdei jup-jumsaq, uiadaǵy balapandai jyp-jyly eken. Sol jylylyq elektr togyndai Jasynnyń júregine jetip baryp, shym etkizdi. Ol qolyn tez tartyp aldy. 

- Kezdeskenshe,- dedi esh ózgeris bolmaǵandai burynǵy qalpyn saqtap. 

Qyz basyn izedi. 

Jasyn trotýarǵa túsip, tez-tez basyp uzai berdi.

* * * 

Ol ózindegi kiltpen esikti ashyp ishke kirdi. Zal jaqtan barynsha qatty qoiylǵan Oginskiidiń "Polonezi" estilip tur. Demek, Mánsiianyń úide bolǵany. Ońasha qalsa ol ylǵi da mýzykany osylai barynsha qatty qoiyp tyńdaidy. 

Baǵila paltosyn kiim ilgishte qaldyryp, aiaǵyna tapochkasyn suǵa saldy da, óz bólmesine qarai bettedi. Zaldyń ashyq esiginiń tusynan óte bergende ol óz kózine ózi senbei qalt turyp qaldy. Mánsiia ilikpeitin oń qolyna balalardyń matros-qýyrshaǵyn "qushaqtap" alyp, mýzyka yrǵaǵymen jailap bilep júr! Kózi jumýly. Sol jaǵyna qarai qisap bitken moiny "Polonezdiń" ásem áýenimen "matros" qushaǵynda balqyp júrgen qyzdyń baqytty sátin tanytqandai. Ol bir ońǵa, bir solǵa shirek adym ǵana jasap, aqyryn ǵana ainalady. Ilikpeitin oń qol "Matrostyń" belinde, sol qolymen qýyrshaqtyń kishkene alaqanyn alaqanyna salyp alǵan, aqyryn qimyldaǵandyqtan protez aiaqtyń kemistigi túkte bilinetin emes. Ústindegi kógildir juqa kofta men amerikan djinsii jup-jumyr denesine jarasyp-aq tur! 

Baǵila mynadai bige uzaq qaraýǵa dáti shydamai, lyp etip óz bólmesine óte shyqty. Bólmesine kirip, sýmkasyn stol ústine qoiǵanda júregine qorǵasyndai bir aýyr sezimniń uialaǵanyn baiqady. 

Ol kresloǵa kep shalqalap biraz otyrdy da, Remarktyń "Jumaqtaǵy kóleńke" romanyn qolyna aldy. Satyp alynǵannan beri tiri jan ustamaǵan kitap adam qolyn jatsynyp qalǵandai sytyrlap áreń ashyldy. Bul avtordy ol jaqsy kórip ketti. Sárgeldiń kitanhanasynda onyń ár jyldary shyqqan birneshe romandary bar eken. Qolda bar kitaptardyń bul - sońǵysy, ári jazýshynyń da sońǵy kitaby. 

Ol alǵy sózin oqi bastady. Avtordyń romandy aiaqtai almaǵanyn, shyǵarma alǵashqy úlgiden keiin qaita qaralmaǵan kúiinshe basylyp otyrǵanyn uqty. Ary qarai oqyǵysy kelmedi. Basyn qaita kóterdi. Zaldan "Polonezdiń" aqyl-oiyńdy tutqyndar qudiretti áýeni anyq estilip tur. Mánsiia Baǵila kelgeli ony úshinshi ret qoidy, demek, ol áli "matrospen" bilep júr. Súiikti motrosymen! 

Bir kezde mýzyka bitti. Mánsiianyń plastinkany ornyna qoiyp, proigryvateldi óshirgeni, sonan soń protez aiaǵy taq-taq etip as úige qarai júrgeni estildi. Ol as úige jete berdi de, qimylsyz qaldy. Munda bireý-mireýdiń kirgenin sezgen bolsa kerek. Sonan soń kiim ilgish jaqqa ketti. Shyrt etkizip shamdy jaǵyp, shyrt etkizip izinshe qaita óshirdi. Onyń taqyldaǵan aiaq dybysy beri qarai jaqyndai berdi. Baǵila kitabyna jalma-jan úńile qoidy. 

Áripter sekirip bilep júrgen sekildi bastaryn biriktire almady. Bólmeniń esigi kenet sart etip ashylǵanda ol selk ete túsip, solai qarai moiyn burdy. 

Mánsiia esiktiń tutqasynan qysa ustap, buǵan jep jibererdei óshpendilikpen qarap tur eken. Júzi surlanyp,eki kózi jalt-jult etedi. Baǵilanyń júregin qorqynysh bilep, endi ne bolaryn úreilene kútti. 

- Men qalai bileidi ekem, kóńiliń toiǵansha qaradyń ba?- dedi ol yzadan jaryla jazdap. 

- Mans... 

- Mans deme meni. Seniń olai ataýǵa qaqyń joq! 

- Men jańa ǵana keldim,- dedi Baǵila onyń býyrqanǵan ashý-yzasyn qandai sózben toqtatýdyń amalyn taba almai. 

- Ótirik! Qane, qansha bet oqydyń?- Ol tańǵajaiyp jyldamdyqpen taq-taq basyp kelip Baǵilanyń qolyńdaǵy kitapty julyp aldy. 

- Alǵashqy bet! Demek, sen meniń biime qarap turǵansyń!- Ol kitapty stolǵa laqtyryp jiberdi. 

- Men saǵan aityp turmyn ǵoi, jańa ǵana keldim.Seniń aityp turǵanyń qandai bi!- Amalsyz aldaýǵa týra keldi. 

- Senbeimin! Paltońdy ustap kórdim, jyp-jyly,mine, sýmkańdy kóreiin, ol da jyp-jyly! Baǵana kelgensiń de, biimdi tamashalap turyp, meni ishtei aiaǵansyń ǵoi! Aiadyń, kúldiń, mazaqtadyń! Endi kep kitap oqyǵan bop otyra qapsyń! Sulý! Sulýlardyń bári zalym, bári qý, bári ekijúzdi! Men olarǵa senbeimin! 

Baǵila munan ári ne sóilerin bilmei jumǵan aýzyn ashpady. Ásem mýzykaǵa matrosymen berile bilep júrgen sátin buzgysy kelmegenin, buza qalsa ony budan da jaman kúige túser dep batyly jetpegenin Baǵila oǵan qazir túsindire almasyn uqty. 

Mánsiia Baǵilaǵa yzǵarly kózin tapjyltpai tesile qadap turdy da óz ernin ózi qyrshyp alardai tistenip,esikti sart japty. 

Baǵila ne bolsa da onyń áiteýir shyǵyp ketkenine qýandy. "Baiǵus qyz!"- dedi esik jaqtan kózin taidyrǵanda aýyr bir kúrsinip. 

Oqymaitynyn bilse de Remarkty qaitadan qolyna alyp, kelgen betin ashty. Biraq odan áripterdi emes, ózine qadalyp turǵan Mánsiianyń yza men óshpendilikke toly qantalaǵan kózderin kórdi.Ol kitapty sart etkizip jaba saldy.

* * * 

Jeksenbi kúni Serbotaǵa amalsyz aitqan ýádesin oryndap, Baǵila onymen eki saǵattai qydyryp keldi. 

- Like,- dedi ol kóńildi daýyspen kirgen bette. 

Málike as úide balalaryn tamaqtandyryp otyr edi, Baǵilanyń daýsyn estip ornynan ushyp turdy da, oǵan qarsy júrdi. 

- Qalai tez qaitqansyńdar? Nemene, urysyp qaldyńdar ma? 

- Oi, Li-ke-e!- Ol basyn shaiqap kúldi. Paltosyn sheship, qol sýmkesin de kiim ilgishke qosa ildi.- Er adamdar netken qyzyq! Ol maǵan ne aitty deseńizshi?! 

Ol taǵy da syqylyqtai kúldi. Málike "abaila" degendei eki saýsaǵymen ernin basyp, Sárgeldin jumys kabinetin iegimen mezgedi. Baǵila "Esimnen shyǵyp ketipti ǵoi",-degendi tanytyp, aýzyn ashyp, tilin shyǵardy. Aiaǵynyń ushymen basyp óz bólmesine qarai bettedi. 

- Iá, ol ne dedi?- Málike áielge tán qumarlyqpen onyń sózin asyǵa kútti. 

- Ekeýmiz parkke jetkenshe sóilesken joqpyz, restoranda da bir-birimizge til qatpadyq. Qaityp kelgen soń jańa ǵana, dál esiktiń aldyna jetkende, ol: "Úileneiik, Baǵila",- deidi.- Ol syqylyqtai kúldi. Málike de qosyla kúldi.- Oi, ishegim-ai! Institýt bitirgen, ýniversitette sabaq beredi, kandidattyq dissertatsiia jazyp júr, biraq, áli bala! Onynshy klastyń oqýshysy da qazir bulai sóilemeidi? Sonda ol qaida júrgen? Mektepti de, institýtty da jalǵyz ózi jeke oqyp bitirgen be?!. Úileneiik! Oi, qýanǵanym-ai!.. 

- Nesi bar,- dedi Málike ázildep,- qazirgi qyzdardyń jigit leksikonyndaǵy eń súiikti sózi! Jáne olar mundai balańdyqty tazalyq dep qabyldaidy. Saǵan olai kórinbei me? 

- Ondailar da bar bolýy múmkin, biraq ol... ol ómirdiń qainaǵan qaq ortasynda júr ǵoi. Estidi, kóredi, oqidy, uǵynady, sóite tura qyzben qalai sóilesýdi áli bilmeidi.Al, eger, oqymaǵan bolsa she? Onda olar kóringenniń quly bop ketedi. Jáne, ǵalym bolǵaly júrgen adamnyń osynshalyqty ynjyqtyqqa deiin momyn bolýy uiat-aq! Onyń ústine, menimen alǵash ret ońasha kezdesip otyr ǵoi; "úileneiik" degen sózdi ary jetip qalai aitady? 

- Sen ne dediń? 

- Men ne deiin, kesh qaldyńyz, jigitim bar dedim.Sonyń ruqsatyna surap kóreiin dedim. Bul sózdiń aýzyma qalai túskenin bilsem naǵyldeisiz. Ózimdi-ózim ustai almai kúlip jibergenim. Sonan soń qoshtastym da úige kirip kettim. Ol áli tur ma eken, terezeden qarańyzshy. 

Málike perdeniń qabyrǵa jaq shetin jaimen ysyryp, bir kózimen syrtqa qarady. 

- Basynda shliapasy bar, aq plashty jigit pe? 

- Iá. 

- Ketip bara jatyr. 

- Ýf! Qudaiǵa shúkir. Tańǵa sheiin turyp ala ma dep qorqyp em. 

Málike perdeni qoia berdi de, jai ǵana kúrsindi. 

- Degenmen, obal-aq!- dedi, ony aiap. 

- Sizdiń janyńyz ashysa aiǵailap toqtataiyn... 

Ekeýi de qosyla kúldi. Olardyń kúlkisin kenet shar ete túsken esik qońyraýy úzip jiberdi. Málike "Bul kim boldy eken?"- degendei ádemi kóz sharasyn úlkeitip Baǵilaǵa bir qarady da, koridorǵa shyqty. Bular áńgime qyzyǵyna túsip dabyrlasyp ketkendikten kabinetinde otyra almaǵan ba, Sárgel de eki qolyn artyna ustap syrtqy esik pen as úidiń ortasynda teńselip júr eken. Málike shyqqan kezde ol esikke budan buryn jetti. Ishke jiyrma-jiyrma birler shamasyndaǵy jas jigit kirdi. 

- Sálematsyzdar ma?- dedi ol áiel men erkektiń ózin suraýly da kúdikti pishinde únsiz qarai kalǵan júzderinen qatty qysylyp. 

Sárgel amandyq ornyna basyn izedi de, ne aitqany belgisiz ernin kúbirlete saldy. 

- Sizge kimniń úii kerek edi? 

- Kimniń úii ekenin bilmeimin,- dedi jas jigit odan beter qysylyp.- Meni... bir kisi... bir jas jigit jiberip edi. 

- Qyzyq eken,- dedi Sárgel jigit pen Málikege kezek qarap. Onyń oinaqy janarynan áieline degen kúdik jalt ete qaldy.- Ol kim degen jigit? 

- Sýretshi. Jaqsy sýretshi... 

- Iá, jaqsy sýretshi ne deidi, bizdiń sýretimizdi salýǵa shaqyryp jatyr ma? 

Jas jigit beitanys úidiń ielerimen munan ári sóilesip tura berýge shamasy jetpeitinin bilip, qoltyǵyndaǵy aq matamen oralǵan hatty irgege súiei saldy. 

- Osy sýretti berip jiberip edi. Adresten jańylmaǵan siiaqtymyn... Mazalaryńyzdy alǵanym úshin keshirim ótinem. Saý bolyńyzdar! 

Ol bulardyń qoshtasýyn kútpei-aq shyǵyp ketti. 

Sárgel men Málike bir-birine qarady. Kúieýiniń janarynan ózine degen senimsizdikti ańǵaryp Málike moinyn iyǵyna batyryp, basyn shaiqady. 

- Beitanys bireýlerdiń endi sálemdemeni úige jiberýi qalyp edi. Al, ash, kóreiik,- dedi Sárgel eki qolyn qaitadan artyna ustap. 

Málike irgede súieýli turǵan uzyndyǵy bir, eni jarty metr keletin aq mataǵa oraýly zatty alyp, onyń bailaýyn sheshe bastady. Aq kapron jiptiń órnektep bailanýy men dúkennen jańa shyqqan aq matanyń muntazdai tazalyǵynan, onyń muqiiat oralǵanynan ol belgisiz sýretshiniń erekshe iltipatyn, erekshe yqylasyn baiqap qaldy. 

Málike aq matanyń oraýyn túgel jazyp shyqqanda onyń qolynda úlken portret qaldy. Altyn jalatqan jaqtaýy sham sáýlesimen jalt-jult etedi. Ol portretti aiaq kiim sóresiniń ústine qoiyp qabyrǵaǵa súiedi. 

Bul - Baǵilanyń portreti edi. Portret maily boiaýmen jazylyp, tómengi jaǵyna "E. I" dep sýretshiniń aty-jóniniń basqy áripteri qoiylypty. 

Sárgel men Málike portrettiń ǵajaiyp oryndalǵanyna tań qalǵandaryn jasyra almai demderin ishine tartyp oǵan úńile tústi. Sýretshi boiyndaǵy bar qabileti men fantaziiasyn osy shyǵarmasyna sarqa jumsaǵany kórinip tur. Jaǵylǵan boiaýlardan qyl qalamnyń izi de baiqalmaidy. Munda tek tańǵajaiyp sulýlyq beinelenipti. Onyń tup-tunyq, bir túiir kómirdei qap-qara qarashyǵy mynaý dúniege, ondaǵy san-qily qubylystar men adamdardyń tirshiligine tań-tamasha bop qarai qalǵan. 

Qastarynyń orta tusy joǵary qarai sál kóterilip, onyń ishki dúniesinde paida bolǵan alǵashqy suraqtardy syrtqa súirelep tur. Ol janar ózinshe janalyq ashýdyń az-aq aldynda siiaqty. Sol jańalyǵyn bir-birine sál ǵana qiiýlaspai turǵan úlbiregen balań erinder kelesi bir sátte tań qalǵan únmen baiandai jóneletin sekildi. Sulýlyq pen páktik pendeshilik pen tirshiliktiń usaq-túiegine paiǵambar biiktiginen qarap tur. Mundai ásemdik pen tazalyqty buzýǵa, oǵan daq túsirýge batylyń da, aryń jetpeidi. Oǵan qarap turyp óz boiyńdaǵy tazalyqty eriksiz tarazyǵa salýǵa májbúr bolasyń, tarazyǵa salasyń da qoqysyń men laisańnyń barshylyq ekenin kórip, ózińdi-óziń beishara sanaisyń, óz-ózińnen uialasyń. 

- Mynaý... Baǵila ǵoi!- dedi Sárgel portretten oqys keiin sheginip. Bet súiegi shyǵyńqy juqa óńine qan teýip, Málikege ańyraia qarady. 

- Endi ǵana tanydyń ba? 

- Men muny sen eken dep tursam... 

- Seniń basyńdaǵy qandai oi ekeni belgili ǵoi. Meni bireý osylai salsa baqyttylyqtan jarylyp óler em... 

Sárgel áieliniń áldeneden tolqyp turǵanyn baiqady. 

- Ihim!- Ol yzaly kekesinmen Málikege kóziniń astymen qarady.- Onda... sol sýretshini shaqyraiyq, ótken joly Medeýde sálemdeme jibergen jigit qoi. Taptyryp alamyz. Seniń de portretińdi jasasyn... 

- Báribir mundai bop shyqpaidy. 

- Baqyttylyqtan jarylyp ólý úshin qandai bolýy kerek? 

Málike oǵan yzalana qarady. 

- Dál osyndai bolýy kerek, dál osyndai! 

- Bul - Baǵila ǵoi... 

Kúieýiniń ashy astarmen qadap aitqan sózi Málikeniń keýdesine yza quiynyn burq etkizdi, biraq ol syr bildirmeýge tyrysyp, bárin de ishinde tunshyqtyryp qaldy. 

- Ser-r,- dedi ol azdap daýsy dirildep,- as úidegi balalardyń qasyna bara turshy. Qudai úshin... 

Sońǵy sóziniń artyq ekenin ol kesh sezip qaldy. 

Kútkenindei-aq - Sárgeldiń qazymyr jińishke daýsy qulaǵyna jetti. 

- Nege qud-ai úshin? 

Málike sóz taba almai qaltyrai kúrsindi. 

- Balalar kópten beri ózderi otyr... 

- Al, qudai úshin deýdiń qajeti qansha edi?

- Ser,- dedi ol Baǵilanyń portretine qarap turǵan qalpy,- tym usaq bolmasań etti... Usaq minez adamnyń júikesin tozdyryp, tez qartaitatynyn bilesiń ǵoi. Kárilik - onyń jandy jeri. Ózine múldem qatysy joq bolsa da áieliniń qasynda otyrǵanda "kári", "shal" degen sózden Sárgeldiń qulaǵy úrkedi. "Tez qartaitady" degen tujyrym onyń tilin bailap, kómeiinen andyzdap shyqqaly turǵan túidek-túidek sózderin ishine qaita aidap aparyp qamap tastady. Biraq ol oidan tosylǵanyn bildirgisi kelmei basyn kegjitip, as úige qarai asqaq basyp kete bardy. Ol esikten enip bara jatyp keri buryldy da, iegin kóterip turyp: 

- Erteń bul sýretti men kórmeitin bolaiyn,- dedi. 

Sóitti de esikti tars japty. 

Kúieýiniń óz ústemdiligine berik sengen óktem únimen "Osymen bári bitsin",- degendei esiktiń sart ete túsýi Málikeniń aryna tiip, yzasyn dý kóterdi. Ol sol ornynda ne ary, ne beri júrerin bilmei, qastary túiilip-jazylyp biraz turdy da, kúieýiniń sońynan esikti julqi ashyp kirip bardy. Áielinen mundai áreket kútpegen Sárgel eki kózi shatynap oǵan ańtaryla qarap kaldy. 

- Ser-r,- dedi Málike ózin barynsha sabyrly ustaýǵa tyrysyp, asqaq únmen.- Balalardyń aldynda daýys kóterip jatqandy unatpaitynymdy bilesiń, sonda da bolsa aitpasqa lajym joq, óitkeni maǵan zekigenińdi bári estidi. Jaraidy, sol úshin shynydai shytynap turǵan men emes. Biraq, esińde bolsyn, sen Baǵilanyń ishki tirligine aralaspa. Onyń ústine, beitanys sýretshige baryp ol jalynǵan joq. Seniń álgi buiryǵyń oryndalmaidy. Iá. Mundai sózdi estý saǵan árine aýyr, biraq, aýyr da bolsa aitýǵa týra kep tur. 

Sárgel balalarga pirog kesip otyrǵan pyshaǵyn oń jaǵyna jailap ysyryp qoidy da, Málikeniń kózinen kózin almaǵan boiy ornynan aqyryn kóterilip, sálden soń baryp boiyn birjolata tiktedi. 

- Bul býnt qoi!- dedi ol tisiniń arasynan áreń degende yzalana sóilep. 

- Bilmeimin. Biraq, álgindei sýretti dalaǵa laqtyryp tastaý kórgendiktiń belgisi bolmaidy. Onymen Baǵilanyń kóńiline qaiaý salamyz,- dedi Sárgeldiń kirpik qaqpai jansyz adamsha sileiip qatyp qalǵanyn bir jaǵynan aiap,bir jaǵynan az-maz jasqanǵan Málike únin áýelginen báseńdetip. 

Sárgel lám demedi. As úidiń ortasyna qoiylǵan tireýdei qimylsyz turǵan denege jan bitip, ol eki qolyn artyna ustady da, aiaǵynan ózge dene múshesi selt etip qimyldamai esik jaqqa bet buryp, sol siresken qalpy shyǵyp ketti. 

"Júregi taǵy qysylatyn boldy-aý",- dedi Málike ishtei. Esikti ashyp izinshe kirip kelgenimdi basynǵandyq dep uqty ǵoi. Sol namysyn qozdyrdy, artyqtaý boldy ma eken?" 

Málike áldenege talasyp, shataq shyǵara bastaǵan eki balasyn eki ajyratyp, ekeýin eki bólek otyrǵyzdy. 

- Tamaqtaryńdy iship bolsańdar jatyńdar,- dedi zekip.- Tańerteń bala baqshaǵa bararda turmai qalasyńdar. Qane, báribir tamaq iship otyrǵan joqsyńdar.Turyńdar!- Ol balalarynyń bet-aýzyn, qolyn súrtip, bólmelerine kirgizip jiberdi.- Al, kóp sóilespeńder, jatyńdar! 

Analarynyń ashýly ekenderin uqty ma, eki bala burtiyp, amalsyz qinalyp sheshine bastady. 

Málike Baǵilanyń qasyna keldi. 

- Sizder taǵy sóz talastyryp qaldyńyzdar ma?-dedi Baǵila ol kirip kelgende kitabynan basyn kóterip. 

- Iá. 

- Like, taǵy men úshin be? 

- Joq. Sýretshi úshin. 

- Qandai sýretshi?.. Á-á, baiaǵy oqiǵa esterińizge qaita tústi me? 

Málike oǵan qarap jumsaq jymidy da: 

- Júr, aýyz úige shyqshy,- dedi. 

Baǵila halatynyń joǵary túimesin salyp, aiaǵyna tapochkasyn suǵa saldy da, tabaldyryqtyń ar jaǵynda ózin kútip turǵan Málikege qarai júrdi. 

- Like,- dedi Baǵila kúlip,- taǵy ne jańalyq daiyndap qoidyńyz? 

- Qazir kóresiń. 

Baǵila aýyz úide turǵan úlken portretti kórgende alǵash ne ekenin uqpai, birshama daǵdaryp qaldy. Sonan soń qastary iilip, suq saýsaǵymen ernin basyp biraz turdy da, kenet eki beti dý etip, albyrap shyǵa keldi. 

- Tanydyń-aý deimin! Serge qaraǵanda túsinigiń bar eken. Ol muny menimen shatastyrdy,- dedi Málike óń men tústiń ortasynda turǵan qyzdy tuman arasynan beri shyǵaryp. 

Baǵila Málikeniń júzine burylyp qarady da, janary saýal men kúdik-qaýipke tolyp, odan kóz almai turyp qaldy. 

- Nemenege maǵan tesireiesiń?- dedi Málike únine ádeii renish pen naz aralastyryp, ári onyń osy turysyna meilinshe súisinip.- Saýap! Sol kerek saǵan! 

Baǵila álden soń baryp áreń degende tilge keldi. 

- Menimshe, bul onsha jaqsy emes...- dedi ol daýsy dirildep. 

- Nemene jaqsy emes? Sýret pe? Onda sýretshini shaqyrtyp Serdiń portretin jasataiyq. Soǵan qarada tur!- dedi Málike bastyrmalatyp. 

- Jo-oq, men ol týraly emes. Bir kezdesken adam...Sýretshi... osylai... Uiat emes pe, Like? 

- Endi oǵan óziń baryp, birneshe saǵat aldynda turǵan joqsyń ǵoi. Álde baryp pa eń? 

- 0 ne degenińiz?! 

- Endeshe, uialatyn, qaýiptenetin eshteńe joq. Kerek deseń, bul seniń sýretiń emes. Sýretshiniń faktige negizdelgen fantaziiasy! Ser emes qoi. Al, ádemilik jalǵyz seniń ǵana menshigiń emes, oǵan ózge jurt ta súisinýi kerek. Qudai o basta ádemilikti sol úshin jaratqan. Qaidan bilesiń, júz jyldan keiin bul portret sýret ónerindegi injý-marjanǵa ainalar.- Ol bir jaǵy ázildegen bop kúlip qoidy,- Sol kezdegi barsha jurt jiyrmasynshy ǵasyrdyń jetpisinshi jyldarynda osyndai tamasha sulý beineniń, aqyldy taldy beineniń ómir súrgenine qýanýy kerek emes pe? Erteń qartaiasyń, myjyraiǵan kempir bolasyń, eshkimge qajetiń joq, sóitip bu dúnieden ótesiń de ketesiń. Endeshe, kórsin basqalar,olar da súisinsin. Sulýlyq jeke adamnyń ǵana menshigi emes dedim ǵoi. 

Baǵila myna sózderdiń jalǵan ekenin, ras ekenin, ne bolmasa tym aspandatyp aitylǵan sózder ekenin anyq ajyrata almady, áitse de, kóńiline úiirilgen álgi bir kezdegi úrei men qysylýdyń birshama seiile bastaǵanyn sezdi. 

- Ser ekeýmiz sol úshin az ǵana sózge kelisip qaldyq,- dedi Málike portretti qolyna alyp.- Ol sýret ónerindegi portret janryna qarsy. Ásirese, portret nemere qaryndasynyń negizinde salynsa!- Ol aýzyn ashpai, kómeiinen tunshyǵa kúldi.- Muny qaida ilemiz?Seniń bólmeńe me? 

- Joq. 

- Erteń bir amalyn oilap tabarmyz. Portrettegi beine men bolmai sen bolǵanyń qandai jaqsy, áitpese muny ilýden buryn Ser ózin-ózi "ilip" qoiar edi. 

- Like, siz oǵan kóp qarsy kele bermeńizshi. 

- O-o! Týysqandyq namysyń oianyp kele me? 

- Men ony aiaimyn. 

- Qarai gór ózin, aiaǵysh-aq! Jaraidy, dabyrlasa bergenimiz onyń júikesin qajar. Myna portretti al da bólmeńe aparyp qoi. Qaraǵyń kelmese oramalmen betin jaba sal.- Málike taǵy bir tunshyǵa kúlip aldy da, dúnieniń eki ortasynda qalǵandai qaida qozǵalaryn bilmei turǵan qyzǵa "bara ber" degendei iegimen óz bólme jaǵyna nusqady da, kúlkisin tiyp, Sárgeldiń esigin ashty. 

Sárgel baiaǵy as úidegi qalpynan qalt ózgermei eki qolyn artyna ustaǵan boiy terezege betin berip, qimylsyz tur eken. Málike bólmege jailap basyp kirgende de ol selt etken joq. Qatar turǵan eki kereýettiń ózine tiistisin ǵana jóndep, ústinen tósek japqyshyn sýdyrlatyp sypyra bastaǵanda baryp Sárgel búkil denesimen beri qarai buryldy. 

Kózi sol baiaǵy as úiden shyǵyp ketkendegidei áli baqyraiyp tur eken. Sodan beri kirpik qaqpaǵan siiaqty. 

Málike onyń ornynan qozǵala bastaǵanyn kórse de, kórmegendei jastyǵyn túzep qoidy da, jatýǵa daiyndaldy. Sárgel qaqshiǵan boiy esik jaqqa bardy da, beri qarai qaita júre berip, áieline nazar da aýdarmastan beitanys aýditoriiada lektsiia oqyp júrgendei bir qalypta qasań únmen sóz bastady. 

- Atam zamannan beri erkek pen áiel erli-zaiypty bolyp neke sýyn ishken soń nemese neke qýáligin alǵan soń olar bir úidiń, bir shańyraqtyń astynda tatý ómir súrýge boryshty bop kelgen. Al, tatý ómir súrý degen -árkim óz degenin júzege asyrýǵa, óz oiynyń durystyǵyn dáleldeýge talasýdan turmaq emes. Tipti dáleldegen kúnniń ózinde keńirdekten, tasyr minezben nemese ashý-yzamen dáleldenbeidi, kerisinshe, bul qasiet semianyń arasyna syzat túsirip, ony ulǵaita bereri anyq. Erli-zaiyptylardyń arasyndaǵy qazir sender kóp aitatyn teń pravolylyq, demokratiia degenge men ilanbaimyn. Semiada bir adamnyń ústemdigi bolýy shart. Al, bir adamnyń ústemdigi joq jerde semia - semia bolýdan qalady. Teń pravolylyq pen demokratiia eki jynystyń birge ómir súrýi úshin múlde álsiz ádis, ol kez kelgen kelispeýshilikten, bolmashy qatelikten jerge túsken shynydai byt-shyt bola salady.Sondyqtan, qymbatty Málike,- dedi ol ary-beri júrýin jalǵastyryp, "kymbatty Málike" degende daýsyn kótere tússe de ishki tolqýdan azdap dirildep,- bul úide eshqandai demokratiiaǵa oryn joq. Álgindei ashý kórsetý, balalarymnyń kózinshe ákelik namysymdy taptap esikti julqa ashyp, ústime atyp jibererdei basyp kirý - men úshin qorlyq. Áiel adam qashan da er adamnyń basyn syilaýy kerek. Bálkim, keibir áiel ózin kúieýimnen aqyldymyn deitin shyǵar, biraq, akyldylyq ondai tásilmen kórine almaidy. Kerisinshe, áiel aqyldy bolǵan saiyn zaiybyn syilaidy. Onyń aryn syilaidy. Kúieýiniń aqymaq ekenin bilip tursa da onyń namysyna timeidi, keshiredi. Eger zaiybynyń sanasy bolsa erte me, kesh pe, óziniń qateligi men kesheligin sezinbei qoimaidy. Aqyldy áieldiń qasieti osynda. Al eger áiel kúieýin unatpaityn bolsa, onyń árbir sózine talasyp, jaǵadan ala bergenshe ekeýi eki bólinip, jeke qalaǵanynsha ómir súrýi kerek. Semia bolyp turǵan jerde er adamnyń ústemdilik etetini bar álemge aian. Frantsýzyń da, aǵylshynyń da,italianyń da, nemisiń de, orysyń da, bári-báriniń de erkekteri úide ústemdik etkendi jek kórmeidi. Al, ústemdik etkendi jek kóretin bolsa, olar odan airylǵan, sóitip, almaǵaiyp demokratiiaǵa kóshken.

- Ser,- dedi Málike sup-sýyq kórpeniń astyna kirip, jaiǵasyp jatqan soń,- lektsiiańdy bittiń be? 

- Joq,- dedi ol áieline moinyn da burmastan.-Jáne men lektsiia oqyp turǵan joqpyn. Onyń bitý-bitpeýi ózińe bailanysty. Eger sen meniń aitqanymnyń bárin túsingen bolsań onda sóz de tamam. 

- Men bárin túsindim. 

Sárgel júrisin toqtatyp, áieline jailap buryldy. 

- Seniń daýsyńda túsinýden góri yza basym. Men sózińe ilana almai turmyn. 

- Meni qartaitpashy, Ser,- dedi Málike ashýsyz,qońyr daýsymen.- Mundai sózderdi ittiń etinen jek kóremin. 

Sárgeldiń basy azdap kegjeń etip, áieline tesilip uzaq qarap turdy da: 

- Bul naǵyz shyndyǵyń,- dedi ár sózdi taptai aityp.- Erkek ataýly... 

- Qoishy, qudai úshin!- dedi Málike yzaly únmen onyń sózin bólip,- nemene ol, erkek, erkek? Seniń erkekterde ne sharýań bar? 

Sárgel oǵan tańdana, ári yzalana qadaldy. Ishine syimaǵan namys pen ashý sheke tamyryn adyraityp, kózin sharasynan iterip shyǵara jazdaǵaly tur. Qatty kúiingendegi ádetimen moiny bir-eki ret qaltań-qultań ete qaldy. "Erkekterde ne sharýań bar?"- degen sóz oǵan "erkek emessiń" degenniń ornyna aitylǵandai kórinip, namysy men jigerin qum qyp ketti. Jáne bul sóz ashýmen emes, baiyppen, salmaqpen aityldy. Demek, mundai pikir búgin ǵana emes, onyń oiynda kópten beri jatqany, tek, reti qazir kelgen soń aityldy. Sárgel osy tujyrymǵa tirkelgende boiyndaǵy namys órti burynǵydan da laýlap,jarylyp, órtenip ketýge az-aq kaldy. Onysymen turmai áieliniń tym beiǵam, tym salqyn qalyppen týmbochka ústinde jatqan Remarktyń romanyn qolǵa alyp, buryn kelip toqtaǵan jerin kóp izdep abdyramai birden taýyp alyp, sileiip turǵan munyń qazirgi qalpy men hal-jaiyna múlde kóńil aýdarmai oqýǵa kirisip ketkeni ony esten tandyra jazdady. Áieliniń beiǵam da beitarap qalpyna, jartylai ashyq jatqan appaq tósi men jup-jumyr mármár iyqtaryna qarap turyp ol tuńǵysh ret óziniń ony eshqashan jeńe almasyn, aitys pen arbasýdyń qandai túri bolsa da ózin tek jeńilis qana kútip turaryn ishtei sezindi jáne osy azapty moiyndaýlardyń arǵy bir ushynan qylt etip taǵy da tuńǵysh ret óziniń bul áielge teń emes ekendigin, jastyqtan týyndaityn erlik pen tákapparlyqtyń aryndy aǵysyna kártemis dene bóget bola almasyn bildirgen bir sezim kórindi. Tuńǵysh bas kótergen osyndai egiz sezimder onyń kón keýdesiniń basqa túkpirinde jasyryn jatqan jańa oilardy da oiata bastady. "Iá,-dedi ol ishtei,- jeksuryn sezim jalqy oiansa da tyshqan sekildi tez kóbeidi, iaǵni, bul da balalai beredi degen sóz ǵoi". Bul sergeldeń saýaldyń shýmaǵyn jinap bola bergende, nege ekeni belgisiz, kenet esine qaitys bolǵan áieli oraldy. Onyń dál qazirgi sátte nege eske túsip, qystyrylmas jerge qystyryla ketkenine ol jaýap ta izdegen joq, tipti, izdemei-aq tabylyp turǵan jaýabyn óz-ózine anyq aitýdan da qysylatyn sekildi. Ol da dál osy orynda jatar edi. Munyń talai qytymyrlyǵy men qazymyrlyǵyna shamasynyń kelgeninshe tózip, artyq sóilemeske tyrysatyn-dy, sóilei qalsa da munshalyqty menmendik, kisiniń janyn bir-eki aýyz asqaq ta temirdei salqyn sózben taptamaityn. Jáne sózsiz jatyp alǵannan góri áieldiń ózińmen taitalasyp urysqanynyń ózi budan áldeqaida artyq pa dep qaldy. "Demek, ol menen ózin joǵary sanaidy, men odan tómenmin, ol meni mensinbeidi, neden de bolsa taiynbaidy, oǵan báribir, men ol úshin qumyrsqamyn, qara shybynmyn, jándikpin, taǵy taǵylar. Men ǵana sóileýim kerek, men ǵana aitysýym kerek. Nege?Óziniń burystyǵyn, meniń durystyǵymdy dáleldeý úshin! 

Nege dáleldeýge tiispin. Óitkeni men onyń aldynda táýeldimin, meniń odan airylyp qalǵym kelmeidi. Al oǵan báribir! Mine, gáp qaida!" 

Sárgel osy qorlyq pen azapty munan ári kótere almasyn sezdi me, bul jerde beishara qalypta tura bergisi kelmei koridorǵa shyǵyp ketti. "Túk te emes bolmashy ǵana nárse,- dedi ol as úidiń terezesi aldyna turyp.-Tipti ózgege aitýdyń ózi uiat! Qaidaǵy bir sýretshiniń salǵan portreti! Erli-zaiyptylardyń ajyrasýyna, semianyń buzylýyna sebep bolǵan fakt! Jurt kúletin dálel emes pe? Shynymen adamdar usaqtaǵan ba? Bálkim oilary usaqtaǵan shyǵar, iriden emes, keide usaqtan súrinetinimizge sebep osy ma? Biraq, adam men oi bir emes pe, demek, ekeýi de usaqtaǵan, adam men onyń oiynyń bas qatyrar máseleleriniń bir-birinen alshaq bolýy múmkin emes! Iá, ol menen bóten, múlde bóten! Eger men óle qalsam!?"-onyń denesi dir ete tústi, ary qarai oiyn jalǵastyrýǵa, "Men óle qalsam bálkim, ol jylamas ta!"- degen sózdi aitýǵa koryqty. "Jol ortasynda atyń ólmesin, ómir ortasynda qatyn ólmesin" degen baiaǵyda umyt bola bastaǵan eskilikti maqal esine tústi. 

Burynǵy áieli taǵy kóz aldyna elestedi. Aýyldaǵy eresek eki balasy... Mundaǵy úielmeli-súielmeli eki uly... 

Qalt-qult etken az ómiri... Syrty bútin, ishi tútin tirshiligi... 

Sárgelge kenet olardyń bári múldem bóten adamdai bop kórindi. Bári de ózinen áldeqashan sýyǵan, úide jatqan eki bala da sýyq, Málike de sýyq. Bári-bári de muńsyz ómir súre alady, eshqaisysynyń kúni buǵan qarap turǵan joq, kenet ǵaiyp bola ketse eshkim de munyń ornyn joqtamaidy, qabyrǵasy sógilip qaiǵyrmaidy, munyń densaýlyǵyn eshkim qudaidan jalbarynyp tilemeidi de. Joldas-jora, kóz kórgenderdiń bári solai. Janashyrlyq jasap júrgen alystaǵy týysy Qarataidyń da asyp bara jatqany shamaly. 

Nege? Nege? Sebebi qaisy? Bir-birinsiz tura almaidy eken degen adamdar qaida? Qaida qane, solar? "Álde meniń ómir jolymda ondailar kezdespedi me?" Nege? Álde, birin-birinsiz tura almaityn adamdar adam oiynyń ǵana jemisi me? Pálenshe óldi dep ekinshi bireýdiń qosa ólgenin nege kórmedim? Sonda olardyń báriniń qabirge birge túser birde bir dostarynyń bolmaǵany ǵoi? Adam tek ózine ǵana qadirli bolǵan-aý... 

"Meni kim izdeidi, men kimge qadirlimin?" Ol ózin jer betinde esh janashyry joq jetim baladai sezindi. Bir sátke kóz aldy munartyp ketti. 

Ol kenet esin qaita jiyp, boiyn shiraq ustaýǵa tyrysty. "Bul ne? Kóz aldymnyń munartqany nesi? Álde kárilik pe? Adam boiyna kárilik osylai enetin shyǵar? 

Iá, iá, solai. Káriliktiń jan serigi - ýaiym bolar.Endigi qalǵan ómir osylai ótpek pe? Tek osylai? Esh ózgerisi bolmaq emes pe?" 

Sárgel ary qarai tereńdei berýden taǵy shoshynyp, oiyn qysqa arqandai tez jiyp ala qoidy. "Bolmaidy,-dedi ol ózine-ózi qairat berip.- Ózińdi-óziń kemirgennen paida joq. Berik bolý kerek. Iá... berik bolý..." Ol osy bailamnan boiǵa darý tapqandai sál qanattanyp, balalary jatqan bólmeniń esigin ashyp, montiyp, beiǵam uiyqtap jatqan eki ulyna álde kúdik, álde úmitpen biraz qarap turdy da, Málikeniń qasyna keldi. Ol túngi shamdy sóndirmegen qalpy kitabyn jastyǵynyń astyna qoia salyp uiyqtap ketipti. 

Áieliniń ádemi músinine, qiylǵan qoiý qara qasyna bir kóz tastap ótti. Álde álgi isharazdyq pen ózin qorlaǵan sezim áli jyljymaǵan ba, Sárgel óz boiynan áieline degen erkektik nápsini, renish pen ókpeni umyttyryp jiberetin qyzyǵýshylyqty baiqai almady.

** * 

Qaqaǵan qystyń saqyrlaǵan sary aiazdy kúni edi. Úide Baǵiladan ózge eshkim joq. Kýrstas qyzdarmen kitaphanaǵa baramyz dep ýádelesken, oǵan deiin bir jarym saǵat ýaqyt bar. Ońashalyq - qashan da adam oiyn belgisiz bir qupiia dúniege jeteleidi. Bes bólmeli daladai úide ol ózin qoiarǵa jer tappady. Jasynnyń shetelden áldeqashan kelgenin Baǵila, árine, biledi, biraq, oǵan habarlasýdyń retin tappai qoiǵan. Kóshedegi telefon-avtomattarǵa kirip, táýekeli jetip diskini de burap kórgen. Biraq, kansha ózin qinasa da, eki-úsh tsifrdy tergen soń demi jiilep, óz-ózinen órt bop janyp, býdkadan atyp shyǵatyn. Aýyz úide turǵan apparatqa ol áldeneshe ret kelip te qaitty. Bárinde de ózin-ózi jeńe almai, boiyn kernegen uiaty erkin tutqyndap, bar-joǵy jansyz diskiniń alty nomerin tere almai azapqa tústi. Tipti, telefonǵa jaqyndaýdyń ózi uiat sekildi. Adamnyń jansyz nárseden de qysylatyn kezi bolatynyna ol tańdandy. 

Kóp tolqý men arpalystan soń ol telefon janyna keldi. Jailap trýbkany rychagtan alyp, qulaǵyna apardy. Bir qalypty yzyńdaǵan dybys. Apparat minsiz jumys istep tur, kez-kelgen qyzmetińe daiyn, qalaǵan adamyńnyń úiine daýysyńdy jetkize alady. 

Baǵila deminiń taǵy jiilep, alaqany men mańdaiynyń tershigenin sezdi. 

Ol alǵashqy úsh tsifrdy erkin aldy. Tórtinshi tsifrdy tergende saýsaǵynyń dirildegenin baiqady. Besinshi tsifrdy saýsaǵy synyp keterdei áreń ainaldyrdy. Mine, eń sońǵy san. Bar-joǵy bir-aq san. Bar joǵy bir-aq san! Ol suq saýsaǵyn segizge apardy, ony jailap joǵary kótere bastady. Múldem tynysy bitip qalǵandai. Aqyry ony tez ainaldyryp jiberdi de, kózin jumyp, demin ishine tartyp budan ári ne bolaryn kútti. Apparattyń bir qalypty, uzyn dybysy estildi. Eki, úsh... Qulaq túbinen áldene sytyr-sytyr syndy da, artynsha er adamnyń sup-sýyq, nemquraidy úni estildi. 

-Iá.

Baǵila ne derin bilmei tilin jutyp turyp qaldy. 

- Iá!- dedi er adam zildi daýyspen. 

Dál sol daýys! Jasyn! Baǵila demigip ketti. 

- Allo! 

- Sálematsyz ba?- dedi Baǵila ol trýbkany tastap jiberer dep qaýiptenip, ári ekinshi ret telefon soǵýǵa shamasynyń jetpeitinin bilip. 

- Sálematsyz! Sizge kim kerek? 

- Qashan keldińiz? 

- Atam zamanda. Bul kim? 

- Siz... umytyp qaldyńyz ba? Men... 

- Anyǵyraq aitsańyzshy! Kim deisiz! 

- Men... Baǵilamyn... 

- Á-á, iá, esimde... Kelgeli beri telefon soǵýǵa ýaqyt bolmady. Bir sharýańyz bar ma edi? 

Baǵila munan ári sóileýge shamasy jetpei trýbkany tastap jiberdi. Jasynnyń sońǵy sózi onyń osy kózge deiin talpynyp, tasyp kelgen kóńilin sý sepkendei basyp, oǵan degen sezimderiniń bárin shalǵydai japyryp ótti. 

Ol yzaǵa shydamai tósegine kep qulai ketti. Oiynan Jasynnyń "Bir sharýańyz bar ma edi?"- degen ózekke muz qatyrardai sýyq sózi ketpei qoidy. "Nege oǵan telefon soqtym, nege?! Netken essiz edim. Sol kerek saǵan, sol kerek! Kópten izdegeniń, estimek bolǵanyń osy sóz edi ǵoi, al estidiń!"- dedi ol ózin-ózi tabalap. 

Qansha ýaqyt etkeni belgisiz, syrtqy esiktiń sart etip jabylǵanynan esin jidy. Kelgen adamnyń aiaq basysynan, kiim sheshisinen-aq onyń Sárgel ekenin Baǵila birden tanydy. Ornynan tez-tez turyp, kreslony tereze jaqqa qaratyp qoidy da, jaýrynyn esikke berip, kitapqa úńilgen bop qaldy. "Iá",- degen Sárgeldiń daýsy estildi. Baǵila onyń telefonmen sóileskenin estimeiin dep esikti jaýyp kep otyrdy. Ońashada kúiki oi aýǵan kúnniń kóleńkesindei óte bere me, boiyn ezip bara jatqan álgi bir kúiinishi men yzasy Sárgel esikti sart japqannan jel úrlegen tumandai sál seiilip qalyp edi. 

Sárgeldiń beri qarai júrgeni estildi. Týra Baǵilanyń bólmesine qarai kele jatyr. Esik aldyna kep az ǵana aialdady. Jailap esik ashyldy. Esiktiń ashylǵan dybysy estilmese de Baǵila tánimen sezip otyr. Sárgeldiń ózine sóz joq tesile qarap turǵanyn sezip, Baǵilanyń ón boiy shymyrlap ketti. 

- Baǵila,- dedi Sárgel aqyryn daýystap. Onyń birdeńe dep aitaryn bilip otyrsa da, qyz selt ete tústi. 

Nemere aǵasyna týra qaramaýǵa tyrysyp, jartylai buryldy. Joǵary qaramasa da Sárgeldiń kózi shatynap turǵanyn kórdi. 

- Seni... telefonǵa,- dedi ol batyra sóilep. 

Baǵila tań qalǵan pishinmen iyǵyn bir qozǵady da, Sárgeldiń janynan óte berdi. Onyń qytymyr daýsy men seltiip turǵanynan telefonǵa shaqyrǵan adamdy múldem unatpai qalǵanyn jas qyz aýyz úidegi apparatqa bara jatyp-aq anyq sezdi. 

- Allo,- dedi ol aqyryn ǵana uiqyly daýyspen. 

- Men ǵoi. Jańa renjip qaldyńyz ba? 

"Jasyn! Taǵy da Jasyn! bir keshke jeter azaby az bolǵan joq qoi, endi taǵy ne demek, nege shaqyryp tur?" 

- Siz tyńdap tursyz ba?- dedi qorǵasyndai salmaqty qońyr daýys.- Tyńdap tursyz ba deimin? 

- Iá... Ne aitpaqsyz? 

- Álgi kisi kim? 

- Sony bilgińiz kep telefon soǵyp pa edińiz? 

- Sarań adam eken. Jáne eshqashan kórkem shyǵarma oqymaǵan, oqimyn degen nieti de joq. 

- Sizben sóileskim de kelmeidi, endi telefon soqpai-aq qoiyńyz. 

- Ekiniń biri osylai ashýlana alady. Men oǵan tańqalmaimyn. Erteń qolyńyz tie me? 

- Joq. 

- Ýaqyt tabyńyz. Ótinem.- Ol myrs etip kúldi.-Men búitip eshkimge aityp kórgen joq edim, qyzyq eken! 

- Ýaqytym joq, saý bolyńyz! 

- Trýbkany tastaǵaly tursyz ba? Ol esti adamnyń isi emes. Sonymen, erteń dál saǵat altyda "Almaty" qonaq úiiniń aldynda kútem. Keshikpeńiz, Sonan keiin de ómir boiy jek kórip ótýge múmkindigińiz bar. Jek kórý ekiniń biriniń qolynan kele beretin nárse ǵoi. Solai. Saý bolyńyz! 

Baǵila telefon trýbkasyn ustaǵan boiy uzaq turyp qaldy. "Netken qatygez, netken ózine-ózi sengen menmen adam! Joq, barmaimyn!" Bul telefonmen sóilesip boldy-aý degende jumys kabinetinen Sárgel de shyqty. 

- Baǵila,- dedi ol resmi únmen,- kóńilińe kelse de aitaiyn, bul adammen ekinshi ret sóilesýshi bolma. Sypaiylyq pen mádeniet degennen jurdai netken jan ol! Meniń úiime telefon soǵyp turyp, er kisiniń daýysyn estip turyp amandaspastan "Pálensheni shaqyrsańyzshy",-deýge onyń qańdai qaqysy bar? Nemene, bul úi ol úshin erkek basqaryp otyrǵan áielder konsýltatsiiasy ma, álde jobalaý institýtynyń laboratoriiasy ma? Daýsyn aitsańshy, daýsyn. Grýbiian! Bir emes, birneshe áiel jibergen, taǵy da jiberetin adamnyń daýsy. Jáne osy daýys maǵan tanys siiaqty! Uqtyń ba meniń aitqanymdy? 

- Iá, uqtym,- Baǵila eki aitqyzbas til alǵysh baladai basyn izedi de, óz bólmesine qarai júre berdi. Bólmesine kirip, esikti japqan soń Jasyn men Sárgeldiń bir-biri jaily úzildi-kesildi aitqan pikirleri esine túsip, bolar-bolmas qana jymiyp qoidy. Osy bir bolmashy kúlkili jai áser etti me, álde Jasynnyń qaita telefon soqqany ma, áiteýir onyń boiy burynǵydan birshama jadyrap, yzasy men renishi taraǵan sekildi.

* * * 

Ertesine, keshki saǵat dál altyda Baǵila "Almaty" qonaq úiiniń aldynda turdy. Bul sát jas qyz úshin uiaty men aryn kúiedei kemirgen azapty sátter edi. Ol túni boiy ózimen-ózi arpalysyp shyqty. Málikemen uzaq keńesken soń ekeýi "Búgingi kezdesýge baryp kórý kerek",- dep sheshse de kóńilderiniń bir túkpirinde álsiz úrei jatty. Jasynnyń jas jigit emes, úilengen, balaly-shaǵaly adam ekendigi úlken sóz boldy. Málikeni tuiyqqa tirep, kóńiline túsiniksiz saýal úiirgen - Jasynnyń Baǵilany qonaq úiine shaqyrǵany boldy. Oilasyp kelip olar muny da óreskeldigi joq dep sypaiy sheshti.Áńgimelesip otyryp ekeýi de jylady. Áiel ómiriniń tek jeńilisten, keshirýden, jol berýden turatynyn aityp jylady. 

Baǵilanyń búgingi kezdesýge bara jatýy da onyń ómirindegi eń alǵashqy úlken sheginisi edi. Áiel boiyndaǵy tákapparlyq pen jarasymdy menmendiktiń er adamnyń jabaiy da asaý erkiniń aldynda tolyq moiynsunýy, jylai otyryp, qorqa otyryp, tazalyq pen adaldyq degenge úmit artyp, kóńildi sonymen jubata otyryp táýekelge barýy edi. Bul kezdesý nemen bitse de, qalai bitse de,jas qyzdyń ómiri men taǵdyryn iz tastamai ótpeitinin, tipti bir-aq qana júzdesip airylǵannyń ózinde ǵumyrlyq este qalaryn ekeýi de jaqsy sezindi. Biraq olar jalǵyz-aq ret kezdesken joq. Olar san ret kezdesti. 

Jasyn Baǵila esik aldyna jetip, óz-ózinen yńǵaisyzdanyp aialdai bergende bir buryshtan baqylap turǵandai (bálkim, solai da etýi) araǵa bir-aq minýt qana salyp keldi. 

On segiz jas. On segiz jasta adam balasy bir-birimen qarym-qatynastyń áldeneshe túrin talai kórip, súiinip te, jerinip te, túńilip te, tipti buzylyp ta úlgere alady. 

Baǵila bolsa balǵyn kóktemdi beiǵam artqa tastap, jazdyń bir qońyrjai túninde ashylǵan gúl siiaqty, súiispenshilik, sezim degen álemniń alǵashqy shyqqan kúnine, aspany men bultyna, mynaý ǵalamat ásem dúnieniń tazalyǵyna tańyrqai da, úrke qaraityn shaqta edi. Osy shaqqa deiin ol er balalarmen talai qydyrǵan, talai ret sýǵa bir túsip, talai ret ózen jaǵasyndaǵy qumdaýytta kúnge de qyzdyrynyp jatqan, keibireýimen balalyq áýestikpen súiisken de. Biraq ol súiis tereńnen qozǵalmaǵan, qanda qainamaǵan, júrekte pispegen ózine-ózi esep bermeitin balań súiis edi. Onyń Jasynmen bul kezdesýi mahabbat jolyndaǵy alǵashqy "resmi" kezdesýi bolǵandyqtan ba, keýdesindegi judyryqtai júregi qamysty kóldiń jeldi kúngi qoǵasyndai kesheden beri bir sátke de tynym tappady. Jasyn kelip amandasqanda "sálematsyz ba" degen jaýap sózdiń jartysyn aityp, jartysyna demi jetpedi. 

Baǵila amandasqan sátte ǵana jigitke bir kóz tastady da, kirpigin tómen túsirdi. Keshegi tákapparlyqtan túk qalmapty, qolǵa úirense de adamnan jasqanýy qalmaǵan eliktiń laǵyndai bolar-bolmas dirildep, únsiz tur. 

"Unatyp qapty,- dedi ishtei Jasyn.-Bul - mahabbat qoi!" 

Jasyn Baǵilanyń boiynan tek áielge tán sirek kezdeser ádemilikti ǵana emes, bulaq bastaýyndai tazalyqty, mań dalada týǵan aidai ásemdikti, jańbyrdan sońǵy qaraqattai móldirlikti, tań aldynda ashylǵan gúldei páktikti kórdi. Budan bir-eki ai buryn kezdeskende osy qasietterdi qalaisha tap basyp ańǵarmaǵanyna qazir tańdandy. 

Ol "mahabbat", "sezim" degen siiaqty sózderden boiyn aýlaq salatyn-dy. Bulardyń bári tym kóp aitylyp,qadirin joǵaltyp alǵandyqtan ba, álde, óz ómirinde osy sózderdiń tegine laiyq ne áiel, ne erkek kezdestirmegendikten be, álde, jaratylysynan jany qataldyqqa beiimdiginen be, áiteýir bul sózder onyń qulaǵyna túrpidei tietin. Jáne osy sózderdi jii aitatyn adamdardy meilinshe unatpaýshy edi. Lirik aqyndardyń óleńderin oqymaityn. Tipti, Tolstoidyń mahabbat, sezim jaily oi tolǵaǵan tustaryna tyjyryna belgi soǵýshy edi, al Dostoevskiidiń "Aq túnder" atty sentimentaldy ratsionynyń sońyna: "Beishara Fedor! Osyndai marmelad adamdar bolady dep oilaǵan-aý shamasy",- dep jazyp qoiǵandy. Ol ár nársege naqtyly qaraityn. Romantika men lirika ómirdiń illiýziiasy, ol adamdy shatastyrady, ómir qubylysyna dál baǵa berýge kesirin tigizedi degen tujyrymdy berik ustaityn-dy. Osy kezge sheiin jazǵan óz shyǵarmalarynda ol osy oilaryn dáleldep keldi. 

"Keiipkerleri men alǵan oqiǵasy adamdardy ómirden bezindiredi, bári náziktik pen sezim ataýlydan jurdai",-dep bireýler ony synap jatsa, endi bireýleri basqa jaǵynan kep: "Ómirge týra qaraityn kezimiz jetti. Jas bala sekildi adamzat qashanǵy tátti taǵammen ómir súredi? Onyń da táttiden tushyǵa, sonan soń ashyǵa kóshetin kezi bolmai ma? Jasyn shyǵarmalary búgingi prozadaǵy realistik kózqarastyń jańa lebi, ony túsinbedik dep urysqannan góri túsineiikshi áldeqashan abdyrap ta kórmegen Jasyn jatqa aitar sózin jinai almai múdirip qaldy. 

- Júrińiz,- dedi ol qarsy aldaryńda kóldeneń turǵan mashinaǵa qarai ońtailanyp.

Baǵila qarsylasqan joq, qaida dep tańdana suramady da. Ol Jasynnyń siqyrly sózine arbalǵandai ornynan qozǵala berdi, Jasyn esik ashyp Baǵilany alǵa otyrǵyzdy da, ózi sońǵy jaqqa jaiǵasty. Bulai etý onyń oiynda da joq bolatyn, erikten tys bir kúsh oǵan "Osylai etý kerek",- dep buiyrǵandai, óziniń qyzdan qalaisha oqshaý qalǵanyna túsinbedi. "Ǵajap- dedi ol esikti jaýyp jatyp ózinshe.- Qalaisha? Joq, múmkin emes, Meniń olai etýge qaqym joq". 

Mashina ornynan qozǵala berdi. Jolda kele jatyp ta ol óz boiynan ózi baiqaǵan sanadan tys bir kúshtiń áli tarqamaǵanyn sezdi. Ol kúsh - Jasynnyń Baǵila aldynda abdyraýy, oilamaǵan jerden kashan da sóziniń azdap shashyraýy, eń sońynda jáne eń qaýipti -qyzǵa degen erekshe iltipaty men keýdesindegi názik bir qyldyń talai jyldan beri (bálkim, alǵash ret) terbelip ótýi edi. 

Jasyn eń áýeli sodan qoryqty. 

Osy otyz bir jyldyń ishinde ol, árine, kóp áieldermen kezdesti. Olardyń arasynda aqyldysy da, salmaqtysy da, jeńiltegi de, ajarlysy da, kóriktisi de, músindisi men músinsizi, bári-bári boldy. Eger olardyń keibireýimen erkek pen áielshe qarym-qatynas jasaý sezimi týa qalsa da bul eshqashan júreginiń lúpildegenin sezingen emes. Onyń tánindegi sezim men qumarlyk bir-aq formada - jaqsy kórgen áielin ózine moiynsundyrý, ony túgeldei bilep alý formasynda ǵana oianatyn. Kóz aldynda ne kórinip tur - oǵan sol ǵana kórinetin. Jáne erkek pen áieldiń bir-birine degen yqylasy men yntyzarynyń, kerek deseń, mahabbaty men sezimderiniń syrtqa shyǵar túri de bireý-aq - súiis ekenine narazy bolatyn-dy. "Bir-birin ólerdei jaqsy kóretin adamdar úshin bul múlde az, arzan tásil dep esepteýshi edi, bulai etý barlyq basqa adamdardyń qolynan keledi, tipti, adamnan basqa tirshilik ieleriniń báriniń de jalǵyz-aq tapqany osy tásil. Birin-biri ózgelerden góri erekshe jaqsy kóretin eki adam úshin de erekshe, ózgeshe forma kerek qoi, nege bári birdei jaralǵan, nege túptep kelgende erekshe sezimder de týraly, anaiy instinkke baǵynýy kerek? Bul ádiletsiz, múlde ádiletsiz" deýshi edi ol. 

Bul ideia onyń sońǵy shyǵarmasynda da aityldy. Bir qyzǵa jastaiynan kóńili jetken stýdent súiiktisi qaida barsa da sońynan qalmai, akyry besinshi qýrska ótkende oǵan qoly jetedi. Ertesine ol kúndeligine: "Men qudaiǵa riza emespin,- dep jazady. Bir-birine adamdy osylai yntyq etip jaratyp kelip, sol yntyqtyǵyn súiis arqyly ǵana tanytatyn etip, bizdi qandai kedei etip jaratqan! Bul adamdy zábirleý, qorlaý ǵoi. Men adam boiyndaǵy soqyr instinktke qarsymyn, ony sylyp tastap sanany baspa júzinde bul da kóp talas týdyrǵan. "Instinkti alyp tastasa adam bolýdan qalady, haiýan bop ketedi",- dep oryndarynan atyp-atyp turǵandar kezdesti. 

Shyǵarmalaryndaǵy osy siiaqgy ózindik kontseptsiialarmen óz ómiri bir-birine úndes jatqandyqtan shyǵar, Jasyndy áielder jaǵy sýyqsyń, saǵan báribir dep ókpeleitin, kinálaityn. Óitkeni, olardyń bári de Jasyndy jaqsy kórýshi edi, jaqsy kórip qana qoimai, odan jasqanatyn da. Ótkir de, oily kóz, temirdei logika,naqtyly kózqaras, batyl filosofiia, eshkimge iilmes minez, ushan-teńiz bilim ony qai jerde otyrmasyn, tarihshylar men ekonomister me, lingvister men arheologtar ma, sýretshiler men akterler ma, bári-bárinen de ony biik etip kórsetip turatyn-dy. Ejelden taýdai qalyptasyp, tastai bekigen kózqarastardy ol birneshe sózben irgesin shaiqalta salar edi. Onymen qarym-qatynasy tek dostyqpen ǵana shektelip qalýyn qalamaityn áielder odan álgi parasat biiktigindei biik mahabbat talap etetin-di. 

Mundai talap Jasynnyń yzasyn keltiretin. "Sezimdi logikaǵa baǵyndyrý degen esýastyq qoi,- deitin ol.-Adam boiynda óz erkimen týyp, óz erkimen óletin jalǵyz-aq azat qasiet - unatý men jek kórý. Endi sony noqtalamańdarshy!" 

Olar teatrǵa kelip, bir sheteldik dramatýrgtyń tragediiasyn kórdi. Búgin premera bolatyn. Tragediianyń qazaq ómirinen tym alystyǵy, problemalarynyń eskiligi Baǵilany qyzyqtyrmady. Almatyǵa kelgeli beri bul teatrǵa úshinshi ret qana bolyp otyrǵandyqtan akterler oiynyna ǵana nazar saldy. Mundai pikirdi de jol-jónekei Jasyn aitqan. 

Olar mashinaǵa otyrdy. Baǵila aldyńǵy jaqta, Jasyn artqy orynda. Qaida dep Baǵila taǵy suramady. Suraǵysy kelsa de surai almady jáne ol Jasynǵa qulai sendi. Oily adamnyń arzanǵa barmaitynyna sendi. Aldyńǵy kúni túsken qalyń qardan kóshe kók taiǵaq. Mashina keide burańdap, keide kósheniń qiylysynda toqtaǵan jerinen áreń jyljyp, tsirk atyndai myń qubylyp keledi. Mashina túzý kóshege túsip, aiaq-qolyn baýyryna ap júrisin jóndegen soń, Jasyn kenet: 

- Sizdei qyzdy birinshi ret kezdestirip otyrmyn,-dedi tańqalyp kele jatqanyn jasyra almai. Qyz beri buryldy. 

- Nege? 

- Adam qaida bara jatyrmyz dep suramai ma eken? 

- Onsyz da bilemin. Nesine suraimyn. 

Jasyn únsiz qaldy. Birneshe seqýndtan keiin baryp tańdanysy baiyǵan únmen: 

- Ony qaidan bilesiz?- dedi. 

- Sizdiń telefonyńyz 39 degen tsifrdan bastalady ǵoi. 

- Iá. 

- Biz qalanyń telefony sol tsifrdan bastalatyn jaǵyna jaqyndap qalǵan siiaqtymyz. 

-Mynadai abstraktsiiańyzben bar ǵoi,- dedi Jasyn qyzǵa keýdesin sál tóndire túsip,- siz ishki ister ministrliginde tergeýshi bop qyzmet atqara alasyz. Bul maǵan onsha unap kele jatqan joq. Bundai baiqaǵyshtyq sizdiń boiyńyzǵa jaraspaidy. 

- Maǵan tarihshy bolý da, baiqaǵysh bolý da, tipti esimim de jaraspaidy. Endi ne isteýim kerek? Qyz oǵan jartylai burylyp suraýly túrde kúlimsiredi. 

- Atyńyzdy kez-kelgen, tipti, erkektiń atyna bolsa da ózgertip alyp, kioskide jergilikti gazetter satyp turǵanyńyz jarasady. 

- Odan úlken qyzmet tappadyńyz ba? 

- Sizge odan artyq qyzmet joq. Bola qalsa, ádemiliktiń úlgisi retinde Iýneskonyń qamqorlyǵyna alynyp, bir sýyq mýzeide turasyz. 

- Al, qartaiǵan soń ne isteimin? 

- Onda, sulýlyqtyń qalai qartaiatynynyń úlgisi bolyp turasyz. Kiimmen turasyz ba, kiimsiz turasyz ba, ol jaǵyn halyqaralyq komissiia sheshedi. 

Baǵila kúlimsirep kele jatqan qalpyn kilt sýytty da, eki beti dý etip, Jasynnan betin buryp áketti. 

- Raqmet,- dedi ol lyp etip oianǵan uiaty men ókpesin tanytyp. 

Baǵilanyń ózine ókpelep, birazdan beri umyt bop bara jatqan tákkapparlyǵyn boiyna jinap ap, alǵa qarap qimylsyz otyrǵany Jasynnyń kúlkisin keltirdi jáne ol burynǵydan da súikimdi bola túsken siiaqty. Olar Jasynnyń úiine jetti de, mashinany qaitaryp jiberdi. 

Baǵila buǵan deiin mán bermep edi, esik aldyna kelip, endi basqyshpen joǵary kóterilýge týra kelgende aiaǵynyń dirildegenin sezdi. "Beitanys adam ǵoi,- dedi ishtei,-iá, múlde beitanys deýge de bolady. Men onyń jetegine únsiz erip kelemin. Bul - ózimdi ózimniń qorlaýym emes pe? Úiinde kimder bar? Áieli bolsa she? Men kimmin dep baram, bul meni kim dep tanystyrady? Múlde bóten úige, tún ishinde!.." 

- Men... qaitsam qaitedi?- dedi ol ekinshi qabatqa jetkende aialdap.- Shynym. Keshirińiz... 

Jasyn onyń tómen qulaǵan kirpikterine qarap turdy da: 

- Men keshiremin, bárin de keshire alamyn,- dedi.-Biraq siz qazir qaityp ketseńiz, maǵan degen áýelgi óz senimińizdi qorlaisyz, sonan soń, meniń taza nietime senimsizdik kórsetip, daq salasyz. 

- Múmkin,- dedi qyz sybyrlaǵandai erinderin ǵana kúbirletip.- Sizden sóz artylmaidy. Qai qabatta turasyz? 

- Tórtinshi. 

- Júrińiz...

*** 

Jasynnyń úiinde ákesinen basqa eshkim joq eken. Áieli jumysynan tórt-bes kúnge suranyp balalarymen qysqy kanikýldyń kezinde aýylǵa ketipti. Túpki bólmede jasy jetpisten asqan dimkástaý ákesi jatyr. Óz kiltimen esikti ashqan boida Jasyn "Osynda sheshine ber",- degendei saýsaǵymen kiim ilgishterdi nusqady da, ákesi jatqan bólmege qarai ketti. Sálden soń onyń daýsy estildi. 

- Iá, jigit, qal qalai?- dedi Jasyn ákesiniń jaiyn surap. 

- Raqmet, aqsaqal, jaman emes,- degen ákesiniń jaýaby estildi. 

- Sofi Lorennen hat joq pa áli? 

- Joq qoi qyztalaq. 

Baǵila kiim ilgishke tonyn ilip, etigin sheshti de qalai qarap júrerin bilmei turyp qaldy. Jasyn men ákesiniń daýsy áli estilip tur. 

- Baryp kelmeisiń be? 

-"Komandirovochnyi" tóleseń baryp keleiik. 

Jasyn sańq etip bir kúldi de, Baǵila jaqqa qarai qolyn oń jaqtaǵy bólmege qarai siltedi. Baǵila solai qarai júrdi de, bólmege kirdi. 

- Vot hitrets!- degen Jasynnyń kúlki aralas daýsy Baǵilaǵa burynǵydan kómeskileý estildi.- Sonda men seniń mahabbatyńa "komandirovochnyi" tóleýim kerek pe? 

- E, tóle,- dedi ákesi bir jótelip alyp.- Sol bolmaq túgil Baian bolsa da aqshama baratyn jaiym joq.

- Al jaraidy, jat onda. Múmkin Sofi Lorenniń ózi kep qalar. Shai ishesiń be? 

- Joq. Keiinirek. 

- Kofe she? 

- Ony qaitpekpin. Túnimen úki bop shyqsyn deisiń be? 

Jasyn taǵy sańqyldai kúldi de, "Jaraidy, kerek bolsam shaqyrarsyń",- dep, beri qarai júrdi. 

Baǵila áke men balanyń arasyndaǵy qalyptan tys áńgimege jymiia kúlip otyryp, Jasynnyń koridorda syrt kiimi men báteńkesin sheship jatqanyn estidi. Ol jan-jaǵyna nazar sap qaraǵanda úsh qabyrǵa toly kitaptardy kórip, basy ainalyp ketti. Bir sátke ózin tym kishkentai,eleýsiz jandai sezindi. "Mynaý - ózgelerdi qorlaý ǵoi. 

Osynsha kóp oqýǵa bola ma eken?"- dedi ol ishtei óz-ózinen namystanyp. Oiyn jinap alǵansha ishke Jasyn da kirip keldi. Kelgen bette tóbedegi shaqyraiǵan jaryqty óshirdi de, jazý stolynyń janynda turǵan sarǵysh torsherdi jaqty. 

- Keshirińiz,- dedi ol Baǵilaǵa kúlimsirei qarap.-Ákeidiń jaiyn bilip jatqanym ǵoi. Tústen beri úide bolǵan joq edim. 

- Solai ma? Men jezdeńiz eken dep qalsam.- Baǵila ázildegen bolsa da yńǵaisyzdaý shyǵyp qalmady ma dep qyzara ezý tartty. 

- Ekeýmiz ejelden ázildesemiz. Álgi jatqan "jigittik" tuńǵyshymyn. Tuńǵysh bala ata tiri turǵanda ákege buiyrmaidy ǵoi. Men atamnyń qolynda óstim. Sonda erjettim. Biraq, álgi "jigitimizdiń" menen keiingi eki qyzy turmysqa shyǵyp ketti de, Sofi Loren basqa bala kótermedi. Atai ólgen soń álgi qý "jigit" meni aldap-sýlap, qaita-qaita kelgishtep júrip ózine ikemdep aldy. Jezde men qaiyndai ázildestigimiz sodan. 

- Al, Sofi Loren degen kim? 

- Kim bolýshy edi, áigili kinoaktrisa. Álgi "jigittiń" kempiri.- Ol raqattana kúldi.- Meniń áiel, balalarymmen birge elge ketken. Jalǵyz júre almaidy, birge baryp kep alaiyn, endi qashan qol tiedi dep olardan qalmai qoidy. 

- Ol kisini nege bulai ataisyzdar? 

- Baiaǵyda Sofi Loren Moskvaǵa kelgen. "Kúnbaǵys"degen filmde oinaǵan. Sonda Moskvaǵa menimen birge ákem de barǵan edi. Qonaq úide birneshe jazýshylar bop aktrisamen tanysqanbyz. Ákem de kórgen. Bárimiz kúnge tabynǵan kúnbaǵystai japyrylyp, Sofi Lorenniń daýsyn estip qalýǵa yntyq bop, jan-jaǵynan keý-keýlep jatyrmyz. Nomerge kelgen soń ákemnen: "Qalai, unady ma?"-desem: "Esektiń miyn jepsińder!"- dep qolyn bir-aq siltedi. "Úidegi kempirimnen asyp bara jatqan túgi joq. 

Dál súitip kiindirip qoisam Saparkúl de Sofi bop shyǵa keledi",- dep kijinip otyr. "Qalyń malyn tólep ápereiin, alasyń ba?"- desem, "Almaimyn",- deidi. Sodan beri aramyzǵa osyndai ázil engen. Baǵila syńǵyrlai bir kúlip aldy. 

- Qyzyq eken! Bizdiń semiada mundai qarym-qatynastyń nyshany da joq. Bári óz ornynda. Áke - áke, ana - ana, bala - bala. Qazirgi turǵan aǵaiymnyń úiinde de solai, qaita, árkimniń orny erekshe badyraiyp turady. 

- Mundai qarym-katynastyń barlyq semiada bolýy shart emes,- dedi Jasyn sigaret tutatyp.- -Keshki tamaqqa qalaisyz? 

- Qajeti joq. 

- Men de solai dep oilaimyn. Ýaqytty bosqa qaza qylamyz. Men tamaq ishýge ketetin ýaqytqa qatty qinalamyn. Onda da kofe qoia salaiyn. 

Jasyn ornynan turyp, as úige ketti. Artynsha krannyń saryldaǵany, kofe qainatqysh qaqpaǵynyń sartyldaǵany, sonan soń jaǵylǵan sirińkeniń byj etken dybysy estildi. Jasynnyń odan keiin de tońazytqysh pen shkaftardy ashyp, áldenelerdi daiyndap jatqany baiqaldy. Ol azdap kúlimsiregen qalyppen qaita keldi. 

-Bilesiz be,- dedi ol tabaldyryqtan óte bere sóz bastap. Sóziniń kelesi bóligin Baǵilanyń qarsy aldyndaǵy kresloǵa kep jaiǵasqan soń jalǵastyrdy. Adamnyń tamaq ishý men uiqyǵa ketetin ómiri onyń jarty ǵumyryn alady. 

Keide maǵan jer betindegi adamdar tamaq iship-iship, uiqysyn qandyryp alyp ólip kete salý úshin jaralǵan siiaqty bop kórinedi. Úsh mezgil tamaq ishý degen qomaǵailyqty bylai qoiǵanda esýastyq qoi. Keibireýler besin tamaqty taǵy ishedi. Menimshe, qudai baryp turǵan egoist, tek qara basyn ǵana oilaidy. Injil men qurandy oqysań qudai men alla adamdy meiiri túsip jaratqan. Men kelispeimin. Eger qudai adamdy shyn jaratqan bolsa, onda da ózi úshin. Japadan-jalǵyz surlanyp otyra berýden jalyqqan soń adamdy oilap taýyp, búkil galaktikadan táýir planeta tappaǵandai qiiandaǵy bir alaqandai jerge taratqan da jibergen. Adamdar barǵa da, joqqa da senip japa tarmaǵai tirshilikke kirisip ketken. Sanaýly demi, sanaýly kúni bola tursa da, biriniń óligin biri jerlep kep otyrsa da, ǵumyry qudaidai máńgi kórinip, túkke turǵysyz usaq tirligine qaita kirisedi. Qudaiǵa bul tiimdi. Bizdiń ómirimizge qarap otyryp ishek-silesi qatyp, erninen kúlki jiylmaidy. Biz bolmasaq ishqusa bop jarylyp ketýi múmkin ǵoi? Degenmen, ózim degende qudaidyń fantaziiasy myqty jumys istegen. Molodets! 

Jasyn áldekimdi keleke qylǵandai kermek kúlimsiredi. Baǵila onyń kimdi keleke etkenin - qudaidy ma, Adamdy ma, ol jaǵyn tolyq ajyrata almady. 

Kenet onyń júregi lúpildep ketti. Ol qarsy aldyndaǵy sigaretin býdaqtatyp, adam túgil qudaidy synap, keleke etip otyrǵan jigitten shoshynaiyn dedi. Ol kápirlerdiń injilin de, musylmandardyń quranyn da oqyǵan joq edi, biraq grek mifologiialarynan, aqyn, dramatýrgteriniń shyǵarmalarynan qudaidyń adamsha sóilegenderin, tipti, daýlasqandaryn da oqyǵan. Biraq, ol qudailar men qazirgi kezdegi qudaidyń arasy aspan men jerdei, óitkeni qazir Adam uǵymyndagy jaratýshy kúsh bop tanylatyn ǵana qudiret iesi qaldy. Jasynnyń sol qudiret iesin jańa ǵana ákesimen sóileskendei synǵa alyp, ázil aityp otyrǵany jas qyzdy qairan qaldyrady. 

Ol Jasynmen ekinshi ret qana kezdesip otyr. Osy eki kezdesýdiń aralyǵynda ony áldeneshe ret jek kórip te, ol jek kórýin tez umytyp, birneshe ret qaita yntyǵyp ta úlgerdi. Ekinshi qaityp tildespespin degen renishi Jasynnyń kelesi bir sózinen, tipti, sózsiz baiqalǵan jalǵyz-aq kózqarasy men qimylynan jazdy kúngi burshaqtai lezde erip, erigenimen turmai ótken jolǵy ókpesiniń tym usaq, aiasy tar uǵymynan týyndaitynyn uǵyndyryp ketetin siiaqty. Eger taǵdyr Baǵilany myna adammen budan bylai da qarym-qatynasyn jalǵastyrýǵa jazsa, (ol bastaldy) onda óziniń talai sýynyp, talai ysynatynyn ol kún ilgeri sanamen sezine bastaǵan siiaqty. 

- Jaraidy, biz mundai áńgimeni qoiaiyq,- dedi Jasyn sigaretin kúl salǵyshqa myjǵylai óshirip.- Sizdiń bul jerde qansha ýaqyt otyrýǵa múmkindigińiz bar? 

Baǵila tóte qoiylǵan suraqtan sál múdirip qaldy. 

- Nol minýt,- dedi ol kóz aldynda túidektelgen temeki tútinin qolymen jelpip.- Óitkeni men baǵana úide bolýym kerek. Kerisinshe úige eki saǵat qaryzdarmyn. 

- Raqmet!- Jasyn ornynan turyp, tereze fortochkasyn ashty.- Joq, ashyq aitqanyńyz úshin emes, taýyp aitqanyńyz úshin. 

- Siz ádemi sóilegendi jaqsy kóresiz be? 

- Janym jek kóredi. Siz ádemi sóilegen joqsyz. Kútpegen interpretatsiia bar. Bilesiz be, dúniedegi eń iri oqiǵalar: soǵys pen beibitshilikke deiin sózdiń aitylý túrine bailanysty... Keshirińiz, kofe qainady ǵoi deimin! 

Jasyn jeńil kóterilip as úige qarai júgirdi. Sálden soń kofe qainatqyshty barlyq kerek-jaraǵymen podnosqa salyp ap kelip, ekeýiniń ortasynda turǵan alasa stolǵa qoidy. Sonan soń qaita shyǵyp ketti de, jartylai ishilgen frantsýz koniagin ákep qoidy. 

- Túsinem,- dedi ol eki shyny aiaqqa kofe quiyp jatyp.- Siz múlde basqa ortada tárbielengensiz. Meniń barlyq sózim men oi-pikirim, qimyl-áreketim, tipti, sizdi áiel-balam bola turyp óz shańyraǵyma ertip ákelýim aldymen ózińizge, sonan soń estigen jat qulaqqa ersi, túsiniksiz bop kórinýi múmkin. Qaitemiz, árkim óz túsinigine, óz órisine qarai baǵalar. Adamǵa esh nárse bastan-aiaq unaǵan emes, tipti, álgi aitqan qudaidy da kóp rette unata bermeimiz ǵoi. Synaimyz, qarǵaimyz, tipti bezinemiz. Al, qudai emes, ózeginde ólimi bar jai et pen súiekten turatyn adam jaily ne demeimiz. Eń bastysy - óz isiń men pikirińniń durystyǵyn durys túsine bilýde. Qalǵandary ekinshi plandaǵy nárse - ómir súrýdiń tehnikalyq jaǵy. Oǵan aqyl-oidan góri az ǵana qýlyq pen az ǵana aramdyq jetip jatyr. Eger meniń búgingi tirligim sizge orynsyz da óreskel bop kórinse, solai oiladynyz dep sizdi kinálamaimyn. 

- Iá, iá, tym óreskel kóringeni ras,- dedi Baǵila, kofeden bir urttap.- Renjimeńiz, siz áielińizdi jaqsy kóresiz be? 

Jasyn myrs etip ezý tartty da, kofesine bir shai qasyqtai koniak quidy. 

- Sizge de quiaiyn ba? 

- Joq, men bulai iship kórgen emespin. 

- Endeshe kórińiz.- Ol Baǵilanyń da shynysyna bir-eki tamyzdy. Sonan soń kofeden bir urttap, kresloǵa shalqalai otyrdy da, Baǵilaǵa tesile qarady. Ózine týra qadalǵan oqty da salqyn janarǵa tótep bere almai, kózin qaryp alarmyn dep shoshynǵan adamsha qyz birden kirpigin tómen qulata qoidy.

- Áielińizdi unatasyz ba, balalaryńyz sizdi jaqsy kóre me, mamasyn ba, osy áielińizdi súiip aldyńyz ba, álde jai qosyla saldyńyz ba, ómirińizde bireýge ǵashyq bop kórdińiz be, súigen qyzyńyz (!) bar ma, taǵy-taǵylar, taǵy-taǵylar? Júrek ainytatyn suraqtar! Nashar jazýshynyń nashar povesindegi nashar keiipkerleriniń bir-birine qoiar suraǵy. Bul suraqtar adam túsinigi men biliminiń áli tómende jatqanyn kórsetedi. 

Baǵilanyń eki betine qan teýip, ernin tistelep, súiriktei saýsaǵymen aldyndaǵy shyny aiaqty ainaldyra berdi. Bir sátke ózin qorsynyp, kisi kóńiline qaramaityn áiel zaty eken dep aiamaityn myna jigittiń aldynda namysy jer bolǵandai sezindi. "Men munda nege keldim? Shynynda nege keldim?- dedi ol yńǵaisyzdanǵannan eki qolyn qoiarǵa jer tappai birde shyny aiaqty, birde tizesin ustap.-"Adamdy azap aidaidy" degen ras bolar. Tipti, "júrińiz" dep ótinbese de "Qaida kele jatqanymdy bilemin, nesine suraimyn",- dep danyshpansi qalýyma jol bolsyn. Endi kelip jan balasynan estimegen sóz estidim. Bálkim... bálkim solai-aq shyǵar, meniń tárbiem basqa, bilgenim az shyǵar,- dedi ol ishtei jylarman halde oiyn jalǵastyryp,- endi sol úshin kisiniń namysyn jyrtyp, aryna tiiý kerek pe? Jurttyń bári Jasyn bolý kerek pe? Olai talap qoiýdyń ózi bilmestik qoi, tipti esýastyq, iá, esýastyq. Nege aitpaimyn, osy oiymdy oǵan estirtip nege aitpaimyn? Bálkim ol meniń áli balalyǵymdy paidalanyp osylai óktem sóilep otyrǵan shyǵar. Ketý kerek, ketý kerek, bul jerden!.." 

- Men sizdiń kelesi suraǵyńyzǵa jaýap bereiin,-dedi kenet Jasyn Baǵilany tańqaldyryp,- Bul suraq aitylmasa da oiyńyzda turǵany anyq, oǵan talas joq. 

Sizdi munda shaqyrǵan sebebim... eshqandai sebep joq. Qandai baǵytta, qandai áýelde bolsa da oiym osylai otyryp áńgimeleý boldy. Men sizdi arzan ortaǵa qimaimyn. Nege ekenin ózim de bilmeimin, bilsem biletin de shyǵarmyn... bar biletinim tuǵyrǵa qonar suńqar bop jaratylyp, qarǵa men japalaqtarǵa ilesip butaqqa qonyp qala ma dep qimadym. Adamsyń tulǵa bop qalyptasýy úshin onyń jaratylys bergen qabileti az, ol qasiet aralasar ortańa bailanysty. Kimmen dos bolsań, kimmen syrlas bolsań sol deńgeiden sen de asa almaisyń. Ah, men taqliia aityp kettim ǵoi deimin. Jeter. Esińizde bolsyn» eger sizdiń paiymyńyz bolmasa, men sizdi áńgimege tartpas ta edim. Koniak qosqan kofe qalai eken? 

- Qaidam,- dedi Baǵila qaitadan ezý tartyp. Shynynda, álgi bir yńǵaisyz sátte otyryp ol koniaktiń kofeniń dámine de nazar aýdarmaǵan-dy. Jasyq arnaiy suraǵan soń, sýyp qalǵan kofeden taǵy urttady da, bir-eki tamsanyp baryp: 

- Jaman emes,- dedi. 

- Ony qaidan bildińiz? 

- Dáminen daǵy. 

- Buryn iship kórip pe edińiz? 

- Joq. 

- Endi nege ótirik aitasyz! Jaman emes deý úshin buryn iship kórýińiz kerek. 

- Sizden ákeńiz neshe jas úlken?- dedi Baǵila kenet. Jasyn tosyn suraqtan keýdesin kóterip aldy. 

- Qansha úlken bolý kerek bolsa sonsha. 

- Siz úlken adam men balanyń arasyn shatastyryp alǵan bolýyńyz kerek. Ol kisimen baladai jyly sóilesesiz de, menimen qart adamdai sóilesesiz. 

Jasyn oǵan qarap otyryp qaldy. Salqyn janaryna jylylyq úiirilip, aitaryn aityp sap, "barym osy, endi qaitesiz", degendei bir boiynda boijetkendigi men balalyǵy qatar úndesken beikúná, beitarap namysty qyzǵa kóńili súisinip, tóńireginen estiler oily sózge qashan da túrik júretin qulaǵynyń quryshy qanǵandai boldy. Oilar, taǵy da oilar. Birimen-biri shyrmaýyqtai shatysyp, birinen soń biri týyndap, adamnyń óz miyna ózi tynym bermeitin, shetsiz, oilar. Estisi de bar, eseri de bar, syrbazy da bar, suǵanaǵy da bar. Bir bastaǵy bir oi bir oiǵa qarsy, bir oi bir oiǵa dushpan; biri - altyn, biri - ury. Osy qas qaǵym ǵana sátte Jasynǵa da oidyń talaiy kep, talaiy ketti. Qol sozym jerde ǵana otyrǵan qyzdyń ózinen tym-tym alysta ekenin bir sezindirip, bir elestetip ótkenshe Jasynnyń basqaǵa aityp túsindire almas kezbe oilary shartarapty sharlap baryp qaityp edi. Adam men jan dúniesiniń kúrdeliligi sondai, bir adamdy esh ýaqytta ekinshi adam álgi adamnyń dál ózindei túsine almaidy, túsinýi múmkin emes. Jasynnyń bir ǵalym keiipkeri (filosof) stýdentterge lektsiia oqyp turyp: Adam miy - qudai fantaziiasynyń tamasha jetistigi" degen edi. 

Ol bir-eki minýtqa sozylǵan osy únsizdiktiń ishinde buryn jazǵan óz tujyrymynyń dáldigine taǵy kózi jetti. Osy únsizdiktiń ishińde-aq ol myna ómirdiń jazǵy nóserdei ótkinshi ekenin, ýaqyt degen qudiret jandy men jansyzǵa sezdirmei ǵumyryn talai bererin, anadan shyr etip týǵannan bastap adam balasynyń kartaiýǵa bet alatynyn taǵy sholyp ótti. Ýaqyt - urynyń qolynda ketken óz qasietteriniń biri - áieldi súiý, áieldi unatý ekenin ol alǵash ret sezindi. Joq, ol áli de áiel zatyn unata alady, tipti dál aldynda otyrǵan qyz bolmasa da dál osyndai basqa qyzdyń júregin ózine qarata alady, tipti, bes jyl, on jyl ótken soń da ol qartaiyp qalmaq emes, kerek deseń áiel balasyn budan bylai unatpai-aq, qulai berilmei-aq ǵumyr keshe alady. Jasynnyń janyn qulazytyp ketken nárse naqtyly bireýdi unatý, unatpaý qaqysy emes, adam boiyndaǵy múmkindik bolatyn. Osy otyz bir jyl ómiriniń ishinde ol adamǵa tán basty qasietteriniń birinen - alańsyz súiý erkinen airylypty. Endigi súiý, endigi unatý bala búrkittiń áreketindei emes, kári búrkittiń áreketindei jasqana kelerin uǵyndy. Bul butaqtan aqqan tamshy bolsa, Baǵila nemese Baǵila tektes qyz bulaq tamshysy, ekeýiniń de kólemi men túri uqsas bolsa da qasietteri bólek. Bul kermek, ol tushy. Kermek tamshyǵa tushy tamshy qosylǵanda ol da dámin ózgertedi. 

Osy oiǵa kep tirelgende Jasynnyń oiyn orny tolmas bir sezim torlap alsa da, ekinshi bir oi: "Áli de joǵaltaryń kóp, opyna berme",- dep jylt etip, bolashaq kárilikten habar berip, onyń kóńilin táýbege túsirip ótkendei boldy. Ol ornynan turyp, terezege keldi de, perdeni ysyrdy. 

- Qarańyzshy, dalada qar jaýyp tur,- dedi áli opynysy men ókinishi arylmaǵan únmen. 

Baǵila onyń qasyna keldi. Dál baiaǵy kúz kezinde ekeýi qatar kele jatqandaǵydai bul joly da Jasynnyń denesine denesi tiip ketpeýin qatty qadaǵalap, qatarlasyp turdy. 

- Japalaqtap jaýyp tur. Sizdiń sózińiz sekildi iri eken. 

Jasyn dalaǵa qarap turǵan boiy Baǵilaǵa sezdirmei jymidy da: 

- Endi sóilemei-aq qoiyńyzshy, siz onsyz da búgin mazamdy alyp bittińiz,- dedi. 

- Men... ketemin,- dedi yzasy taǵy burq etken qyz tyǵyla sóilep. 

Jasyn eki qolyn qaltasyna sap turǵan boiy onyń sózin estimegen adamdai taǵy sóz bastady. 

- Dúnie typ-tynysh, jaibaraqat qar jaýyp tur,-dedi ózimen-ózi tildeskendei.- Árkim óz sharýasymen. Eshkim men eshkimniń isi joq. Syrttai qarasań jurttyń bári biri-birimen dos siiaqty. Aitalyq, ana bir segiz qabat úidi kórdińiz be, tóbesine qyzyl lampalarmen "Slýjba byta" degen jazýy bar. Sol úide qansha adam, qansha taǵdyr bar deseńizshi. Báriniń de jaqsy kóretin, jek kóretin, tipti bireýdiń ólgenin tileitin adamdar turyp jatyr. Áne, bireý, as úide, bireý zalda, bireý uiyqtaityn bólmede qybyrlap júr. Ana qyzyqty qarańyz, plavka men lifchigi ǵana bar bir jas áiel tereze perdesin ashyp jatyr, qaita, jabýy kerek qoi. 

Baǵila da ony kórip, tómen qarap eriksiz jymidy. 

- Erteń ǵoi, tań ata salysymen bári jumysqa bytyraidy. Sodan qas qaraia bir-aq oralady. Tamaq jasap ishedi de, jatýǵa yńǵailanady. Dem alý kerek. Óitkeni erteń jumysqa barý kerek. Bárińde de úlkendi-kishili maqsat bar. Soǵan jetemin dep kúresedi, umtylady,jeńedi, jeńiledi. Momaqan pishinde japalaqtap qar jaýyp tur. Bul da tabiǵattyń óz tirshiligi, óz áreketi. Qarap tursań, tynyshtyq, beibitshilik degenniń qadirin eriksiz sezinesiń. Beibitshiliktiń qasietin soǵysta emes, beibit kúnde uǵynǵan jaqsy ǵoi deimin. Siz qalai deisiz?- Ol Baǵilaǵa moiyn burdy. 

- Men endi sóilemeimin. 

- A-a! Siz álgi sózge taǵy burtiyp qalǵan ekensiz ǵoi. Onda jóńdi ańǵarmaǵan ekensiz... Jaraidy, ańǵarmai qalǵanyńyz da durys bolǵan shyǵar. Siz qaitqaly tursyz ba? 

- Iá. 

- Júrińiz. Úidegi aǵańyz ben jeńgeńiz urysyp jatqan shyǵar. 

Jasyn Baǵilanyń tonyn kigizdi. Kúni boiy ańǵarmapty, ekeýi pálendei sheshilip sóilespese de myna qyzdyń myna úide jai otyrǵanynyń ózi janǵa toq, kóńilge dárý eken, endi ol kiinip, ketýge jinala bastaǵanda sol orynnyń taǵy da opyraiyp bos qalary sezildi. 

Jasyn Baǵilany taksimen úiine deiin shyǵaryp saldy. Qoshtasarda oǵan qolyn sozdy. Qyzdyń maqtadai jumsaq, shybyqtai iilgen saýsaqtaryn alaqanynda bir sát ustap turdy da, qolynyń syrtynan jai ǵana súidi. Qyz qolyn aqyryn tartyp alyp, uialǵanynan ne derin bilmei qolǵabyn kiip jatqanda, áiteýir bir nárse deý kerek bolǵan soń Jasyn: 

- Báribir atyńyz maǵan unaityn emes,- dedi. 

- Qazir sizdi sol ǵana mazalap tur ma? 

- Iá. Basqa eshqandai oi mazalap turǵan joq, tek sol ǵana!- dedi Jasyn.- Al, saý bolyńyz. Qudai jazsa taǵy kezdesermiz. 

Jasyn taǵy da kermek kúlimsirep, mashinaǵa otyrdy.

* * * 

Sárgel kelesi jyldyń jazynda dissertatsiiasyn qorǵap shyqty. Ol doktorlyq ataqqa ie bolyp alǵan soń kóńilin bir demdep, úlken banket jasady. Banketke "kóńildi bir demdeýge" tikelei qatysy bar adamdar, sonan soń oqý orynynyń basshylary, ǵalymdary men kafedra muǵalimderi jáne jaqyn-týystar shaqyryldy. Qarataiǵa erekshe telegramma berildi, telefonmen de tikelei sóilesti. Jaratylysynda kisi kóńilin jyqpaityn Qaratai báz bireýlerdei jumystyń kóptigin syltaý etip jatýdy qolaisyz kórip, ýaqyty joq bolsa da kelip qaitty. Ol kelgen soń onyń Ministrliktegi dosy da Sárgeldiń dastarqanynan ekinshi ret dám tatty. Ol, árine, qyzmet babyna bailanysty kópshilik dastarqanynan qashyp, úide bolýdy jón kórgen. Óziniń ǵylym jolyndaǵy bul tabysyna keibireýlerdiń kúdikpen qarap qalatynyn sezgen Sárgel, ol kisi banketke barýdan bas tartyp, úidegi ońashalyqty qalaǵanda qatty qýanǵan. Byltyrǵy jyly rektormen aradaǵy ótken jyly áńgimeden keiin ol ózine bergen ýádesinde turyp, Qarataiǵa Almatyǵa bir kelgeninde olardy (rektor ekeýin) áielderimen qosyp úige shaqyryp, azdap betin ashyp alǵan-dy. "Bári oidaǵydai boldy",- dep kóńili ósip qalǵan. Qarataidyń olardyń aldyndaǵy bedeli men sol keshte aiqyn tanylǵan aqylyna da qatty riza bolǵan-dy. Sóite tursa da, sol kúngi keshten keýdesine bozanyń qorabasyndai, esine tússe júregin syzdatyp ótetin ashqyltym bir sezim qaldy. Ózinen tórt-bes jas kishi rektor men Málikeniń bir emes birneshe ret kózqarasqanyń, ári-beriden soń ázildesip qalǵanyn da kózimen kórip, qulaǵymen estigen-di. 

Jazǵy bankette ony da shaqyrýǵa týra kelgende, Sárgel biraz ishtei qinaldy. Biraq, shaqyrmasqa taǵy amaly joq edi. Qonaqtardyń tizimin jasaǵan kezde ol qanyna bitken qýlyqpen rektordyń familiiasyn qasaqana qosýdy "umytyp", kórip shyqshy dep Málikege bergen edi. Sárgel siiaqty adamnyń ýniversitet rektoryn umytyp ketýi jańa shyqqan kúnniń izinshe qaita batyp ketýimen teń ekenin biletin Málike de bul "umytýdyń" ar jaǵynda bir zálimdik jatqanyn sezip, "durys" dep jaibaraqat qaitaryp bergen. Sárgel "Qalaisha oiyńa túspei qaldy?"- degendi jylt etip synai qaraǵan kózinen bildirip alsa da, Málike esh nárseni ańǵarmady dep uqsa da ony taǵy bir teksere ketýdiń artyqtyǵy joq ekenin oilap: "Oý, qalaisha? Rektordy umytyp ketippiz ǵoi!"-dedi. Dedi de jylt etip kóziniń quiryǵyn Málikege jumsap aldy. Yzasy kelgen Málike onyń qyzǵanysh otyna ádeii mai quiyp: 

- Ne degen sumdyq!- dedi kózin alartyp.- Sonan soń ony eske túsirgen adamdai jaima-shýaq kúlimsirep turdy da, eki qolyn iegine aparyp:- Netken biiazy adam! Ázili men minezi qandai! Ony mindetti túrde shaqyrý kerek,- dedi. 

Sárgeldiń kedir-budyr keńirdeginen porshen júgirip ótti. 

- Olai bolsa, shaqyraiyq,- degen Sárgel ár sózin tamsana aityp. Málikege kórsetip turyp tizimniń bas jaǵyna rektordyń familiiasyn jazdy da, qalamsabyn qadap turyp núkte qoidy. Sonan soń narazylyǵy men kúdigin, qyzǵanyshy men aibaryn tanytqandai boiyn qazdita, eki qolyn artyna ustap úiden shyǵyp ketti. Banketke ekeýi birin-biri ańdysar, qyryn qabaq adamdar bop jetti. 

Banketti de, úidegi dastarqandy da ótkizgen soń, Qaratai aýdan máseleleri boiynsha tiisti jerlerdegi jumysyn bitirip alyp, aǵasy men jeńgesin jáne qyzyn taýǵa qydyrtýǵa alyp shyqty. Ondaǵy maqsaty da jai serýendeý emes, kópten kórmegen qyzynyń qasynda júre turý, sharýa basty, shań qapty júregińde úimelegen ákelik saǵynyshyn bala erkeligimen azdap bolsa da silkilep alý edi, jáne alysta júrgen qyzynyń boiynda qandai ózgerister baryn syn kózben baiqap ketý de artyq bolmas degen oiy bar-dy. 

Olar taýǵa shyǵyp, jeńil-jelpi tamaq jep, sýsyn ishti. Sárgeldiń doktorlyǵyn taǵy da atap ótti. Iiýn aiynyń tamyljyǵan kezi bolatyn. Bir jerde otyra bergennen jalyǵyp, olar mashinany etekte qaldyrdy da, taý ańǵaryn jaiaý aralady. 

- Iapyrmai,- dedi Qaratai sarqyrap aǵyp jatqan taý ózeniniń jaǵasyna kep, azdap tynyǵyp alý úshin qyzyl tastyń ústinde otyryp.- Tabiǵat degen tamasha eken ǵoi! Netken sulýlyq! 

- Papa, ol úshin Almatyǵa jii kelip turý kerek,-dedi Baǵila oǵan erkelei iyǵyna asylyp. 

- Solai ma, qyzym-aý, men ony qaidan bileiin!-dedi Qaratai selkildei kúlip. Úide qadiri joq astyń dalaǵa alyp shyqqanda bal tatityny sekildi, ásheiinde kúle qoimaityn sózge taý arasynda erigip júrgen soń ba, bári de kúldi. Sárgel de kúldi. Ol Málikeniń sózimen aitqanda Qarataimen "sinhronno" kúlip otyrdy. 

- Papa, men tym bala bop kórindim ǵoi deimin,-dedi Baǵila ókpelegen keiippen burtiǵan bop.- Kerek deseńiz men basqasha da sóilese alamyn. 

- Resmi túrde me? 

- Iá. Máselen bylai: Barlyq sovet adamynyń eńbek etýge, demalýǵa, seiil qurýǵa qaqysy bar. Biraq, aýdannyń birinshi basshysyna bul qaǵida júrmeidi. Óitkeni búkil sharýashylyq tizgini sonyń qolynda. Tabiǵattyń keremetine, japyraq sybdyry men bulaq syldyryna, mýzyka qudireti men poeziianyń siqyrly qasietine, aidyń arýlyǵy men dál tóbesindegi aspannyń dál búgin sonshalyqty tazalyǵyna, taǵy-taǵy názik qubylystarǵa kóńil bólip jatatyn onyń ýaqyty joq. Bul máseleler jaiynda sizden eshkim suramaidy, eshkimniń aldynda esep bermeisiz, sizden sharýashylyqty suraidy, ónimdi suraidy. Soǵan jaýap beresiz. Men bilsem sizdiń oiyńyzda osy sózder tur. Moiyndaisyz ǵoi, papochka, moiyndaisyz ǵoi? 

- Árine, árine, qyzym. Senim artylǵan soń ony aqtamasqa bola ma! 

- Sýr,- dedi Málike sózge aralasyp.- Sen papańa tym erkelei berme. Bizdiń kóńilimizge kelip qalady, bólektegen bolasyń. Solai emes pe, Ser? 

- Nege! Erkelesin,- dedi Sárgel báteńkesiniń ishine túsip ketken usaq tastardy silkilei túsirip jatyp. 

- Qalai, qalai? Sýr, Ser degen ne?- Qaratai úsheýine kezek-kezek qarady. 

- Sýr degen sýret. Ser degen Sárgel,- Málike aiaǵyn tastai sýǵa malyp otyryp mán-jaidy op-ońai túsindirip shyqty. 

Qaratai Sárgel men Baǵilaǵa taǵy kezek qarap aldy da, bar yqylasymen keńkildei kúldi. 

- Seniń fantaziiańda shek joq, Málike. 

- Al ózin kim dep ataitynyn bilesiz be? "Like" dep. Aldyńǵy bir býynyn alyp tastasańyz "Like" bop shyǵa keledi. 

- Ai, sender kisige at qoiǵysh ekensińder ǵoi. Maǵan da aidar taǵyp jiberersińder. 

- Like odan taiynbaidy. Ázirge uialyp júrgen bolý kerek,- dedi Baǵila "Ras pa?" degendei oǵan qarap. 

- Múmkin,- dedi Málike aiaǵyn sýdan alyp.- Ý-ý,tastai eken, súiegimnen ótip ketti. 

Qaratai kúlki arasynda Sárgelge qarap edi, onyń qulaǵy qyzaryp, keńirdeginen áldeneniń ary-beri qimyldai bastaǵanyn kórip, kúlkisin baiaýlatyp bardy da, toqtata qoidy. Inisiniń aldynda uialyp, namystanyp otyrǵanyn sezdi. 

Sálden soń olar qaraǵai arasynan jabaiy búldirgen terýge shyqty. Osyndai bir sátte Qaratai men Baǵila ońasha qaldy. 

- Papa,- dedi Baǵila onyń qasyna jaqyndai berip.- Esińizde me? Byltyr poezben osynda kele jatqanda bir jigitti kýpeden qýyp shyǵyp edik qoi. 

Qaratai búldirgen terip jatqan boiy keýdesin kótermesten qyzyna qarady da, sál oilanyp turyp basyn shaiqady. 

- Qalai esińizden shyǵyp qalǵan? Aryq kelgen, shashy uzyndaý jigit. Halyqaralyq vagonda. Siz ekeýmiz bir kýpege ornalasamyz dep... 

- Á-á, iá-á! Áiteýir bireýdi qýyp shyqqandai bolǵanymyz esimde. 

- Qýyp shyqqandai bolǵan joqpyz, qýyp shyqtyq qoi.- Qaratai boiyn tiktep, qyzyna suraýly pishinde qarady. 

- Iá, ony nege aityp tursyń? 

- Sol jigit belgili jazýshy eken. Jasyn Mádiev Qaratai oilanǵan bop biraz múdirip qaldy. 

- Estigem joq-aý, deimin,- dedi ol qyzynyń aldynda ózin yńǵaisyzdaý sezinip.- Joq, estigem joq,- dedi artynsha bilmeitinin moiyndap alǵan soń úzildi-kesildi jaýap berip,- Iá, aita ber. 

- Aitatyn eshteńe joq. Tek sizge, bizdiń kýpeden qýyp shyqqan adamymyzdyń jurtty shýyldatyp júrgen jazýshy ekenin aitqym kelip edi. 

- Bolsa bolar,- dedi Qaratai qyzynyń "aty shýly jazýshy" dep taqai bergenine toqmeiil daýyspen toitarys berip. 

- Sol jazýshyny bir kezde qýyp shyqqanymyz úshin ókinbeisiz be?- Baǵila balalyq erkeligimen aralastyryp ákesine synai da, kúlimsirei de qarady. 

- Nesine ókinemin,- dedi Qaratai taǵy da sol baiaǵy ózi úirengen ústem únge kóship.- Tanysam eken,shyǵarmasyn oqysam eken... 

- Siz eshkimdi de oqyǵan joqsyz ǵoi. 

- Baǵila,- dedi Qaratai qatal daýyspen.- Almatyda bir jyl oqydym dep menimen bilim jarystyrǵyń kele me? Meniń bilimim men jolym bir basqa. Bilmegenimdi tolyqtyrsyn dep adam bala tárbieleidi. Toqtat! 

Baǵila únsiz qaldy. Budan ary qarai ol jigit jaily da, ákesi aityp turǵandai "bilim jarystyrǵysy" kep tereńdemek te oiy joq bolatyn. Biraq ákesiniń taban asty ashý shaqyryp, onyń aldyn kesip tastaǵany kóńiline kirbiń túsirip ótkendei boldy. Osyny sekemshil áke kóńili seze qoidy da, qyzynyń qasyna kep, onyń qap-qara shashynan sipady. 

- Ákeńe ókpeleme,- dedi álgige múlde uqsamaityn, jup-jumsaq, uiań únmen.- Ákeńe ókpeleitin, ákeńe renjitin adam onsyz da kóp. Kelistik pe? 

Baǵila únsiz basyn izedi, biraq kóńilinde oǵan degen synaptai salqyn kirbiń qalyp qoiǵanyn, onyń eshqashan taramasyn, óitkeni, ákesiniń budan ári ózgermesin, ómiriniń sońyna deiin osy deńgeiden, osy túisikten, ózine degen seniminen taimasyn sezdi. Sony sezingen kezde ishki dúniesinde oǵan degen aiaýshylyǵy da oiandy. Qaratai Sárgeldiń doktorlyǵyna kórimdik dep myń som tastady da, sol kúni keshke elge ushyp ketti.

Ekinshi bólim

Arada alty ai ótip, jańa jylǵa bir-eki jeti qalǵanda Sárgel doktorlyq diplomyn qolyna alyp, kópten alańdaǵan kóńili bir tyndy. Dissertatsiiasyn qorǵap bolǵan soń-aq Almatydaǵy ǵalym bitken bar jumysty tastap, tek bir máselemen - Sárgeldiń doktorlyǵyn qalaida bekittirmeý máselesimen ainalysyp jatqandai, Qarataiǵa sary ýaiymyn hatpen de, telefonmen de zar ilep aitýmen boldy. Sońǵy ret habarlasqanda Qaratai tabiǵatynda joq minez tanytyp, nemese aǵasyna zekip tastaǵan. Bul súzek bolǵan adamdai birneshe kún boiy qýaryp, óz basyna ózi aqyr zaman týdyryp, is nasyrǵa shapty dep túigen-di. 

Túnemege uiqy kórmei, as úi men koridordyń tozyǵy jete bastaǵan parketin syqyrlatyp júrip alatyndy shyǵardy. Million ret júrilip ótken "As úi - koridor" "As úi marshrýty" óz jemisin de berdi: qolynan eshteńe kelmesin bilse de ol bir kúni aiaq astynan Máskeýge júrip ketti."Bolar-bolmas doktor túgili, múshe-korrespondenttermen áreń sóilesetin attestatsiialyq homissiiada "pálenshe-eke" degen eshkim bola qoimasa kerek, aidaýdan qaitqandai Sárgeldin jaǵy sýalyp, júzi shúńireiip, pushaiman bolyp oraldy. Jaishylyqtyń ózinde tóńiregine kúdikpen qarap, ýaiym oljalap júretin ol myna oqiǵadan soń múlde mazasyz bop aldy. "Maǵan jandaryń ashymaidy, senderge báribir",- dep ol úi ishindegilerdiń apshysyn bidaidai qýyrdy. "Eshkim meniń doktor bolǵanymdy qalamaidy, óitkeni kóre almaidy. Bári de kúle kirip, kúńirene shyǵatyn adamdar. Ózinen ozǵan bylai tursyn,osy kúni qatarlassań da jurt kúndeidi. Bári jaý, bári! 

Bu zamanda dos joq, "men, tek men, ózim bolsam" degen kez. Ózinen artylǵanyn ǵana dosyna beredi, iá, artylǵanyn ǵana. Eshkimge senbeimin, óz oiyń ózińe jaý bop turǵanda basqaǵa qalai senbekpin! Áielime me? Erkektiń birinshi jaýy - áieli!" 

Erkekterdiń ashý ústinde qimasyna da til tigizip, ot basyndagy áielden jaman bop keterin, sabyr saqtap kúte tursań baiaǵy er kóńildi arnasyna qaita túserin Málike jaqsy biletin. Biraq, Sárgeldiń bul sózderi basqa erkekterdei tasyǵan kezde túbindegi tasyn betine oinatyp shyǵa keletin ashý ózeniniń qasieti emes, týa bitken ońaza minez, yzbai kóńil, kúldi badam túisik, sekemshil sezimderden ekenin de uǵyp bitti. Ol kúieýimen qarsylasýyn da qoiyp, jumysyna ádettegiden erte ketedi de, joqtan ózgeni syltaý etip keshirek qaitady. Burynǵydai shegir kózben qarsy alyp, júrek syzdatar suraqty bastai bergen Sárgelge "Prekrati,pojalýista!"- dep qabaq shytyp, onyń masadai yzyndap kóterilip kele jatqan sózderin topyrlatyp keýdesine qaita qýyp tyǵady. Áieliniń úzildi-kesildi oryssha toitarys berýi Sárgeldi tuiyqqa tirep tastaidy. Demek mundai sátte ol neden de bolsa taiynbaidy degen sóz. 

Sol sergeldeń men qyrǵi-qabaq kúnder artta qalyp,endi jańa jyl merekesine jyldaǵydan erekshe daiyndalyp jatqan kez edi. "Málike,- degen áieli men ekeýiniń arasy birshama jarasym taýyp, kóńilderi ornyqqan kezde Sárgel onyń qasynda jatyp,- bul jańa jyl erekshe jańa jyl - ǵylym doktorynyń úiinde ótetin jańa jyl. Esińde bolsyn!" 

"Zálim,- degen ishtei Málike,- maqtanshaǵyn kórdiń be óziniń! Bilemiz qalai doktor bolǵanyńdy. Úsh aýdannyń on jyldyq tarihyn tizdiń de shyqtyń. Kimge kerek ol? Ne úshin kerek? Sol aýdandarǵa eki-aq ret bardyń, zertteýge ýakyt qimadyń, meni qyzǵandyń. Bar faktilerdi ózderi jiberip turdy. Sol da ǵylym ba, sol da maqtanysh pa?" 

- Jaraidy, jaqsylap qarsy alamyz,- degen Málike de kúieýine qarsy kele berýden jalyǵyp. 

Sárgeldiń áieliniń janyna kópten beri jatyp turǵany osy edi. Qabaq salqyndaǵan soń tósek te salqyndap, ekeýi eki kereýette únsiz jatyp, únsiz turyp ketetin Málikeniń óz pikirine qosyla ketkenine súisinip, Sárgel kózin jumyp, shalqalap jatqan onyń tósin sipalady, qoly birte-birte tómendep, timiskilenip bara jatqan kezde: 

- Qoishy, ornyńa baryp jatshy,- dedi Málike Sárgeldiń gýildei bastaǵan tanaýynan betin buryp áketip. Sol sátte jańa jyl merekesin taǵy salqyn qabaqpen qarsy alý qaýpin seze qoiǵan ol Sárgeldi jubata salmaq bop:- Erte turyp salat jasaimyn,- dedi beibit únmen. 

Sárgel nemquraidy salqyn sózden sýyp úlgergen aiyrdai uzyn qolyn aiyldai jinap aldy da, qudyqqa túsip ketken adamdai lám demesten ún-túnsiz qaldy. Áieliniń ózin tósekten ne qýǵanyn, ne qýmaǵanyn anyq bile almai,sondyqtan, ne ashýlanaryn, ne ashýlanbasyn taǵy ajyrata almai, kóńilin erteńgi úmitpen jubatyp, óz tósegine qarai turyp ketti. 

Sárgeldiń gýildegen tanaýynan qutylý úshin túndegi aita salǵan sózi ózine taiaq bop tiip, Málike amalsyz erte turdy da, daiyndyǵy joqtyǵyna qaramastan qolyna túsken nárseden salat jasap, óz tirligine ózi ishtei kúlip, asyǵys jumysyna shyǵyp ketti. 

Málike keshkilik jumystan qaityp kelgende, Sárgel zaldyń esigin aiqara ashyp qoiyp, divanda japadan-jalǵyz surlanyp otyr eken. Mundaida mereke aldynda, ásirese, "doktorlyq jańa jyl" qarsańynda qansha qytymyr bolǵanmen onyń bolmashy nársege surlana qoimasyn sezgen Málike aldynda úlken búlinshilik turǵanyn salǵan jerden ańǵardy. Sol búlinshiliktiń qandai túri bolaryn oisha sharlap, árqaisysyna ishtei daiyndalyp, ol uzaq sheshindi. Bul ábden sheshinip bolǵansha kúieýiniń tyrs etpeýi ony shynymen shoshyńdyraiyn dedi. Aiaǵyna jeńil tapochkasyn kiip, Sárgelge kóńil aýdarmai óte bergen ony zaldan shyqqan "Málike!"- degen zildi daýys as úidiń tabaldyryǵyn attai bergende qýyp jetip, kilt toqtatty. Ol keri burylyp, tańdanǵan pishinmen zaldyń esiginen qarady. 

- Siz salat jasaýǵa asyqpańyz, tańerteń asyqqanyńyz da jeter,- dedi ol oilamaǵan jerden "Sizge" kóship.- Salatyńyzdyń múlde asyǵys, múlde beimezgil, múlde dámsiz daiyndalýy áielderdiń kei-keide baiqalatynyna qýlinariiaǵa degen qyrsyzdyǵyna múldem uqsamaidy. Munyń ar jaǵynda meniń kúdigimdi rastai túsetin dálelder jasyrynyp jatyr. Árine, ókinishke orai!- Ol jailap ornynan turdy.- Siz otyryńyz, mynda.- Ol ózi turyp ketken divandy nusqady.- Meniń eshqandai tamaqqa tábetim joq, salat degendi atamai-aq qoiyńyz! 

- Ser, ne bolsa da ashyp ait nemene men turam da shyǵyp ketem,- dedi Málike ashý shaqyryp. Sóitti de divanǵa baryp bir shetine jaiǵasty. 

- Qalai oilaisyzdar, eger men tamaqqa tábetim joq desem, osyndai airyqsha mereke aldynda janjalǵa qulshynyp tur degen oi týmaq pa? Árine, joq! Búgingi aitatyn sóz... 

- Qysqartyp aitshy, qudai úshin! 

Sárgel Málikeniń sózin estimegen adamdai jalǵastyra berdi. 

- Búgingi aitatyn sóz - jeke adamdardyń bir-birine degen adaldyǵy, sol adaldyqqa árkimniń kózqarasy men pikir degenge múlde kelispeidi. Bul jerde erli-zaiyptylardyń adaldylyǵy degen qasietti uǵym jatyr. Ol daýlasýǵa jatpaidy. 

- Sonymen? 

- Sonymen, qymbatty Málike,- ol keýdesin kótere túsip, daýsyn kenep aldy,- men óz kúdikterimniń ras ekenin dáleldeitin jańa faktilerdiń ústinen túsip otyrmyn. 

Málikeniń ishi qylp ete tússe de, onysyn sezdirmei jaibaraqat kalpyn saqtap otyra berdi. 

- Ol fakti - myna meniń qolymdaǵy sigaret tuqyly!- Sárgel alaqanyn jazyp, "Qazaqstan" sigaretiniń tuqylyn kórsetti.- Bul zalda sońǵy ret qashan temeki shegilgenin men jaqsy bilemin, eger sodan qalǵan bolsa, bunyń eskirip, shań basýy kerek edi. Bul múlde jańa. Demek, men Máskeýge ketkende shegilgen temeki.Temeki shegip, tuqylyn divan astyna laqtyrý! Qandai joǵary mádeniet, biik intellekt! Málikeniń ón boiy shymyrlap ketti. Óziniń de qaýiptenip otyrǵany osy edi. Sárgel Máskeýge ketkende Baǵila, Jasyn úsheýi Kóktebedegi restoranǵa barǵan. Málikeniń Jasynmen alǵash tanysýy da sol edi. Jigit oǵan qatty unaǵan. Túsiniginiń keńdigi, adamdar jaily oiynyń naqtylyǵy, óz pikirin búkpesiz ashyq aitatyny, jan-jaqty bilimi, úide de, túzde de buryn-sońdy bul tektes áńgime tyńdap kórmegen Málikeni birden baýrap alǵan. Onyń qai salada bolmasyn tek óz pikiri, óz-topshylaýy, olarǵa degen óz sanasynda týǵan batyl da dáleldi kózqarastary bir sát óz ortasynyń myna jigitten tym alys ekenin, dálirek aitqanda, óz ortasynan myna jigittiń tym alys, tym biikte ekenin sezdirip ótken-di. "Adamdar nege osyndai bolmaidy? degen sonda ol.- Nege? Meili bári birdei Jasyn bolmai-aq qoisyn, jartysynyń, tipti, tórtten biriniń osyndai bolýyna múmkindik bar ǵoi. Nege izdenbeidi, nege sál biikke kóterilýge erinedi, toǵyshar ómirge nege qumar?" Ol "jýrnalistpin" dep baiaǵyda tanysqan jigitterdi Jasynmen oisha salystyryp kórgende eriksiz kúlip jiberdi. Olardyń da bileri óz bilgeninen aspaitynyn, kóretin kókjiegi de ekiniń biri kóre alatyn qashyqtyq ekenin eske túsirip ezý tartqan. 

Restorannan shyqqan soń Málikeniń kóńili erekshe qýanyp, búgingi keshke meilinshi rizalyǵyn bildirip jáne osyndai sirek, tipti, kezdespeidi deýge bolatyn sátti jalǵastyra túspek nietpen Jasyndy úiine shaqyrǵan. Ol bir jaqsy kesh bolyp etip edi. Buryn mýzykadan da, ádebietten de habarym bar dep júretin Málike Jasyn kelip ketken soń ózin múldem saýatsyz sezinip qalyp edi. Jasyn oǵan unap qaldy. Biraq ol unatý Málikeniń júregine tek oryn tolmas muń ornatyp, ony ózinen alystata tústi. Ekeýiniń arasynda Alataýdai asý bermes shyń jatqanyn, ol shyńdardyń nege bailanysty ekenin de jaqsy bildi. Ishki dúniesinde oianǵan jibek talshyǵyndai bir sezimniń ósýinen góri óshýine jaǵdai jasaityn myńdaǵan kedergilerdiń biri bop jáne eń bastysy bop, ózi ólerdei jaqsy kóretin Baǵilanyń turýy edi. Sol kúni kúl salǵyshty alyp bara jatyp, Málike ishindegisin shashyp alǵan. 

Sol kúni ońasha qalyp, adam balasy, ásirese, áiel balasy óz taǵdyryna ózi ámir ete almaitynyn, óz degeninshe ómir súre almaitynyn oilap jastyǵyn sýlaǵan. Áiel baqytynyń erkekterdiń baqytyna múldem uqsamaitynyn, tirshilikte qansha biikke kóterilip, dańqqa ie bolsa da "baqyttymyn" dep seziný úshin áielge olardyń azdyq etetinin, áiel baqytynyń tek erkekke táýeldi ekenine yzalanyp jylaǵan. 

Qazir, Sárgeldiń alaqanynan sigaret tuqylyn kórgende artta qalǵan sol bir kesh, sol keshpen birge Jasyn esine túsip, júregi dir ete qaldy. Syrttai qaraǵanda, túkke turmaityn temekiniń tuqyly úlken daýǵa arqaý etýge arzymaityn sekildi, jat jurtqa áńgime etip aitýdyń ózi uiat. Biraq, onyń ar jaǵynda basqa syr jatyr edi, ol -úige bir erkektiń kelýi jáne ony Sárgelge eshkimniń aitpai, jasyryn saqtaýy. Demek, úi ishinde aramdyq jasyrynǵan. Qansha qytymyr dep kinálaǵanmen Sárgeldiń bul jolǵy kúdiginiń oryndy ekenin Málike anyq túsindi. Endi onyń aldynda eki-aq jol qalǵan-dy: biri bárin moiyndaý, ekinshisi -"bilmeiminnen" basqa sóz aitpaý. 

Birinshisin tańdaiyn dese, Baǵila men Jasynnyń arasyna shoq túsirip alýdan shoshyndy, ekinshisin tańdaýǵa "bilmeimin" degen sóz múlde azdyq etetindei kórindi. 

Málikeniń basqa amaly da joq edi, sondyqtan Sárgeldiń alaqanyndaǵy temeki tuqylyna qarap turyp, basyn shaiqap, iyǵyn qozǵady. 

- Túsinsem buiyrmasyn,- dedi ol mundai "keremettiń" syryn ashýǵa Sárgeldiń kómegin suraǵandai oǵan tańdana qarap. 

- Al maǵan túsinikti!- Sárgel temeki qaldyǵyn alaqanyna ýystaǵan boiy qolyn artyna ustap.- Qazir senderge de túsinikti bolady. Eltai, Ertai! Qane, munda kelińder!

Málike Sárgeldiń balalardy shaqyrǵanyn estigende ózin-ózi bilei almai, ornynan qaltyrai kóterildi. "Zalym,- dedi ol yzasy burq etip,- balalardan surap alǵan eken ǵoi! Netken pysyqtyq!" 

Ózi kelgeli beri balalarynyń sybysy estilmegeninen, ákesi shaqyrǵan kezde ekeýiniń de tomsyraiyp-tomsyraiyp kele qalǵanynan Málike Sárgeldiń olarǵa urysqanyn tipti, shyndaryn aitqyzý úshin jazalap qorqytqanyn da sezdi. Ekeýi analaryn kórip, qabaqtaryna qýanysh úiirilgendei oǵan jaqyndai bergende Sárgel olardy esik aldyna turǵyzyp qoidy. 

- Eltai, sen baǵanaǵy sózińdi qaitalap aitshy. Úige bir aǵanyń kelgeni ras pa? 

- Ras.- Ol anasyna bir kóz tastady da, qaita tómen qarady. 

- Ertai, endi sen aitshy. Ras pa? 

- Las. Aǵa uzaq otyldy. Mamamdal da uzaq otyldy. Eltesine sadikke kesh baldyq.- Kishisiniń jaýaby naqty da aýmaqty shyqty. 

- Jaraisyńdar! Endi óz bólmelerińe bara berińder! 

Úlkeniniń esi kirip qalǵan bolsa kerek, bul jaýaptyń jaqsylyq emes ekenin ańǵaryp, basyn salbyratyp shyǵyp ketti. Ákesiniń bul joly uryspaǵanyna qýanǵan kishisi kóp sharýa tyndyrǵandai tairańdai basyp aǵasynyń sońynan júgire jóneldi. 

- Al, buǵan qarsy aitar basqa daýyńyz bar ma?-dedi Sárgel áieline qol sozym jerden tóne qarap. 

- Joq,- dedi Málike bolary bolǵan soń neden bolsa taiynbas keiippen.- Kináni moiyndaýdan, ajyrasýdan basqa amal joq. 

Sárgel tyń tyńdaǵandai Málike jaqqa keýdesin sál qisaityp oǵash baqyraia qarap turdy da: 

- Joq, qymbatty Málike, neke sizdiń ǵana menshigińiz emes, ol eki adamǵa ortaq nárse,- dedi saýsaǵyn sermep.-Aryzdy men jazamyn. Óitkeni qylmys sizdiń jaqtan jasalyp otyr. Kúieýdiń kózine shóp salý, neke buzý, moraldyq azǵyndaý - ol daýsyn kótere tústi,- moraldyq azǵyndaý sizdiń tarapyńyzdan! 

- Jaz, jaz, qazir jaz! Qalai dep jazsań da erik ózińde.- Ol divanǵa sylq etip otyra ketti de, eki qolymen betin basty. 

- Bul jasta ekinshi ret áielden airylý - bireýinen ólidei, ekinshisinen tiridei - maǵan, árine, ońai emes,-dedi kenet Sárgeldiń de daýsy dirildep.- Ózim aralasar qaýym aldynda ne bet qalmaq? Myna eki balanyń taǵdyry qalai bolady. Muny oilamaityn meniń júregim jansyz tas emes. Biraq jeke bastyń ary men namysy adamdy qandai qiyndyqqa bolsa da iteredi, soǵan kóndiredi. Jurt aldynda óz kinámniń joqtyǵyn dáleldeý úshin men sotqa qylmysyńyzdy ashyp jazamyn. Tósekte jatqanyńyzdy eshkim kórmese de, men joqta úige bóten erkektiń kelýi siz ekeýimizdiń ajyrasýymyzǵa tolyǵynan jetedi. Ol erkektiń kim ekenin men ázir bilýge asyqpaimyn, ony da sot protsesiniń kezinde bilip alýymyzǵa bolady. 

Málike jaǵdaidyń tym ýshyǵyp bara jatqanyn sezdi. Eger Sárgeldi bir amalyn taýyp toqtatpasa, munyń túbi úlken shýǵa ainalaryn, Baǵilanyń júregine jazylmas jara túserin, eń sońynda, Jasynnyń da basy daýǵa qalyp shańyraǵynyń shyrqy buzylaryn túsindi. 

- Ser,- dedi ol jalbarynǵan, jylamsyraǵan daýyspen.- Eger basqa amal qalmasa men ajyrasýdan arlanbaimyn, biraq másele onda emes qoi. Eger bárin aityp bersem senesiń be, túsinesiń be? 

- Eger sizdiń de aitatynyńyz Baǵilanyń sózi bolsa, men senbeimin. 

- Qalai, ol da úide me? 

- Bári úide. Men joqta osy úide úsh áiel qalǵansyzdar, úsheýlerińizdiń de tórt kózderińiz túgel. Biraq Mánsiia bul oqiǵadan múlde habarsyz eken, sender iá, sizder ony óz toptaryńyzǵa qospapsyzdar. Sizderge ońashalyq qajet bolǵan! 

- Mans senen góri maǵan jaqyn, áitse de, onyń minezin bilesiń ǵoi, ózi de qosylmaidy. 

- Biz kóp daýlasyp kettik bilem,-- dedi Sárgel basyn taǵy bir kegjeń etkizip.- Sonymen, ol adam kim? Jasyrmai aityńyz! 

Málike Sárgel júrisin toqtatyp, eki qolymen stoldy tirep, ózine qulaǵyn tigip, kózin tiktegende baryp: 

- Mundai máselemen erkektiń sharýasy bolmasa kerek edi, amal qansha,- dedi iyǵyn qozǵap.- Biz bul daýymyzben Baǵilany jerge qaratamyz ǵoi. Uiat emes pe? 

- Úige erkektiń kelýi uiat bolmaǵanda ony kim dep suraý uiat pa? Iá, ol kim? Aty-jóni, qyzmetin aityńyzshy. Bálkim, sonda senip qalarmyn. 

- Nemene, bul úi bóten adam kirmeitin, temeki shegýge bolmaityn aýrýhananyń reanimatsiiasy ma? 

- Siz suraqqa jaýap berińiz! 

- Iapyrmaý, túsinseńshi! Qaryndasynyń unatatyn adamynyń aty-jónine búitip qadalǵan kimdi kórdiń! Ony bilip alǵanda saǵan ne túsedi? Jasyrdy dep ashýlanasyń, Máskeýden kelgenińde úide kimniń bolǵanyn aityp aldyńnan súiinshi surap shyǵýymyz kerek pe edi? 

- Joq, sen qaryndasymdy qalqan qylma. Seni ustap berý oǵan da ońai emes! 

Málikeniń mynadai sumdyq oidan sharasy taýsylyp, sóz aita almai tyǵylyp qaldy. Bir sátke keýdesin ashý-yza kernep, bárine qoldy bir-aq siltep, eki balasyn jetelegen boiy úiden birjolata shyǵyp, júre bergisi keldi. 

- Sen... sen meni de óltiresiń,- dedi ol sálden soń keýdesin qolymen basyp.- Sybyrlaǵyńa sheiin aramdyq jailaǵan. Seniń aramdyǵyń adaldy aram etedi. Aitarymdy aittym, ary qarai aryń men aramdyǵyń bilsin. Ol býynynan ál ketip, ornynan táltirektep tura bergende esik aýzynda turǵan Baǵilany kórdi. Jylaǵan bolýy kerek, kózi men eki beti sál qyzaryp, dombyǵyp qapty. 

- Like,- dedi ol Sárgelge nazar aýdarmastan.- Siz men úshin kóz jasyńyzdy tókpeńiz. Men jataqhanaǵa ketem. Bul jerde endi tura berýge bolmaitynyna kózim jetti. Shańyraqtaryńyzdyń shyrqyn osy buzǵanym da azdyq etpes! 

Baǵilanyń bul úiden ketýge shynymen sheshim qabyldaǵanyn janynda turǵan sary sakvoiaj ben portfelden baiqap, Sárgel men Málike bir-birine qarasty. 

Sárgeldiń janarynda "Bul qalai?"- degen tańdanys tursa, Málikeniń kózqarasynda "Osyǵan jetip tyńdyq",-degen tabalaý jatyr edi. 

Baǵilanyń bul úiden ketýi, shyńdap kelgende, ózine eshqandai týystyq aýyrtpalyq artpaitynyn Málike áielge tán shapshań oimen sholyp ótti. Rasynda, eger bul Sárgelge timese Qarataidyń da, onyń tolyp jatqan jora-joldasyn, áiel, bala-shaǵasyn, myna turǵan Baǵilany da bilmes edi ǵoi, bir-birine múlde bóten adamdar ǵoi. Kúiinse óz týysy Sárgel kúiine bersin? Ózi qas pen kózdiń arasynda osylai oilasa da keýdesin aralap ótken teris piǵyldan ózi shoshyndy. Adamdy bir-birimen týystyq qatynas emes, meiirim men mahabbat týystyratynyn, ol jaqyndyq óz týysyńnan da qadirli bolaryn oilady. Osy bir jarym jyldyń ishinde ol Baǵilaǵa múlde baýyr basyp, onsyz ómir súre almaityndai etene jaqyn bolyp alyp edi. Qolyna sakvoiaji men portfelin ustap, sol eń jaqyn adamynyń, ishki syryn túgel aqtarar adamnyń ketkeli turǵany oǵan jai oǵyndai áser etse de, Sárgeldiń ne deitinin kútip, shydap baqty. 

- Bul ne, maǵan qyr kórsetý me?- dedi Sárgel qasyna baryp. 

- Joq, óz erkimmen,- dedi qyz kúbirlep.-Qalaýymsha turýǵa bolady ǵoi, Like, solai emes pe?- 

Ol Málikege qarap, zorlana kúlimsiredi. "Saitan, jylap turyp kúlse de, kúlip turyp jylasa da ádemi!"- dedi Málike ishtei. 

Sárgeldiń kóz aldynan úsh adamnyń portreti - áýeli Qaratai, onyń ministrliktegi dosy, rektor eles berip óte shyqty. Eger myna qyz tentektikke salyp, bul úiden birjolata ketetin bolsa, álgi úsh adamnyń úsheýi de sol eles siiaqty munyń ómir jolynan ǵaiyp bolatyndai kórindi. Sol úsheýiniń ǵaiyp bolý, bolmaýynyń bir ushy osy qarshadai qyzda jatqany Sárgeldi yzalandyrsa da,ózin baisaldy ustaýǵa tyrysyp sóz bastady. 

- Báriń bastaryńnan sóz asyrǵylaryń kelmeidi,-dedi ol baýyrmal, jumsaq únge kóship.- Aiyp bolsa da aitaiyn, erte me, kesh pe, jaman ba, jaqsy ma, sen de turmysqa shyǵyp, úi bolasyń. Sol kezde adal ómirińe syrttan suǵanaq qol aralassa, jyly uiańdy jylan aralap ótse, qai qaisyń bolsa da ashynarsyńdar, tipti menen de jaman áreketke barýlaryń ǵajap emes. Endi kep ózim baiqaǵan, balalarym kórgen shyndyqty aitsam, biriń er-toqymyńdy baýryńa ap týlaisyńdar, biriń bádáýidei arqalanyp shyǵa kelesińder. Sonyń bárin bile tura, senderdiń oilaryńsha, men úndemeýim kerek pe edi, durys dep quptaýym kerek pe edi? Kiná senderde, biraq sen ketseń el-jurt ne deidi, aýyldaǵy aǵaiyn ne deidi, Qaratai qalai oilaidy. Bir qaryndasyn syiystyrmaidy demei me? Bar, zattaryńdy ornyna aparyp qoi!- Ol Málikege qarady da:- Nege tursyń, kómektes- dedi buiyryp.

- Málike Sárgeldiń "sizdi" qoiyp "senge" kóshkenine, qytymyr shaldyń bul joly baýyr-etti qytyqtaityndai jyly sózder aitqanyna, Baǵilanyń eki oily bop múdirip qalǵan sátin paidalanyp, "Bar, kómektes",- dep buiyrǵanyna qýandy. Ol sakvoiaj ben portfeldi ilip aldy da, Baǵilany iyǵymen iterip, ai-shaiǵa qaratpai túpki bólmege aidap kirdi. Olar Baǵilanyń bólmesine opyr-topyr kirip bara jatqanda, qarsy bólmeniń esigi ashylyp, ózderine jep jibererdei kárli kózben qarap turǵan Mánsiiany baiqap qaldy. 

- Netken qorqynyshty!- dedi Baǵila kresloǵa otyra ketip. 

- Ne qorqynyshty? 

- Jańaǵy kózqaras! Ol maǵan ylǵi osylai qaraidy. Men oǵan ne istedim?! 

- Kim bilsin,- dedi Málike kúrsinip.- Ne jazǵanymdy bilmeimin, meni de jek kóredi. Baiǵus qyz, menen ózge janashyry joq ekenin, eshkim men siiaqty jaqsylyq jasai almaitynyn bilmeidi ǵoi deimin. Eńdi oǵan qandai jaǵdai jasaýym kerek? Qolymnan basqa ne keledi?.. Qoishy!- Ol bul taqyrypta aitar sózi kóp ekenin, biraq, onyń -qazir aýyr bolatynyn bildirip, qabaǵyn shytty.- Sulýdyń júregi sýyq bolady ǵoi deimin. Meni qalai qiyp kete bermek boldyń, sony aitshy? 

- Sárgel aǵanyń jibermeitinin bilgem,- dep kúldi Baǵila.- Al, jibere qalǵan kúnde de kelip turar edim. 

Málike kózqarasyn úlkeitip, oǵan tesile qarap turdy da: 

- Mynanyń qýyn qarashy-ai!- dedi. Jibermeitinin bilip edim deidi.- Sen maǵan qolyń tigende kelip turasyń, á?! Men saǵan bar ǵoi, men saǵan kazir sol sóziń úshin sybaǵańdy beremin!- Ol stolda jatqan gazetti orap alyp, onyń arqasyna satyrlatyp soǵa jóneldi- Al sazaiyńdy, al! 

Málike ony "jazalap" bolǵan soń "Keshir, keshir Like, endi olai etpeimin",- dep bulqynǵan Baǵilany qushaqtai aldy. Onyń betinen, mańdaiynan, kózinen súidi. Ózin qoia bergen kezde Baǵila Málikeniń janarynan jylt-jylt etip tóńirektegen jasty kórdi. Ol kózine nege jas aldy? Qaiǵydan ba, qýanyshtan ba, keshegisinen be, búgingisinen be, qazirgi tirshilik qaraketinen be, álde, erteńgisinen be - onyń syryn eshkim, tipti, Málikeniń ózi de bilmeitin. Bul da qyryq qatpar adam janynyń ózge túgili ózine de jumbaq tolqynysy men tebirenisi edi.

* * * 

Birneshe kúnnen soń Qaratai Sárgelden máni jumbaq, mazmuny kúńgirt, biraq meilinshe uzaq hat aldy. Ol eshqashan bul sekildi uzaq jazylǵan hatty bireýden alyp ta, bireýge jiberip te kórgen emes. Ashýyn ashsa da, jalpy kirispeden ári oqýǵa ýaqyty bolmai, qaltasynda eki-úsh kúndei júrip qaldy. 

Ol bir oqyǵanda hattyń negizgi aitpaq oiy ne ekenin tolyq túsine almai, áitse de, júregi bir jamandyqty sezip, qaita oqydy. Sárgel óz úiinde taiaýda bolǵan oqiǵany jazypty. Ony jazbasyna bolmaǵandyqtan, mundai keleńsiz habardy ákeniń bilýi paryz ekenin, óziniń sol paryzdy attap óte almaǵandyǵyn, bul syrdy eshkimge, tipti, qyzdyń anasyna da aitpaýyn ótinip jazypty. "Men árqashan óz áýletimizdiń tazalyǵy qoǵam aldynda da, adam aldynda da qyzarar tirlik jasamaýyn, alyp-qashty sózderden aýlaq bolǵanyn, kóbirek oilaimyn,"- depti ol hattyń sońǵy jaǵynda. 

Qaratai balapannyń izindei aiqysh-uiqysh, iri-iri jazýlarǵa úńilip otyryp, áreń oqyp shyqqan. Erteńgi shaidyń kezi bolatyn. Aýdannyń eń alys, shekaralyq sovhozynda maldyń jaiy jaman degen habardy keshe estip, mal sharýashylyǵy bóliminiń bastyǵynyń mindetin atqarýshy Turǵatty qasyna alyp, ertemen solai júrip ketpek edi. Bul bólimniń meńgerýshisi pensiiaǵa ketip, Qaratai kúzden beri osy jumysty qolynan is kelse, kóreiin degen oimen Turǵatqa ýaqytsha tapsyrǵan. Áieli stolǵa erteńgi asty ákep qoiǵanynsha qarai turmaq oimen hatty asha salyp edi, sol boiy otyryp qaldy. Ol bir kese ystyq shai men eki-úsh jarpa etti aýzyna sala salyp, ornynan turdy. 

- Densaýlyǵyńdy buzasyń ǵoi, tamaq iship alsańshy,- dedi áieli onyń bul sózden soń qaiyra otyra salmasyn bilse de jan ashý tanytyp. 

- Mashina kep qaldy. Áne, kútip tur. 

- Álgi nárse ne, hat pa? Sonsha úńildiń ǵoi? 

- Jai... Senin ústińnen túsken aryz! 

- Kim jazypty?- Ol da ázilge orai suraq qoidy. 

- Stýdent kezdegi qyzdarym. Olar qartaimapty, áli sol kúiinshe eken. 

- Olar ne deidi? 

- Ne deýshi edi, áli úmit úzbepti. 

- Bar. 

- Mine, ketip bara jatyrmyn. 

- Sol jaqtyń magazinderinde flamaster bolsa, ala kelshi, balalardyń miymdy jegenine úsh kún boldy. Sovhozdarda bolyp qalady. 

Qaratai áńgimeniń turmys qajetimen bitkenine kúlip aldy da, úiden shyǵyp ketti. 

Batystan soqqan jelkem keshe keshten beri jaýyp turǵan qiyrshyq qardy jerge bir qalypty qiǵash qondyryp, onysyna kóńili tolmaǵandai kei-keide ekilenip, erkinsip alady da, qaita qalpyna túsedi: 

- Asfalt bitken soń ary qarai jol bar ma eken?-dedi Qaratai aýdan ortalyǵynan shyqqan soń. 

- Jol joq dep estigem. Sovhoz ortalyǵyna jetken soń basqa mashinaǵa minemiz. Túnde direktormen sóilestim, bálkim, traktormen jol ashyp qoiǵan shyǵar.- Turǵat iskerligin kórsetip alǵysy kelip, jaǵdaidy naqty baiandaýǵa tyrysty.- Tórt shopannan ázirge júz qyryq bes qoi shyǵynǵa ushyrady. Keibir bólimshelerde iri qaradan ólgender bar. 

- Eń kóp shyǵynǵa ushyraǵany qaisy? 

- "Búrgendidegi" shopan. Esińizde shyǵar, byltyr sizge bir sharýamen kelip júrgen. Jasy elýlerge taqap qalǵan, jeti balasy bar, deneli kisi. 

- Esimde, esimde,- dedi Qaratai.- Kelgen. 

- Jaltyr bas. 

- Onysyn qaidam, keńsege kelgende jaýtumaǵyn sheshken joq.- Qaratai myrs etip kúlgen soń mashina ishindegi shofer men Turǵat ta keńkildei kúldi. 

- Ondai minezi bar,- dedi Turǵat, shopandardyń árqaisysyn jaqsy biletinin tanytyp.- Raikomǵa kelgende bas kiimdi alýdy da bilmeidi-aý, jaryqtyqtar. 

Eki saǵattan soń olar sovhoz ortalyǵyna jetti. Sovhozdyń shekarasy bop sanalatyn tóbe basynda olardy direktor men taǵy úsh-tórt jergilikti basshylar kútip tur eken. Qaratai olardy kórgen soń mashinadan túsip, bárimen kezek-kezek qol alysyp amandasyp shyqty. 

-Anda mal qyrylyp jatyr, báriń úide otyrsyńdar ǵoi,- dedi Qaratai direktorǵa qarap, salqyn qabaqpen. 

- Siz keledi degen soń...- Ol áldene dep aqtala bastap edi, Qaratai onyń sózin bólip jiberdi. 

- Sonda men osy jaqqa senderdi túgendegeli keledi dep pe edińder! 

- Qaratai Isaevich, ornymyzdan tabylaiyq degenimiz ǵoi. 

- Senderdiń oryndaryń anda - mal qyrylyp jatqan jerde!- dedi ol belgisiz qystaý jaqqa qolyn sermep.- Maǵan óziń qalsań da jetesiń. Ol jaqqa jol bar ma? 

- Bar. Túnde eki greider ketken. 

- Túnde? Men keledi degen soń? Al, men kelmesem she? Qus bop qatynaityn ba edińder. 

- Qaratai Isaevich, qarap jatqan joqpyz. Tehnikanyń bári qar toqtatýda júr. Eki greiderdi sol jaqtan aldyrdyq. 

Qaratai direktorǵa, sonan soń áliptiń artyn baǵyp, úrpiip únsiz turǵan qalǵandarǵa jaǵalai qarap shyqty. 

- "Mal qora bitti, taýyq qoraǵa aǵashty qaidan alamyz?" "Mal qoradan". Volodia keshegi jýrnaldy kórsetshi! 

Qazaqshany qalada ósken qazaqtardan on ese jaqsy biletin orys jigiti tonynyń ishki qaltasynan bir satiralyq jýrnaldy alyp, prorab pen direktordyń sóilesip turǵan sáti beinelengen qarikatýrany onyń qolyna bere qoidy. 

- Mine, kórińder!- dedi Qaratai jýrnaldy direktorǵa usynyp.- Senderdiń de tirlikteriń osy. Egiske daiyndalyp jatqan tehnikany alyp jol tazalaýǵa jumsaǵansyńdar. Oǵan basqa greider bólý kerek, arnaiy!Al, kórmegenderiń keiin kórersińder. Kettik! 

Úiirilip turǵan adamdar bir-birine jaltaq-jaltaq qarasty. Aqyrynda báriniń janary antalap kep direktorǵa toqtaǵanda ol qaimyǵyp baryp: 

- Qaratai Isaevich, as-sý iship alyp attansaq... Bizdiń rabochkomymyzdyń áieli keshe ul taýyp... Sony bizdiń úide sizben birge azdap atap ótsek degen oiymyz bar edi,- dedi úzip-jaryp. 

Sekretar oǵan burylyp qarady.

- Ul tapqan - rabochkomnyń áieli. Ony nege sizdiń úide ataimyz? 

-Solai kelisilgen edi... Qaratai Isaevich. 

Qarataidyń kúlkisi keldi, biraq, ózin-ózi ustap qaldy.Áitse de, "Áieli ul tapty",- degen sózdi eleýsiz qaldyrǵysy kelmei, alasa boily, qyzyl shyraily, kózi kúlimdegen kisige qarap: "Dám aýyz tiemiz. Qutty bolsyn!- dedi.- Al, qol timese". Ol: "Sybaǵamdy ala ketermin",- dep aityp qala jazdady da, der kózinde toqtai qaldy. Alǵash sekretar bolǵan kezde, sharýashylyqty aralap júrip, bir toidyń ústinen túsip qalǵany bar-dy. 

Onda da asyǵys bolatyn, aýdan basshysy mamyrajai júre ala ma? Úi iesi men direktordyń kóńilin kóterý úshin álgindei sózdi aita salyp edi. Attanar shaqta sovhoz keńsesinen shyǵyp, mashinaǵa otyrǵanda bir-aq kórdi, mashina mashina emes, magazin bop ketipti. Tóbe shashy dý ete qaldy. 

- Bul ne?- dedi ol qasynda turǵan direktorǵa qarap. 

- Eki toǵyz ǵoi,- dedi ol yrjiyp. 

- Ol neǵylǵan toǵyz? 

- Toidyń syily qonaǵy - siz. Toǵyz-toǵyz kiimnen on segiz kiim.- Direktor úlken azamattyq jasap tastaǵandai ózine kúlimsirei qarap tur. 

Qaratai lám demesten ishke qaita kirip ketti. Shoferin shaqyryp alyp, kiim-keshektiń bárin direktordyń kabinetindegi stol ústine úigizip qoidy. Direktor shaldaý kisi edi, qoshtasarda: 

- Mynanyń bárin alyp ketip, tiisti jerine bersem, halińizdiń qandai bolaryn bilesiz be?- dedi. 

Direktordyń kózi atyzdai bop ketti. 

- Solai,- dedi sekretar onyń kózi uiasynan shyǵyp keter me eken dep baqylap turǵandai oǵan uzaq qarap.-Ekinshilei bulai jasamańyz. Bala-shaǵańyz bar, qart adamsyz, sonan soń keshtim! 

Syidyń arty sotqa tirele jazdaǵanyn endi sezgen direktor kekesh bop qala jazdap baryp áreń tilge keldi de: "Saý bolyńyz!"- degen qysqa sózdi qyryq bólip ázer aitty. Qaratai da "sybaǵa" degen sózdi endi qaityp aýzyna almaityn bolǵan. 

Ol direktordy qasyna otyrǵyzyp alyp, shopan qystaýyna qarai bet túzedi. Qarataidyń raiyn baiqaǵan soń, direktor qalǵandardy qaitaryp jibergen. Greiderdiń túnde ótken jolyn tobyqtan qar basyp, mashina júrisin óndire almai keledi. Aýdan ortalyǵyna qaraǵanda bul jaqtyń jeli óktemdeý, yzǵarly eken. Qarsy betten sabalap turǵan qardy mashinanyń tereze tazalaǵyshy janyn salyp jan-jaqqa laqtyryp jatsa da úlgere almai, jol birde jalt etip anyq kórinip, kelesi sátte-aq qaita bulyńǵyr tartady. Mashina dóńgelegi aýyq-aýyq shuńqyrǵa túsip ketip, ishte otyrǵandardyń qolqalary úzile jazdaidy. 

- Greidershiler joldyń eski súrleýinen shyǵyp ketipti,- dedi Volodia tap-taza qazaq tilinde. Qarataimen qazaqsha sóilesip, aýyq-aýyq shofermen oryssha tildesip kele jatqan direktor selt ete tústi de, orys jigitine qarap turyp, ózinen-ózi qyzaryp ketti. Onyń yńǵaisyzdanǵanymen sharýasy joq, Volodia joldan kóz almai ózimen-ózi bop kele jatyr. 

Olar jarym jolǵa kelgende betin beri buryp, mańqiyp turyp qalǵan eki greiderdiń birine kezdesti. Ishte eshkim joq shyǵar dep ony ainalyp óte bermek bolǵanda, kabinadan áldekimniń qarańdaǵanyn kórip, bular mashinany jalma-jan toqtatty da, úsheýi birdei aýdaryla tústi. 

Bular jaqyndaǵanda greidershi de kabina esigin ashyp, kelidei buira basyn qyltitty. Sýyq sorǵan júzi kógerip, jylqy erinderi amandasýǵa ázer ikemge keldi. 

- Oý, batyr, munda neǵyp tursyń?- dedi Qaratai direktordan buryn áýeli ózi tildeskisi kelip. 

- Nege bolýshy edi, synyp qaldym,- dedi jigit dúńk etip. 

- Joldasyń nege kómektespedi? 

- Kómekteskende bitetin nárse emes. Jolyńnan qalmai júre ber dedim. Qazir ol "Búrgendige" de jetip qalǵan shyǵar. 

Jigittiń qaljyraǵan, uiqy jep, aiaz sorǵan betinen kúlki nyshany baiqaldy. Manadan beri onyń aýdan basshysymen tym óktem sóileskeninen záresi ushyp turǵan sovhoz direktory: 

- Janyń bar ma, joǵarydan shirenbei tússeńshi jerge!- dep zekidi Qarataidyń jelke tusynda turǵan ol ymmen ses kórsetip. 

Jigittiń ol sesten seskenetin túri joq, qasynan ótip bara jatqan qozyǵa nemese basqa bir úirenshikti úi janýaryna qaraǵan samarqaý tóbettei oǵan bir qarady da, qoia saldy. 

- Aiaǵymmen jer basyp úirenbegen adam edim, aianyp otyrǵanym,- dedi ol direktordyń odan beter imanyn ushyryp. 

- Qaratai Isaevich, kóńilińizge almańyz!- dep ol quraq ushty.- Ái, sen iship alǵannan saýmysyń, qalai-qalai sóileisiń óziń?! 

- Men sizge aitarymdy keshe aitqam,- dedi jigit kesek astynda ósken qaýyndai jalpiǵan murnyn shýyldata bir tartyp.- Synyp tur, aidalada turyp qalam dedim. "Ólseń óligiń sonda qalsyn",- dedińiz. Mine, qalyp turmyn. 

Aýdan basshysynyń aldynda myna ońbaǵannyń bárin aityp tastaǵany direktordyń yzasyn qainatty. Ońasha bolsa jerden alyp, jerge salar edi, tek, Qaratai bolǵan soń ishi qazandai qainap, jaryla jazdap áreń tur. 

"Bálem, kórermin erteń!"- dedi ol ishtei. 

- Synar mashinań syndy, aidalada qalǵansha joldasyńmen birge ketpediń be?- dedi myna jigittiń boiynan tazalyq pen adaldyq baiqaǵan Qaratai ony ózine jaqyn tarta sóilesip. 

- Ol meniń aldymda bolatyn. Toqtap qalsam qarama,keshigesiń, sen kelgenshe kúte turarmyn degem. Greiderdiń buzylyp júrgenin ol da biletin. "Jut jeti aǵaiyndy" degendei, motor da sónip qaldy. Tańǵa jýyq sóngen. 

Sovhoz direktory aýdan basshysynyń bir traktoristke sonshalyqty jabysyp, syr tarta bergenin ishtei unatpai qaldy. Munyń bárin ol ózi jaily jumysshylar arasynda jaqsy pikir tastap ketý úshin jasap turǵandai kórindi. 

Áńgime osymen bitken shyǵar, endi júrermiz dep turǵanda Qaratai qaita sóz bastady. 

Óziń bir er kelbetti jigit ekensiń. Aiaǵyńa neshinshi razmer kiesiń?- Bul kútpegen suraqtan jerde turǵan direktor men Turǵat ta, "aspanda" otyrǵan greidershi jigittiń ózi de ańtarylyp qaldy. Sóitse de suraq qoiylǵan son, jaýap bermeske bolmasyn túsinip: 

- Tigenin kiemiz,- dedi jymiyp.-"Aiaǵy úlken tigenin kiedi, aiaǵy kishi súigenin kiedi". Bizdiki sol, tigeni ǵoi. Qyryq úshinshi razmer! 

Qarataidyń ishi áldene sezgendei oǵan taǵy biraz barlai qarap turdy da: 

- Kórsetshi aiaǵyńdy,- dedi. 

Ol yńǵaisyzdanyp, sál múdirdi de: 

- Mine,- dedi oń aiaǵyn joǵary kóterip. 

- Bergi aiaǵyńdy nege kórsete salmadyń? 

- Kisige sol aiaqty kórsetken shariǵatqa qaishy. 

- Im-m, shariǵatqa qaishy deisiń, á? Túsinikti. Volodia,- dedi ol kabinada otyrǵan jigitke aiǵailap.- Munda kel!- Ol jetip keldi.- Qansha kilogramm kótere alasyń? 

- Shtangadan júz jiyrma. Arqama salsa eki júzge deiin kótere alam,- dedi ol kúlip. 

- Endeshe, ana jigitti arkańa sal da, mashinaǵa otyrǵyz. Salmaǵy kóp bolsa júz, ne júz on shyǵar. 

Qarataidyń myna sózi oiyny ma, shyny ma, ol jaǵyna túsine almai Volodia áýeli qasyndaǵylarǵa, sonan soń yrjiyp "aspanda" otyrǵan jigitke qarady. 

-Baiqa, qulatyp alma,- dedi eńgezerdei jigit Qarataidan basqanyń bárin tańqaldyryp. 

- Qaratai Isaevich, bul ázilińizge túsinbedik,- dedi direktor álgi aitqandy oryndaý kerek pe, kerek emes pe degendi bir tujyrymdap alý úshin. 

- Qazir túsinesiń.- Sóitti de mashinaǵa qarai ketip qaldy. 

"Ne bop ketti bul!- dedi direktor greidershige arqasyn tosyp turǵan Volodiany kórip.- Óń be, tús pe? Myna traktoristiń qylǵany-ai, á?! Qaratai Isaevich ta qyzyq adam eken ǵoi ózi, munysy nesi?!" 

Kenet onyń oiy kilt úzilip, óńi qýaryp ketti. Volodianyń arqasyna mingen qyryq úshinshi razmer kietin jigittiń sol aiaǵy jerge súiretilip kele jatqanyn kórdi. Direktor úrei men tańdanystyń arasynda daǵdaryp turyp kaldy. 

Birneshe minýttan soń mashina ornynan qozǵaldy, biraq kópke deiin eshkim jaq ashyp ún qata almady. Oida joqta kezdesken myna jaǵdai ásirese sovhoz direktoryn tuiyqqa tirep, tilin birjolata bailap ketken sekildi. Manadan beri artqy jaqta emin-erkin otyryp kele jatqan Turǵat ekeýiniń órisi tarylyp, qysylysty da qaldy. Onyń ústine myna greidershi jigit te aýdan basshysynyń kelýine orai aiaǵyn úsitip alǵanyna masattanǵandai bir ózi eki kisiniń ornyn alyp, jaiylyp jatyr. "Bulardyń tuiaǵy qimyldap ketse mindet,- dedi ishinen direktor kúiinip.-Aiaǵy úsip ketse de, aidalada júrip jardan qarǵyp ketse de, bir jerde mas bop qatyp qalsa da jaýap beresiń. Sony bilip alǵan báleler. Óz jany ózine emes, basqaǵa kerek sekildi, tipti, sol janyn prokatqa alǵan adamdai aiamaityndaryn qaitesiń? Sodan bireýdiń berdemesi ketedi dei me eken? Al meni jazalady, ornymnan alyp tastady. Sonda ne túsedi? Óziniń azap shegetinin nege umytady? Asyrap otyrǵan bala-shaǵasy bar emes pe? Jáne, mynadai sýyqta bildei jigit aiaǵyn úsite me? Byltyrǵy qysta eki shopan birdei adasyp ketip, úsh kúnnen soń tabyldy, bireýi on alty jasar bala. Sol balanyń eki saýsaǵy ǵana úsidi ǵoi, sonda da balalyqtan. Al bul traktordyń ishinde otyryp aiaǵynan airylyp otyr. Uiyqtap qalǵan ǵoi. Iship alyp uiyqtaǵan shyǵar-aý".

Ol kóziniń qiyǵymen greidershige qarap edi, jyly jerge kelgen soń ba, maýjyrap, kirpikteri jumylyp bara jatyr eken. Baǵana ony mashinaǵa kóterip salardyń aldynda Volodia onyń sol aiaǵyn qarmen biraz ysqylaǵan-dy, bálkim, sol em boldy ma, álde, tabiǵatyna bitken shydamdylyqtan ba qyńq etip qinalys bildirip kele jatqan joq. 

- Al batyr, aty-jóniń kim, aita otyr,- dedi Qaratai birazdan soń artqy jaqtaǵylarǵa moinyn buryp. 

Jigit kózin ashyp "Maǵan aitasyń ba?"- degendei birneshe seqýnd únsiz jatty da, erinderin ǵana qimyldatyp: 

- Kenjetai Orazov,- dedi aqyryn ǵana.- Ákemniń eń kishisimin, sonan soń atymdy Kenjetai qoiǵan. Biraq alty balanyń ishindegi eń denelisi - men. 

- Eń denelisi bola tura aiaǵyńdy úsitip alǵanyń uiat emes pe?- dedi Qaratai oǵan kúlimsirei qarap. 

- Sol, deneme senem dep qudai uryp qaldy ǵoi. Kiiz baipaǵymdy aýylǵa baryp shyǵatyn bolǵan soń bir jigitke berip ketip em, úidegi baipaqty jyńǵyl shabýǵa ákem kiip ketipti. Sonan soń myna etikpen ǵana qalýǵa týra keldi. Qyzyq, adam óz denesiniń úsigenin bilmei qalady eken ǵoi!- Ol jan-jaqqa jalt-jalt qarap ezý tartqan boldy. 

- Jazylyp ketse jaqsy, jazylmasa múgedek bop qalasyń ǵoi,- dedi Turǵat sózge aralasyp. 

- Á-á,- dedi jigit nemquraidy qolyn siltep.- Jiyrma toǵyz jyl on eki múshem saý, beiǵam ómir súrdim, az emes. Qanaǵat etý kerek. Bul tirshilikti kórgen de bar, kórmegen de bar, kezegin kútip sarylyp jatqandar da bar, kezegi kelgenmen jaryq sáýle kórmei zý etip ótip ketkender de bar. Men áke-sheshemniń altynshy balasymyn dedim ǵoi jańa. Olardyń qalaly jerde emes, dalaly jerde ómir súrgenine de shúkir. Ekeýiniń eki diplomy bop, Almatyda júrgen bolsa, men degen, qaida-a-a, bul dúniege kelmes edim ǵoi. Alty aǵaiyndy emes, kóp bolsa úsh, ne eki aǵaiyndy bala bop júrer edik. Qalǵanymyzdyń bári, alynyp tastalar ek!- Ol otyrǵandarǵa taǵy bir sypyra qarap shyqty da, jaibaraqat jata berdi.Mynadai oqys ta ospadarsyz bop kóringen jaýaptan bári bir-birine qarasyp únsiz qaldy. 

- Kenjetai, aýzyńa ne kelse sony aita bermei, baiqap sóileseńshi! Qasyńda úlken kisiler bar,- dedi direktor ony áýel bastan jaqtyrmai kele jatsa da bul joly qasylai sóilep. 

- Aityp kele jatqanym basqanyki emes, óz aiybym ǵoi. Eger ony da sóket kórseńizder, qoidym,- dedi ol basyn tereze jaqqa buryp. 

Qaratai myna jigittiń oiynyń erkindigin, jalǵandyq pen jyltyr sózden múlde aýlaqtyǵyn, ózi syilaǵan adam bolsa janynda aiamas márttigi baryn baiqap, ony ishtei unatyp qaldy. Odan bir sát kóz almai qarap otyryp, tonynyń syrtqy qaltasynan qyltiyp kórinip turǵan kitapqa kózi tústi. 

- Osyndai aq qar, kók muzda kitap oqyp júrgen er ekensiń. Qaltańdaǵy ne kitap? 

Kenjetai moinyn sál beri buryp, kaltasyndaǵy kitapty aldy. 

- Eki ret oqydym. Qol tise taǵy oqimyn ba dep salyp júr edim. Qiyn jazatyn jigit eken. Ózi menen eki~aq jas úlken. Oidy qaidan taba beredi?! 

Qaratai muqabasy myj-myj bop, kir basqan kitapty qolyna aldy da, ishin kórdi. Kitapta avtordyń sýreti bar eken. Óńmenińnen óterdei sýyq ta oily kóz týra ózine qadala qarap tur. Onyń esine tanys beine túse ketkendei boldy. Qaidan kerdi, qai jerde jolyqty? Bir-eki jyldyń tóńireginde jazýshy ataýlymen júzdesken joq edi ǵoi! Iá, qaidan kórdi?.. 

Kenet onyń júregi dir ete tústi. Sol! Sol jigit! Bul jaily jazdyń kúni taýda júrgende Baǵila da aitqan. Ózderi kýpeden qýyp shyǵatyn jigit! Ol kitap avtorynyń familiiasyna qarady. "Jasyn Mádiev. Netken kezdeisoqtyq!- dedi ishinen Qaratai.-Bul jigitpen ylǵi da jaisyz jaǵdaida kezdese beretin boldym ǵoi". 

Qaratai kitapty biraz ýaqyt aýdarystyryp qarap otyrdy da, jigittiń ózine qaiyryp berdi. 

- Ýaqyt bolsa, aýdanǵa barǵasyn taýyp alyp oqyrmyn. 

- Jiyndarda kóp bolasyzdar ǵoi. Sonda... qonaq úide oqyp shyǵýyńyzǵa bolady,- dep aqyl qosty áke-sheshesiniń qalada turmaǵanyna shúkirshilik etip jatqan jigit qaltasyna kitabyn salyp jatyp. 

Turǵat pen direktor túnimen sýyqqa tońyp, aiaǵyn úsitip aldy ǵoi dep onyń sózi men qimylyna qarsylyq kórsetpei, syrttai qamqor niet tanytqanmen, myna "altynshy balanyń" tym erkinsip, Qarataimen terezesi teń adamdai ońai sóilesip kele jatqanyn unatpai, ishtei qyzǵanyp keledi jáne ózderin eleýsiz tastaǵany úshin aýdan basshysyna jasyryn renishteri de joq emes. 

Túske jaqyn olar "Búrgendige" de jetti. Ózi salyp ótken jolmen basshylardyń qalai kelgenin kórmek bolǵandai, shopan tamynyń janynda baýyryn kótergen greider bularǵa bir qyryndap qarap tur eken. Greidershi jigit tamaq ishýge kirse kerek, mashina kep toqtaǵanyn estigen soń syrtqa atyp shyqty. Onyń sońynan shopannyń áieli men segiz-toǵyz jasar qyzy da kórindi. 

Bulardyń Kenjetaidy kóterip kele jatqanyn kórip áiel men qyz túkke túsinbei erbiip turyp qaldy, al, úiden shyqqan greidershi jigit óziniń serigin tani ketip, ony bas saldy. Áýelgide oiy jamanǵa júgirgen bolýy kerek,seriginiń tiri ekenin, tek tiri ǵana emes, meshel baladai yrjiyp kele jatqanyn kórip qýanǵannan, bir jaǵy basshylardan uialǵannan sypaiylyq saqtap: "Ói,aýzyńdy..."- dep ár jaǵyn aitpai bir boqtap aldy da, ony Volodiadan aýdaryp, ózi kóterip aldy. Manadan beri demin ishine tartyp, sileiip turǵan shopan áieli sonda baryp arqasynan diirmen túskendei bir kúrsindi. 

- Ýh! Jamanqaranyń taiy ólip qalǵan eken desem...adam eken ǵoi!- dedi ol shapshań sóilep. 

- Adam bop shyqqanyna ókinip tursyz ba, qýanyp tursyz ba?- dedi Qaratai oǵan jaqyndai bere kúlimsirep. 

- E, qaisysy bolsa da aman bolsyn! Álgi raikomdaryń qaida, kele jatyr ma? 

Aýdan basshysynyń aldynda óreskel birdeńe aityp búldirip júrmesin dep sovhoz direktory jalma-jan sózge aralasty. 

- Aldyńda turǵan sol kisiniń ózi! Qasyndaǵy kisi de aýdan basshysynyń biri. 

- Kótek! Naǵyl deidi, qudai-aý!- dedi áiel betin shymshyp.- Ái, Kúlzira, bar, kókeńdi shaqyr! Jyldam. 

Sheshesiniń be álde ózinen úlken ápkesiniń be, ústine shekten tys keń kúpáike kiip, olarǵa súzile qarap turǵan qyz buiryq ala salysymen alystaǵy qora jaqqa qarai júgire jóneldi. Qarsy aldynan soqqan qarly jelden etegi jelbirep barady, qolpyldaǵan kerzi etiginiń eki ókshesi kúpáikesiniń artyn barabanshynyń taiaǵyndai kezek-kezek soqqylaidy. 

- Iá, aman-esensizder me? Oibai-aý, mynaý ózimizdiń derektr eken ǵoi, qudai uryp tanymai qalǵanym. Aiyp etpe qaraǵym,- dedi ol jasy ózimen qatarlas bolsa da egde adamdai taǵy da abdyrai sóilep,-- Myna bir boran da toqtamai esimizdi shyǵaryp jiberdi. Qane, úige kirińizder. Ózderińniń osy jaqqa keletinderińdi jańa ǵana myna búldizer jetkizdi. Úi degen shýy jinalmai, shashylyp jatyr. Qazir balalardyń ákesi de kep qalady. Qaratai myna áieldiń ańqyldaǵan aq jarqyn minezi men ashyq kóńiline riza bolǵandai sál jymiyp, úige kirmei-aq qoisaq kaitedi degendi bildirip edi, ol asaýdai týlap shyǵa keldi.

- Basshy bolsańyzdar, basshy shyǵarsyzdar, biraq astan úlken eshkim de joq!- dedi ol nazymen ashýyn tomyrtqalap.- Urysatyn bolsańyzdar tór aldynda otyryp~aq urysa berińizder, oshaq qasynda otyryp tyńdai beremiz. Ai daladaǵy jalǵyz úili qoishyǵa kim uryspaidy, tyńdap úirengenbiz táiiri!- Onyń daýsynda kónbis bolǵan minez ben jantaq tamyryndai tereńnen syr bergen ashýly nyshan jatty.- Bala-shaǵamyzdyń aldynda da bala-shaǵadan urys estýge arlanbaityn bolǵanbyz. Kirińizder! Kóp bolsa ókimettiń qyryq qoiy qyryldy dep ashýly kelgen shyǵarsyzdar. Odan ókimet kedei bop qalmaidy. Maldy tabatyn adam. Qoi baqqanymyzǵa on jeti jyl bopty, mundai qyrsyqqa dýshar bop kórgen joq edik. Sodan beri qyryq emes, qyryq myńdyq eńbegimiz bar. Arqadan qaqqan eshkim joq, bári dókei, bári kósem,aýzyn ashsa alǵys emes urys shyǵady. El-jurttan bezip osy adyrda bu baiǵustar nege júr dep eshqaisysy oilamaidy. Shiettei bala-shaǵanyń qysy-jazy kórgeni osy. Qyryq qoi qyryldy dep... Aldyńǵy jyly arystandai bop... 

- Teńge, boldy, boldy! Sýyrylyp barasyń ǵoi. Bul sózińdi basqa ýaqytta aitarsyń,- dedi aqtarylyp kele jatqan áieldi sovhoz direktory kilt toqtatyp,- Qaratai Isaevich, úige kirip shyqsaq kaitedi. Bir-eki kese shai iship, boi jylytyp alǵan da jaman bolmas. 

Teńgeniń talai syrdan habar berip ótken myna sózinen keiin sál ǵana sátke oiǵa shomǵan Qaratai sovhoz direktoryna qarap, únsiz bas izei saldy jáne ózinen álginde "Úige kirmei-aq qoisaq kaitedi",- degen usynysynyń múldem qate bolǵanyn endi ǵana túsindi. 

Olar kirpishten salynǵan eki bólmeli qorjyn tamnyń "qonaq bólme" dep atalatyn jaǵyna kirip kelgende, pesh janynda sostiyp-sostiyp turǵan bireýi jeti, ekinshisi tórt-bester shamasyndaǵy eki qyzǵa kózderi tústi. Peshtiń art jaǵyndaǵy buryshqa eki greidershi jigit jaiǵasypty.Úidegi aptechkany taýyp alyp, saý greidershi úsigen greidershige bilgen emin jasap jatyr eken. Jan tapsyrsa da ázildep tapsyratyn bolýy kerek, seriginiń qoly denesiniń kez kelgen jerine tiip ketse de Kenjetai "mama" deýdiń ornyna qasaqana "papa" dep aiǵailap qoiady. 

- Osylarǵa qashan es kirer eken. Úidi tap-tuinaqtai etip otyratyn jasqa keldińder ǵoi,- dep Teńge úige sóilei kirdi. Kórpe salyńdar. Kisi kelgenin kórmedińder me? Bularǵa aitpasa bolmaidy, ózderi bilip isteý degen joq! 

Kishkentai eki qyz alasa sańdyq ústine jinalǵan kórpelerdiń úsheýin qoldasyp kóterip túsirdi de, birin tórge, ekeýin eki qabyrǵaǵa janai tósedi. Kishkentaiy pysyq eken, qimyly shiraq, eńkeigende betin jaýyp ketken kap-qara shashyn eresek qyzdai aryq qolymen joǵary silkip koiady. Ekeýi kórpelerdi tósep, mindetterin múltiksiz atqaryp bitti de, pesh janyndaǵy dál baiaǵy oryndaryna qaita baryp turdy. 

- Tórteýi ul bala, úsheýi qyz,- dedi Teńge balalardyń shashylǵan kiimderin jiyp jatyp.- Olardyń ekeýi oqýda, ekeýi ákelerimen birge júr. Myna bireýimiz (álgi eki qyzdyń úlkeni) biyl birinshige baryp edi, kanikýlǵa keldi de, joldy qar basyp qaityp bara almai qaldy. Endi búldizer alyp baratyn boldy. Sizderdiń kelgenderińiz de táýir bolar ma... 

Teńge býldozerdi adam siiaqty elestetip sóileidi eken. Ol býldozer jaily aitqanda tap bir onyń ózi júrip turatyndai, júrgizýshisi jaily esine de almaidy. Qaratai osyny baiqady da, ári aq kóńil áieldiń bulardyń nege kelgenimen isi joq, áiteýir kelgenderine qýanysh bildirip jatqanyna azdap jymiyp qoidy. Qonaqtar kórpege otyrǵan soń Teńge: 

- Al, Sopiia, Máriia, sopiyp qarap turmai shai qoiyńdar,- dedi iegimen samaýryn jaqty meńzep. Olar eki aittyrmai lyp etip dálizge shyǵyp ketti. 

- Qyzdaryńyzdyń aty oryssha ma, qazaqsha ma?-dedi Qaratai Teńgege kúle qarap. 

- Kim bilsin sony,- dedi Teńge pesh ústindegi úlken qara qazandy as daiyndaýǵa ázirlep.- Ana miy ashqan shaldyń qoiyp júrgen attary ǵoi. Áline qaramai ejelep kitap oqyp otyrady da, sondaǵy áielderdiń attaryn qyzdaryna japsyra beredi. Bireýi esep shyǵaratyn, bireýi qimiia dei me, pizika dei me sony shyǵaratyn eki qatyn bopty deidi ǵoi. Ana aljyǵan shal eki qyzyna solardyń atyn taratyp bergen. Áni, anaý, qoidyń kiris-shyǵys kitabynyń artyna on shaqty álgindei attardy jazyp qoiǵan. Kelesi qyzdaryna qoimaqshy.- Oiy áldeqaida júgirip baryp qaitty da, Teńge myrs etip kúlip jiberdi.-Bir túiir es bolsa sóite me! 

Úi ishindegiler túgel kúldi. Sol kúlki boilaryn jadyratyp, kóńilderin kóterip ketti. Qazir ǵana jurtty jadyratqan Teńge kelesi sátte qonaqtardyń miyn shyńyldatyp, temir qasyqpen qazannyń túbin qyrnai bastady. Direktor qabaǵyn tyrjityp otyrdy da: 

- Tý, Teńge, tamaq ishpesek ishpei keteiik, toqtatshy aldyńdaǵyny!- dep zekidi. 

- A, jaqpai qaldy ma!- dedi Teńge qazannyń arǵy jaǵynan bularǵa kóz tastap.- Qazir dalaǵa alyp shyǵyp qyraiyn. Bizdiń shal osyny jaqsy kóredi. Qoly bos,erikken sátinde: "Qazanyń bos bolsa temir qasyqpen qyrnashy",- dep ótinedi. Men qyrnaimyn. Ol tyńdap jatady da, qoryldap uiqyǵa ketedi. Úide balalardyń biri qalmai qyr asyp ketedi. 

- Sizdiń shalyńyz erekshe boldy-aý?- dedi Turǵat keńkildei kúlip.- Keshikti ǵoi, tezirek kelse eken! 

- Byltyr kórip ediń ǵoi, sodan áli ózgergen joq. Qazir kep qalady. 

Ózgelerge "siz" dep, buǵan "sen" dep sóileskeni Turǵattyń namysyn qytyqtap, syzdandyryp ketti.Sálden soń kópten sóz bop otyrǵan Kólbai da keldi. Esik ashylǵan kezde ishke áýeli bir qap aiaz bý bop kirdi, arab ertegilerindegidei bý tarqaǵan soń tór jaqqa qarap turǵan Kólbaidyń sýyq sordy qara qoshqyl júzi kórindi. Ol otyrǵandarmen ernin ǵana kúbirletip amandasyp shyqty da, kisi kelgendegi úirenshikti orny bolý kerek, araǵa birneshe adamdyq oryn qaldyryp, tómengi jaqqa baryp jaiǵasty. Jaǵdaidyń máz emes ekeni tútikken júzinen, konaqtarǵa taiǵaqtap, týra qarai almai otyrǵan solǵyn janarynan basshylar anyq baiqalady. 

- Shyǵyn qansha?- dedi Qaratai qysqa amandyq-saýlyq surasqan soń tótesine kóship. 

- Qyryq edi, jańa beseýi taǵy qatyp qaldy,- dedi ol qabaǵy jazylmai. Bári únsiz qaldy. 

- Sebebi ne?- Qarataidyń suraǵy direktordyń kópten mazasyn alyp otyrǵan suraq edi. Kólbaidyń qalai jaýap bererin ishtei dirildei kútip, ol esik jaqqa qarap qoidy. 

- Sebebi... sebep degen kóp qoi... Qaisy birin aitasyń... 

- Basty-bastylary qaisy? 

Kólbai kópke deiin kibirtiktep sóilei almady. Bar sebebin aitsa, myna aldynda otyrǵan direktordy aýdan basshysynyń aldynda jyǵyp beretinin, sóitip, ony ózine qyrǵi qabaq etip alatynyn jáne bar kináni bireýge jaba salǵandai bop kórinerin sezdi. Sóitse de, birinshi hatshy jaýap kútip únsiz otyrǵasyn amalsyzdan: 

- Biylǵy mal aryq. Onyń ústine qoilar tym kesh qyrqyldy...- dedi sóziniń ar jaǵyn kómeiinde qaldyryp. 

- Oǵan ózińiz kinálisiz,- dedi Qaratai.- Taǵy ne sebep bar? 

- Kinániń bárin óz moinyma ala salsam qaitedi? Mal sońynda ólgen qazaq emes pe edik, kóp bolsa... otyryp shyǵarmyn...- Onyń jaýabynan neden de bolsa taiyndyrmaityn yzadan góri, sebebin túsindire almas bir jaǵdailardyń bar ekenin sharýashylyq jaiyn kópten biletin Qarataidyń ishi sezgendei boldy: 

- Basqa sebep joq bolsa... otyrasyz,- dedi Qaratai, al buǵan qalai qarar eken dep salqyn, jaibaraqat til qatyp.- Biraq, joq maldyń ornyn ótep baryp otyrasyz. Týra baryp otyra salam dep oilamańyz. 

- Iá, túrmege otyrý da ońai emes deńiz! Durys qoi. On jeti jyl jalań aiaq jar keship, qyzyl aiaq qar keship, dúnieniń ózge qyzyǵyn umytyp, mal sońynda salpaqtaiyn. Sońymda bala-shaǵam júrsin toz-toz bop, jabaiy bop. Sonan soń men túrmege jabylaiyn! Bári qorqytýǵa sheber.- Ol qazan janynda kúieýine úreilene qarap turǵan áielin baiqasa da sózin toqtatpai, jylt-jylt janyp jatqan pesh ishindegi ottan kóz almai aita berdi.- Sol qyryq bes maldy biylǵy syilyqqa alǵan malymnan óteiin! Sonan soń otarlaryńyzdy jinap alyńyzdar! Men de el qatarly ortalyqqa baryp, tynysh ómir súrgim keledi. Ne úshin deseńshi-aý, ne úshin júrmin bóriniń mekeni bolǵan qý dalada?! Tórt ai qysta eki aiaqty adam kórsek júregimiz jaryla jazdap qýanamyz. Estitinimiz urys pen "túrme" degen sóz bolǵandyqtan qýanamyz ba? Sottasańyzdar, sottańyzdarshy, keteiin, átesine nálet, búitken tirliktiń!- Ol astyndaǵy bóstektiń sipalap otyrǵan júnin tartyp qalǵanda julynyp ketip edi, ony peshtiń astyńǵy jaǵyndaǵy shoqqa laqtyryp jiberdi.

- Kólbai, ne bolǵan saǵan, boqtamai sóile!- dedi direktor qyzyp ketken ony tártipke shaqyryp. 

Kólbai oqys basyn kóterip, oǵan jalt qarady. Ashý býyp, qas pen kózdiń arasynda kóz quiryqtary qyzaryp,qantalap ketipti. Sovhoz direktory onyń myna janarynan taiqyp, seskenip qaldy. 

- Boqtasa nesi bar? Ony da halyq qajet bolǵan soń oilap tapqan shyǵar!- dedi Kólbaidyń yzasy áli de qaita qoimai.- Ómirimde mundaidy kórgen joq edim,kyryq bes mal aram ólgende bir boqtasa adam túgili qudai da keshirer. Sypaiy bol deidi ǵoi maǵan. Kúiip bara jatsań qalai sypaiy bolasyń? Aqyry jettik, jetkizdińizder osy halge!.. 

Direktordyń ashýy qozdy. Aýdan basshysynyń aldynda bar kiná ózine júktelgeli turǵanyn aldyn ala seze qoiyp, oǵan tiktei qarady. 

- Ait, ait qane! Osy kisiniń aldynda ait! Malyńnyń aryq bop boz qyraýǵa qyrylyp jatqany úshin maǵan qoiar qandai kináń bar?- Direktor jantaiyp jatqan jerinen basyn kóterip, oǵan tek ádildik talap etken adamnyń keipimen batyl qarady. 

- Jazǵy jaiylym kezinde maǵan sory shyǵyp jatqan jerdi berdińder me? Berdińder. Maldyń semizin etke aidadyńdar ma, aidadyńdar, basqa otarǵa aýystyrdyńdar. Ol nege qajet boldy? Qora daiyn dep edińder, kelgen soń úi ishimizben ózimizdiń jabylyp júrip salǵanymyz ras pa, ras. On mashina jem túsirýdiń ornyna eki mashina túsirildi me, túsirildi. Bizge dep jinaǵan maia Mekkeden alys ekeni taǵy ras. Traktor beremiz degen sóz ótirik bop shyqty ma, ótirik bolyp shyqty. Kúzden beri traktor kórip otyrǵanym osy - ol da raikom kelgen son jol salǵaly keldi. Endi ne sebep kerek? Budan soń mal qyrylýdyń ornyna egizden qozy tabý kerek pe edi! Tiri qalǵany ish tastaidy. Bul -aiǵaidyń aldy, aiǵaidyń kókesi kóktemde bolady. Júzinen elý qozy órse de qýanarmyz. 

Kólbai sózin bitirip: "Endi nesine kinalaisyńdar",-degendei moinyn esik jaqqa burǵanda, Qaratai suraýly pishinde direktorǵa, onan soń "Sen ne qarap júr ediń?"degendei Turǵatqa kóz tastady. Taban astynda bul saýaldardyń bárine jaýap taba almai, ekeýi de qipalaqtap qaldy. Óz basyn bálege shatystyrǵysy kelmegen Turǵat direktormen sharýashylyqty aralap ótkenin, kemshilikterdi atap kórsetkenin, alysta bolǵan soń árbir tapsyrmanyń oryndalýyn telefonmen ǵana qadaǵalai alatynyn aityp aqtala bastady. Munyń bárine qanaǵattanbaǵan Qaratai "boldy" degendei qabaǵyn tyrjitqan soń, ol da sóz aiaǵyn jutyp, tańdanǵan pishinmen basyn shaiqap baryp únsiz qaldy. 

Qaratai maldyń qyrylýynda jalǵyz shopannyń ǵana emes, sovhoz basshylarynyń da kinási mol ekenin, sol sebepterdiń bárin qazir asha almasyn, aýdanǵa barǵan soń sharýashylyqtary salaqsynyp ketken sovhoz direktorlaryn shaqyryp, ashyq sóilesý kerek ekenin túsindi. Sondyqtan onsyz da berekesi qashyp, pushaiman jep otyrǵan shopan baiǵustyń úiinde ashý shaqyryp, taldaý jasap jatýdy orynsyz tapty. Eń bastysy - ol malshynyń ashynǵan sáttegi sózin estidi, bir shyndyqqa aparar kúdikti jiptiń ushynan ustady, qalǵanyna kóz jetkizý endi qiyndyq týdyrmaidy. Ózi kelgenge sheiin qystaý jaqqa qatynaý bylai tursyn, tipti, joldyń da túspeýi oǵan kóp syrdy ańǵartyp ketti. 

- Qyryq bes qoiǵa ortalyqtan beri qarai jol salyp aldyq. Eseptep kelgende, quny soǵan shamalap qalatyn da shyǵar,- dedi álden soń Kólbai taǵy shataq áńgime bastap- Qalǵan segiz mashina jemdi jetkizip berińder. 

- Jetkizemiz, jetkizemiz,- dedi direktor áńgimeniń shym-shymdap jyli bastaǵanyna qýanyp.- Barǵan soń kináli kim ekenin de tabamyz. Jem túgel jetkizildi dep estigem. 

- Myna qyrylǵan maldy ne isteimiz, aktileimiz be?-Ol sál ǵana moiyn buryp, direktorǵa qiǵash qarady. 

- Kóremiz. Barǵan soń bas mal dárigermen aqyldasamyz. Óletini ólip boldy ma, joq, jańaǵy sanǵa taǵy qosylatyn túri bar ma? 

- Kim bilgen. Qorany jóndep, at arbamen úsh-tórt shóp túsirip alǵan boldyq. Endi óriske shyqpaimyz ǵoi. 

Áńgime ýshyǵyp baryp, birqalypty arnaǵa túskendei bolǵan soń Teńgeniń de qabaǵy ashylyp, ortaǵa dastarqan jaidy. Aldy toǵyzda, sońy tórt-besterdegi qyzdar da sheshelerine kómek berip, damyl kórmei júr. Samaýyr kelip, shai quiyla bastaǵan kezde daladan abyr-sabyr daýystar estilip, Volodia kirip keldi. Qolyndaǵy úlken tegeshte úiitilgen qoidyń bas-siraǵy men ishek-qarny bar. 

- Jeńeshe, mynany qaida qoiaiyn,- dedi ol osy úidiń bir balasyndai sharýaqor daýyspen. 

- Jer quryp qalǵandai qaida qoiaiyn degeni nesi,-dedi Teńge jekip.- Súitip usta da tur!- Teńgeniń bul jekýinde kisini jatsynbaityn ózimsingendik jatqanyn bilgen Volodia tegeshti oshaq janyndaǵy shaǵyn stolǵa qoia salyp, shaiǵa otyrdy. 

- Keleke, sonymen joq maldyń sanyn óitip-búitip júrip qyryq altyǵa jetkizesiz be?- dedi Qaratai Teńgeniń qazanǵa bas salyp jatqanyna kúlimsirei qarap otyryp. 

- Joq, sol tsifr kúiinshe qalady. Bul óz malym. Ókimettiń maly shetinen aq málish, meniki qazaqy qara qoi. Eti sasyq aq málishti sizge soiyp ne kórinipti! 

- Iapyrai-ai, tym asyǵys edik. Taǵy da aralaityn otarlarymyz bar, beker áýre bop jatyrsyzdar-aý,- dep Qaratai qinalyp edi, úi iesi boi bermei qoidy. 

- Sizge buiyrǵan mal eken, dám tatyp ketińiz. Bizdiń úige jolyńyz túse bermes.- Ol keńkildep kúlip aldy da: Meniń de malym jyl saiyn qyryla bermes,- dep qosyp qoidy. Onyń bul sózine otyrǵandar de gýildep, kóńildi kúige túsip qaldy. 

"El ishi jaqsy ǵoi,- dedi Qaratai,- aitaryń bar ma! Bárin kóteredi, kóndigedi, urysady, sógedi, ashýlanady, kerek bolsa boqtap ta jiberedi, betińdi kórmestei bop ketedi. Sonyń báriniń sońynda keshirim jatatyn qairan halqym-ai. Keńsińder ǵoi. Keide tildeimiz, qorqytamyz, túrmege jabam dep te qoqan-loqqy jasaimyz. Zań talap etse solai etemiz de. Jumys baby, el qamy, olai etpesek taǵy bolmaidy. Bárimiz de qara basymyz úshin júrmiz be? Meniń de úi betin kórmei, áiel-balammen sóilespei júrgenime ne sebep? Ókimet artqan senim. Senimniń úlken-kishisi taǵy joq, aqtaýyń kerek". 

Ol tómengi jaqta shai iship otyrǵan úi iesi Kólbaidy buryn da kórgen. Bir renjise osy adam renjir edi: "Kisi emes ekensiń", dep syrt ainalýyna da qaqysy bar. Joq, olai etpedi, qoiyn soiyp, qolyn qýsyryp, burynǵy renishinen iz de qalmai qazaqy, darhan minez tanytyp otyr. Meni kórgen jerden syrt ainalsa ne ister edim?Shynynda, ne isteimin? Aldyndaǵy bir otar qoiyn tartyp alarmyn, sol bolar ma edi bar tyndyrǵanym? Bir otar qoi oǵan basqa aýdannan da tabylady. Sol jaqta jurtpen til tabysyp, jaqsy istep ketse, alystaǵy men qyzarmaimyn ba? 

Aldyńǵy jyly inisi sotty bolyp, Kólbai munyń aldyna birneshe ret kelgen. Inisi eki-úsh jigitpen qosylyp keshqurym kórshi sovhozdaǵy stýdent qyzdarǵa barmaq bolady. Bidai oraqtyń qainaǵan kózi. Munyń bortynda bir tonnaǵa jeter-jetpes bidai qalypty, ony da ózine bekitilgen kombain synyp qalǵan soń, bir ainalyp kelermin, qyrmanǵa bir tonna bidaiǵa bola nesine baram dep, jigitterdi jetkizip salýǵa ýáde beredi. Jigitterdi qyzdar jataqhanasynyń aldyna túsirip, jumys bitken soń qaityp kelýge ýáde berip, ańyzǵa qaita ketedi. Jolda muny ýchaskelik militsiia ustap alyp, bortyndaǵy bidaidy kóredi de, akt jaza bastaidy. Baiǵus bala jaǵdaiyn qansha aityp túsindirse de ana qyrsyq kónbei qoiady. 

Aqyry isi sotqa túsip, muny bir jylǵa bas bostandyǵynan aiyrý qaýpi tónedi. Sol kezde Kólbai Qarataiǵa ólerdegi sózin aityp talai kep edi. "Zańnan attap kete almaimyn. Ádil jazasyn alsyn",- dep aqyrǵy ret ony kabinetten qýyp shyqqandai bolyp edi. El sózine, tipti, aýdandyq prokýrordyń pikirine qaraǵanda jigit tekke ketken sekildi. Onyń astyqty urlap bara jatpaǵanyn, shynynda, eshkim bilmeidi. Jáne oraq kezinde mundai jaza qoldaný basqa jerdegi suǵanaq koldardyn tiylýyna sebebin de tigizedi. Qysqasyn aitqanda, Kólbaidyń inisi basqalarǵa toqtaý salý úshin mysal retinde ketti. 

Qaratai sol kezde iske aralasqanda, aýdandyq sot,árine, muny tyńdaityn edi. Keiinnen ókinip qaldy. Sol qataldyǵy úshin, jalbarynyp suraǵanda, qol ushyn bermegeni úshin osynda kele jatqanda da óz-ózinen qysylyp keldi. Sol oqiǵanyń bárin umytqandai Kólbaidyń qazirgi jalpaq kóńil, jaiylma sýat minezi Qarataiǵa keńdik pen keshirimdikti úiretip ketkendei boldy. Jáne onyń boiynan aýdan basshysy bolǵan soń ǵana keshirim, keńdikke salynyp otyrý emes, tabiǵi tazalyq, tabiǵi adamshylyq jatqany baiqalady. 

Qaratai shai ústinde de, qazanǵa salynǵan et piskenshe maldyń qora-qopsysyn, jemshóbi men barlyq jaǵdaiyn kórmek bop aralap júrgende de Kólbaidan sol inisiniń jaiyn suramaq bop áldeneshe ret oqtaldy. Biraq, eski renishti qaita qozdyrǵysy kelmei, bárinde de ózin-ózi tejep qala berdi. 

Eki saǵattan soń olar shopan úiimen qoshtasty. Saý greidershi "úsigen" greidershini kúni boiy áýenine tóńkerilip júrip betin beri qaratqan. Aiaǵyna jan kirdi dep et ústinde bári qýanǵan. Sol qýanǵan boida ony kórpege qalyń orap, serigi óz greiderine salyp, bulardan áldeqaida buryn júrip ketken. Júrer aldynda ol Qarataimen qoshtasyp turyp: "Bir ózińiz eki Adam ekensiz",- dedi. "Júregińizde aqyn, kózińizde aqyl jatyr. Batyl aitqanyma keshirińiz. Saý bolyńyz",- degen.

- Ne ottap tursyń, bar jónińe!- dep direktor zekip edi, Qaratai ony kózben toqtatyp, jigitpen jyly qoshtasty. 

Qaratai Kólbaidyń kanikýlǵa kep, mektebine qaityp jete almai qalǵan kishkentai qyzyn mashinamen ortalyqqa alyp ketti. Qoshtasarda Kólbaidyń úi ishi túgel dalaǵa shyqty. Ápkesi alys saparǵa attanyp bara jatqandai eń kenje qyzy ebil-debil bop jylady. Sálden soń aidaladaǵy shopan úii qarly borannyń ishine aralasyp, kózden ǵaiyp boldy. 

Qarataidyń keýdesine erekshe bir qimas muń ornaǵan siiaqty. Onyń ne ekenin, nege bailanysty ekenin, ázirge anyq bile almady. Ol kelesi otarǵa jetkenshe qasyndaǵylarǵa lám dep til qatqan joq. 

Qaratai úiine tún jarymy aýa jetti. Áieli esik ashyp onyń kiimin sheshti, ádettegisinshe kimderdiń telefon soqqanyn, ne jańalyq bolǵanyn qysqa ǵana aityp shyqty.Ol bir kese shubat ishti de, uiyqtap jatqan balalarynyń mańdaiynan iiskep, tósegine qisaidy. Kózin qansha jumsa da uiqysy kelmei qoidy. Búgingi oqiǵanyń bári bir-birlep elesteýmen boldy. "Qansha degenmen el yrysyn jasap jatqan solar ǵoi, qairan jany taza jandar-ai,-dedi ishinen. Sonaý bir qiianda, aq tútek borannyń astynda jalǵyz úi qaldy. On jeti jyl boiy osylai bop keledi.Tabiǵattyń ystyq-sýyǵymen aralasyp keledi. Balalary da erte pysyǵan, eresek adamdardai, bizdiń balalarmen salystyrýdyń ózi aǵattyq. Olardyń bala bolýy kerek edi ǵoi, ol qasietteri qaida? Jazdyń aptaby men qystyń borany urlap ketken be? Kózderi qandai oily, sózderi qandai maǵynaly! Dalanyń tabiǵatyndai taza júrek, taza kóńil. Ne aitsam soǵan senetin, qalai bursań solai ketetin ańqaý kóńil. Joq, ańqaýlyq emes, taǵy da sol tazalyqtan, iá tazalyqtan. Balalyq tazalyqtan emes, tabiǵi tazalyqtan. Áke-sheshesi de solai. Kóńili tússe qinalyp otyryp erdiń qunyn keshýge bar. On jeti jyl boiy mal jaiy bolmasa, óz jaiyn aityp eshkimniń aldyna barmapty. Qara úzip alǵa shyqpasa da, qolynan kelgeninshe adal jumys istep keledi. Keibireýler siiaqty kózge kólgirsi, jalǵan áreketten aýlaq. Adamnyń bolmasyn, ony qandai tirlikke beiimi baryn kezden tanýǵa bolady ǵoi. Adamnyń birinshi jaýy - eki kózi, ol bárin aityp turady, tek oqi bilý kerek. Kólbai men Teńgeniń kózinde bir-aq nárse joq - ol aramdyq. Sol qasiet balalaryna kóshken, sol qasiet olarǵa miras bop qalady. Qyzyq-aý, sol qasiettiń qainar kózi - Kólbaidy jazaǵa tartý, turmeni aityp,-ol yzaly túrde myrs etti,- qorqytý janyn tasytý! Ne úshin? On jeti jyl adal eńbek etkeni úshin be? Qyryq bes qoi úshin jazaǵa tartylmaq pa? On jeti jyl adal eńbektiń quny qyryq bes qoi bolmaq pa?! Sol jyldardyń ishinde ol ósirgen mal qansha myń boldy? Ony nege eskermeimiz?- Ol saǵatyna qarady, túngi eki bopty. Endi bes saǵattan soń turý kerek. 

Qaratai kózin qaita jumdy. "Jeter, endi uiyqtamasa bolmaidy, erteń jumys. Qyzyq-aý, oilanyp jatýǵa da ýaqyt joq. Kúnde osylai". 

Bir sát greidershi jigit esine tústi. "Aqyn, aqyl". Meniń oiyma kelmeitin sózder. Maǵan aitylǵandyǵynan emes, sózdi tere bilýin aitam. Esti jigit bolýy kerek. Mundai minezdiń adamdary jaman bolýy múmkin emes. Direktor oǵan nege zekidi, ol nege bárine zekidi? Ol ne, sol sovhozdyń orta ǵasyrlyq qojaiyny ma? Onyń kózinshe kóp jailar aityldy-aý?! Uzata bermei mán-jaidy tez anyqtaý kerek. Basqa otarlarda da jaǵdai osyndai bop shyqty. Iá, sozbaý kerek! Áitpese, sharýa jaiy ońalmastai bop quldyraǵaly tur. 

Onyń esine kenet greidershi jigittiń qaltasyndaǵy kitap tústi. Baǵilanyń taýdaǵy suraǵy oraldy. Onan Sárgeldiń haty. Onyń da tuspaldap aityp otyrǵany osy jazýshy bolmasyn. Baǵila bul jigit jaily maǵan nege aitty? Tek, kýpeden qýyp shyqqanymyzdy eske salý úshin be? Tek sol úshin ǵana ma? Shatasqan bir dúnie!" 

- Ne oilap jatyrsyń?- dedi áieli onyń áli uiyqtamaǵanyn sezip. 

- Jai,- dedi Qaratai túngi shamdy sóndirip,- Almatyǵa baryp qaitý kerek qoi deimin. 

- Ne, partaktiv pe? 

Qaratai myrs ete tústi. 

- Iá, soǵan uqsas. Semialyq aktiv!

* * *

Kóktemde Jasynnyń jańa kitaby jaryq kórdi. Bul onyń úshinshi dúniesi edi. Kitap annotatsiiasynda: "Avtor bul shyǵarmasynda zamandastarymyzdyń jarqyn beinesin jasaýǵa tyrysqan. Olardyń mahabbaty, týǵan jerge degen ystyq sezimi, dostyqtary men izgi qasietteri, ómir jaily tolǵanystary aishyqty tilmen ásem sýrettelgen. Povestiń tili jatyq, qyzǵylyqty, jeńil oqylady",- depti. Annotatsiiany Jasynnyń ózi kórmegen edi, oqyǵan kezde júregi ainyp, kitap betin ary qarai ashýǵa zaýqy soqpai qaldy... 

"Netken jattandy, jaýyr sózder! Munan soń bul kitapty kim oqymaq, kimdi qyzyqtyrmaq?" 

Gazetter aty shýly avtordyń araǵa úsh jyl salyp usynǵan kitaby jaily lám demedi. Mundai shyǵarma dúniege kelmegendei, ondai kitap jazylmaǵandai ne retsenziia, ia bolmasa, basqa ádebi maqalalardyń ishinde atalmady da. Sonda Jasynnyń úsh jyl boiy sanasyn sarsyltyp oilaǵan oilary, jasaǵan obrazdary, fantaziiasy men filosofiiasy sóz etýge turmaityn bolǵany ma? Olai bolsa jazýdyń qajeti ne? Tek kitap shyǵarý úshin ǵana ter tókkeni me? Ondai kitaptyń Jasynǵa keregi qaisy? Ol ádebi aptalyq gazettiń sońǵy nomerin aldy. Ózi qatarlas bir jazýshynyń taiaýda shyqqan povesi jaily úlken maqala basylypty. 

Jasyn ol povesti qoljazbadan oqyǵan, avtory pikir aitýyn surap ákep bergen. Shyǵarma oǵan múlde unamaǵan edi. Unamaý bylai tursyn, onda kórkem shyǵarmaǵa arqaý etip alýǵa bolmaityn, arzan oqiǵalar baiandalypty. Oqý bitirip kelgen jas maman, onyń mahabbaty, sovhoz direktorymen sharýashylyq jaily talastary, partorgtiń ishtei jas mamandy qoldaýy, súigen qyzynyń nege ekeni belgisiz, budan teris ainalýy, onyń arzan sary ýaiymy, úiine kelgende sharýashylyq problemalaryn qabyrǵasy qaiysa oilaýy, aqyry direktordy jeńýi (?!), sonan soń ǵashyǵynyń onyń aldynda qateligi úshin keshirim ótinýi, jalǵan kózdiń arzan jasy, olardyń tabysýy. 

"Iapyr-ai,- degen Jasyn shyǵarmany oqyp bitken soń shyn kúiinip,- shynymen osyny kórkem shyǵarma dep jazdy ma, osyǵan ózi sendi me eken? Jáne osyny tvorchestvo dep, sol tvorchestvo jolyndaǵy jańa qadam dep túsine me? Qazirgi ádebietimizdiń deńgeii osyndai bolý kerek pe? Endi osyny oqýshyǵa usynamyz ba? Beishara ádebiettiń obalyn qaitemiz, ony nege adam alǵysyzdai arzandatamyz? Eger men bul shyǵarmany maqtap bersem she? Ol sene me, shynymen sene me? Kórkem shyǵarmaǵa tán oi qaida, minez qaida, Adam qaida, til qaida? Biri joq! Onda jazýshy bolyp ne kerek? Jazýshy degen uǵymǵa qalai jeńil qarap baramyz? Ol - halyqtyń aqyl-oiy men namysy, qabyrǵasy ǵoi. Kerek kezinde qaiysady, kerek kezinde synady. Bul synbaq túgili syzdamaidy da. Jan-jaqtaryna qarasa qaitedi eken? Ózgelerdiń óneri qandai, ólshem qandai?" 

Jasyn shyǵarma sońyna bir-eki aýyz sóz jazdy da, avtordyń keletin ýaqytyna jarty saǵat qalǵanda úiden shyǵyp ketip qaldy. Qoljazbany avtorǵa áieli tabys etken. Jasynnyń jaqsy pikirin kútip kelgen ol shyǵarma sońyndaǵy tujyrymdy oqyp, senerin de, senbesin de bilmei bir qyzaryp, bir kógerip turyp qaldy. 

"Qyzyǵy joq qyryq ótirik. Ádebietke janymyz ashymasa ashymasyn, oqýshyny aiaiyq". (Qoiylǵan qol). 

- Ózin danyshpanmyn dep júr eken ǵoi. Kimniń danyshpan, kimniń esýas ekenin ýaqyt kórseter! Oqýshyny aiaiyq!! Aianysh bolsa aldymen anaý qiiali dúnielerin toqtatsyn. Túrtinshektep qara kóleńke qýystan qara boiaý jinaýdan basqa ne bitirip júr? Men ózimizdiń jarqyn ómirdi kórsettim. Al ol she? 

- Tómenge quldyramai sóileseńizshi. Jazýshy degen atyńyzǵa uiat emes pe?- dedi Jasynnyń áieli sál qabaq shytyp. 

- So-lai ma! Jasynnan juqqan sabyrlylyq eken ǵoi. Bir-eki adam maqtady dep ol ózinen basqany umytqan eken. Kórermiz! 

- Ony Jasynǵa aityńyz. Myna bólmede ákei aýyryp jatyr, aqyryn sóileńizshi. 

Jigit esikti tars jaýyp shyǵyp ketti. 

Sol shyǵarmany ádebiettiń jańa bir belesindei maqtaǵan kóldei maqala Jasynnyń kúlkisin keltirdi. Ádebiettegi mundai protsess oǵan kútpegen jańalyq emes-ti. 

Jasynnyń jańa kitabyna siltidei tunyp turǵan syn eki aidan soń kenet burq ete tústi. Taǵy sol gazet. Taǵy da úlken maqala. Biraq, mazmuny men maǵynasy múlde kereǵar. 

Jasynnyń túgi qalmapty. Bastan-aiaq synaǵan."Bulyńǵyr", "túsiniksiz", "keiipkerleri ideianyń quly","oilary kórkem shyǵarmaǵa emes, ǵylymi eńbekke tán","tili men uǵymy qazaqqa jat", "jasandy", "kórkem shyǵarmanyń zańdylyǵyn umytqan", "tvorchestvolyq toqyraý",- degen siiaqty sózder maqala ishinde aiaq alyp júrgisiz eken. 

Jasynǵa bul qatty soqqy bop tidi. Soqqy bolǵan -maqala mazmuny emes, maqala avtorynyń qala berdi búgingi synnyń tym alasalyǵy, óresiniń janashyr haldegi tarlyǵy edi. Ol soǵan kúiindi, soǵan jany aýyrdy. Jáne bul maqalanyń aldyn ala oilastyrylyp jazylǵanyn da baiqap ernine yzaly kúlki úiirildi. Ol syn týraly maqala jazýǵa eki-úsh kún boiy daiyndalyp júrdi de, dál qazir ózin qorǵaǵan siiaqty bop kórinetin bolǵan soń ol oiyn da belgisiz keiinge ysyryp qoidy. "Qyzbalyq tanytyp qaitem,- dedi ol ishinen.- Jazýshy synalýy tiis, oǵan daiyn bolý kerek. Meniń maqsatym - jazý, oiymdy jazý- Qorǵaný meniń mindetim emes. Saýyt álsizderge, ózine-ózi senbeitinderge ǵana qajet!" 

Eki jumadan soń basqa bir jastar gazetińde "Shyǵarma oqýshyǵa túsiniksiz",- dep synaǵan túsiniksizdeý maqala basyldy. Dál sol kúni Jasyn Baǵilaǵa telefon soqty. 

- Men qonaq úidemin,- dedi ol birden.- Birge oqyǵan dosymnyń bólmesinde otyrmyn. Ol qydyryp ketip qaldy, erteń keledi. Kútem. 

- Ekeýmiz-aq pa?! 

- Menen úrikkendi qashan qoiasyń? "Qonaq úi", ońasha" degen sóz taǵy sol qazaqy qaýpińdi oiatty ma? 

- Iá. Men sizden ylǵi qorqamyn. 

Trýbkadan myrs etken kúlki estildi. 

- Ol jaman qasiet emes. Qansha ýaqytta kele alasyń?

Baǵila saǵatyna qarady. Sonan soń: 

- Búgingi maqalany ala baraiyn ba?- dedi. 

- Keregi joq. Aldymda jatyr. Bes júz otyzynshy nomerdemin. 

- Onda... jaraidy, bir saǵatta baram. 

Mai aiynyń sońǵy kúnderi edi. Qala ishinde lúp etken jel joq, maýjyraǵan tymyq kesh. Alasa úilerdiń bári jasyl ormandai tuna ósken biik taldardyń astynda qapty, tek kóp qatarly qonaq úiler men ákimshilik mekemeleri ol zorlyqqa kóngileri kelmegendei boiyn alyp qashyp, munartqan kógildir dúniege joǵarydan moiyn soza qarap tur. Batyp bara jatqan kúnniń qyzyl jalqyn sáýlesiniń astynan uzaq qarǵalar top-top bop shyǵyp, qalanyń shyǵys jaǵyńdaǵy parkke qarai asyqpai ushyp barady. Baýyry jaz, basy boran Alataý batar kúnniń nurymen aiqyn kórinip, aibary men sulýlyǵyn jandy-jansyzǵa pash etip mańǵaz tur. 

Baǵilanyń keýdesine erekshe qýanysh endi. Ol qolyndaǵy túie jún koftasyn bulǵaqtatyp, erkelei basyp joǵary órledi. 

Qonaq úidiń besinshi qabatyna kóterilip, bes júz otyzynshy nomerdiń esigin qaqty. Dál bosaǵada kútip turǵan ba, esik qaǵylar-qaǵylmasta Jasynnyń ózi ashyp, ony tez ishke kirgizdi de, eki qolynan kezek-kezek súidi. 

- Ýjas!- dedi Baǵila oǵan tańyrqai qarap.-Sizden araq iisi ańqyp tur. Ózińiz ońasha otyryp ishtińiz be? 

- Iá. Keide ońasha otyryp óziń ishken jaqsy. 

- Ol jaqsylyq emes. Demek, baspasózdiń aýyr synyna tótep bere almadyńyz. Sizge jaraspaityn álsizdik.-Baǵila koftasyn kreslonyń arqalyǵyna tastai salyp, ózi Jasynǵa qarsy qarap otyrdy. 

- Siz aýryp júrgen joqsyz ba? Janaryńyz munartyp tur,- dedi Baǵila stoldyń arǵy jaǵyna kep oryndyqqa jaiǵasqan Jasynǵa. 

- Joq,- dedi Jasyn daýsyn silkip tastap.- Bir bólmede eki birdei adamnyń kózi jalyn atyp turýy jaraspaidy. 

- Sizdiń kóńil-kúiińiz óte nashar eken,- dedi Baǵila.- Meni nesine shaqyrdyńyz? 

Jasyn eki fýjerge shampan quidy da, bireýin qyzǵa usyndy. 

- Meniń synalǵan qurmetime.- Ol fýjerin joǵary kóterip Baǵilaǵa "alyńyz" degendei basyn izedi. Qyz fýjerdi jartylai ishti de, stolǵa qaita qoidy. 

- Bilesiz be?- dedi ol jigitke týra qarap.- Biz Like ekeýmiz búgin sizdi kóp áńgime qyldyq. Bir saǵat boiy sizdi, sizdiń tvorchestvońyzdy, semia jaiyńyzdy, syn maqalalar týraly sóz ettik. Like sizdi jaqsy kóredi. Búgingi maqalany oqyǵanda, senesiz be, ol kózine jas aldy. Kózinin jasyn súrtip otyrǵanda, Sárgel aǵai kirip: "Nege jylap otyrsyń?"- dep al kep suraqtyń astyna alsyn. Onymen daýlasam dep otyryp, aqyry ol shynymen jylap tyndy. Ol kisi sondai qý, ishińdegini bilip qoiady. Sizdi jaqsy bilip aldy. 

- Qýanyshtymyn!- dedi Jasyn kekesindi túrde myrs etip. 

- Sol kisi meniń papama birdeńelerdiń shetin shyǵarǵan bolýy kerek. Osydan bir ai buryn kelip ketkende maǵan kóp sózder aitty. Buryn ol kisi aqyl aitpaityn. Daýysyna qarap, onyń siz ben ekeýmizdiń kezdesip turatynymyzdy biletinin ańǵardym. Sonda da ol kóp sheshile qoiǵan joq. "Baiqa balam, senderdiń qaiǵylaryń áýeli maǵan batady, áke-shesheniń abyroiyn oila, óz basyńdy qadirlei bil",- dedi. Men ony sońǵy kelisinde jaqsy kórip kettim. 

- Endi meni jek kóre bastaisyz ǵoi? 

- Sizdi jaqsy kórýdiń ózi qiyn emes pe?- Ol shampannan taǵy urttady. Urttap jatyp, basyn joǵary kótergende bul sózdiń qalai áser etkenin bilgisi kep, fýjer arqyly Jasynǵa qarady. Ol stol ústindegi jýrnaldy aýdarystyryp, bólek oida otyr eken. Ádette, ishki tolqýy men arpalysy sapyrylyskan shaqta ol tap osylai tym beitarap, tym baisaldy bola qalatyn edi. Baǵila ony baiqady da, oǵan basy artyq suraýlar bermeýge tyrysty. Ishki dúniesinde bul sózderdiń bárinen de salmaqty basqa bir oi jatqanyn da qyz túsine qoidy. 

Jasyn kóshe jaqtaǵy lodjiianyń terezesin ashqanda syrttan qońyr salqyn aýamen birge tómengi jaqtaǵy fontannyń birqalypta saryldaǵan daýsy qosarlana estildi. Ol eki qaltasyna qolyn suǵyp, qarsydan kórinip turǵan opera teatryna, ersili-qarsyly qydyryp júrgen adamdarǵa, fontanǵa uzaq qarady. Bólme ishinde ózinen basqa eshkim joq, erigip turǵan jan sekildi. Onyń bul minezine úirenýge qansha tyryssa da, óziniń eleýsiz qalǵanyna namystanǵan sezimin de Baǵila jeńe almai-aq qoidy. 

- Sýr, munda kelińizshi,- dedi Jasyn kenetten ornynan tapjylmaǵan boiy. 

Baǵila oǵan jalt qarady da: 

- Men nege barýym kerek?- dedi tákkapparlyǵy ustap. 

- Ótinemin, taǵyńyzdan túsip qalmaisyz, munda kelińizshi. 

Ol ornynan qinala kóterilip, únsiz kep onyń janyna turdy. 

- Qarańyzshy, joǵarydan qaraǵanda adamdar qandai usaq! Jer betinde kansha ult, qansha adam bar, bári osylai qybyrlap júr. Jer sharynyń bir núktesinde soǵys bolyp jatyr, memlekettik tóńkeris bop jatyr, jańa memleketter qurylyp jatyr, bireý ólip jatyr, bireý kúlip jatyr. Qansha til, qansha ádet-ǵuryp, neshe túrli din, neshe túrli úmit pen senim. Eshqaisymyz bir-birimizdi bilmeimiz. Sol bilmegen kúii ótemiz. Almaty degen qala baryn, sol qalanyń "Almaty" degen qonaq úiiniń bes júz otyzynshy bólmesinde ekeýmizdiń dál osylai turǵanymyzdy, "beri kelińizshi" degenim úshin sizdiń namystan áreń jaqyndaǵanyńyzdy, búgin meni gazette qatty synaǵan maqala shyqqanyn, aitalyq, Afrikadaǵy bir taipanyń adamdary biledi deisiz be? Ózimizden basqa eshkim bilmeidi. 

Baǵila Jasynnyń júzine barlai qarady: mas bop qalǵan joq pa? 

- Ókinishti! 

- Ne... ókinishti!- dedi Baǵila onyń oiyn tolyq túsinbei. 

- Eshkimniń bilmeitini. Adam balasynyń dármensizdigi ókinishti. Sonaý bir qiianda kishkentai eki adam, qyz ben jigit bir-birine ólerdei ǵashyq. Bir-birinsiz tura almaidy. Bizdiń odan múlde habarymyz joq. 

- Biz ony bilip qaitemiz? 

- Bizdi de eshkim bilmeidi. Eshkim! 

- Nege "bizdi de"? 

- Biz bir-birimizdi súiemiz ǵoi. 

Jasyn terezeden betin burmaǵan kúii Baǵilanyń iyǵyna qolyn saldy. Sonan soń ózine tartyp, oń qolymen ǵana qysa qushaqtady da, basyn sál qisaityp qyzdyń samaiyna betin basty. Sol sátte ol óz boiynan buryn-sońdy baiqap kórmegen erekshe bir eljiregen náziktikti, jan túbinen oianǵan óshpes sezim men ystyq yqylasty baiqady. Ol ystyq yqylas eshqashan salqyndamastai kórindi. Qyz denesimen jaqyndasqan osyndai qas qaǵym sátti adam ómiriniń eń bir kieli, qaitalanbas, bir ǵumyrda bir-aq ret kezdeser sát ekenin túsindirip ótti. "Múmkin, qol jetpestei bop kóringen áieldiń tym alystyǵy ǵana osyndai sezim týdyratyn shyǵar. Eger men onymen budan da jaqynyraq bolsam, meili, tipti, kúieýi-aq bolaiyn.Osyndai qaitalanbas kieli sezim keýdemde kúnde dúrsildei bermek pe? Qudaidyń qutty kúni? Jubailyq ómirdiń sońyna deiin? Árine joq! Demek, kieli degen sezimimniń ózi jalǵan, ýaqytsha eken ǵoi? Belgili bir beldeýge deiin. Onan ári úirenshikti tirshilik bastalady. Bul qyzdyń samaiyna betim tigen kezde júregimniń maidai erýi bylai tursyn, ózimnen bólek jatqanyn da qalaityn shaqtarym bolatyn shyǵar? Árine! Sonda qalai, meniń tap qazirgi sezimderim tondai tozyp, toqymdai qadirsiz bola ma? Eger sózimderim eskirse, oǵan salqyn bolsam, onyń bári meniń adamshylyǵyma bailanysty bola ma? Árine, ólgen sezimmen de ómir súrýge bolady, tipti, tamasha ómir súrýge bolady. Nemese kerisinshe, tiri sezimdi jańa týǵan baladai tunshyqtyryp óltire salyp ta, jalǵanda shaiqala basyp júre berýge de bolady. Biraq, adamnyń adamǵa tán jaqsy kórý, jek kórý degen qasietti seziminiń óz zańy, óz tabiǵaty bar ǵoi. Tiri adam sekildi onyń da týylyp, ólip-ósýine qaqysy bar. Demek,- dedi Jasyn óz oiynyń jańa bir qatarǵa tirelgenine qyzyǵa tańdanyp.- Demek, onyń da tozýǵa, kartaiýǵa, ólýge qaqysy bar eken ǵoi?! 

Endeshe, ol úshin adam nege kináli bolýy kerek? Ony nege jabylyp aiyptaýymyz kerek? Men qazir áielimdi burynǵydai jaqsy kórmeimin, tipti, úide joq bolsa izdemeimin, ol da meni alańdap kútpeidi. Budan soń da shala-jansar tirshilikti jalǵastyra berý kerek pe? Ol ómirdiń kimge qajeti bop tur? Ómir súretin men emes pe, oǵan basqanyń aralasýynyń qajeti qansha? Men qoǵam ómirine áielimdi unatpaý arqyly inedei de ziian keltirmeimin ǵoi! Qyzyq!- dedi ol taǵy da.- Osylai ilinip salynyp ta tirshilik etýge bolady eken ǵoi. Bar ǵoi, kóp qoi ondailar. Nege "ondailar" deimin, ózim she? Men de solardyń birimin. Úige barǵym kelmeidi - baramyn, ol áielmen turǵym kelmeidi - turamyn, onyń qasyna jatqym kelmeidi - jatamyn. Eshkim de zorlap jatqan joq. Adam moiny bas pen keýdeden nege jińishke desem,kiilgen qamytyn sypyryp tastai almas úshin eken ǵoi! 

Qyzyq! Adam qamytty ózi jasaidy, ózi kiedi, ózi nalidy.Bálkim, adam jany áýel bastan sergeldeńge qumar shyǵar. Ul da onyń kóp ǵajaiyp qasietteriniń biri sekildi. Adam degen uǵymdy tolyqtyryp turatyn ishki qaishylyqtarynyń kúrdeli bir tarmaǵy shyǵar. Olardyń birin-biri túsiný,túsinispeýi de osy ishki qaishylyq zańdarynyń deńgeiine bailanysty ǵoi. Sonda bir kezde myna turǵan qyzdy da men túsinbeýge tiistimin be? Buǵan degen yqylasym sýyp, jek kórmesem de, nemquraidy bolamyn ba? Ómirimde ne aitpaǵan, ne jazbaǵan sóz "mahabbat" degen uǵymnan moinyma taqqan alqa sol mahabbattyń qamytyna ainalmaq pa? Mahabbattyń altyn qamytyna?! Joq, bul tym qatal, tym óreskel!

Áiel degen naqtyly uǵymdy umytýǵa bolar, oǵan degen alǵashqy sezimderdi umytý kúná. Aq qaǵaz ben sábidi aldaǵandai keshirilmes kúná. Ol - qasietsizdik.- Jasyn ishtei myrs ete tústi.- Osyny sezinýdiń ózi bolashaq qamyt jasalatyn material emes pe?!" Dál osyǵan deiin miyn shimailaǵan oilaryn qas-qaǵymda sholyp ótken jigit Baǵilany ózine buryp, júzine tiktei qarady. Álginde ǵana sharshaǵan, solǵyn janarǵa nur quiylyp, oily da ótkir qalpyna qaita túsipti. 

- Shynymen sizdi unatyp qalǵanym ba?- dedi ol áli filosofiialyq-romantikalyq halden aryla almai. 

Baǵila óziniń eki iyǵynan ustap turǵan Jasynnyń qolynan janaryn kótermei, myna suraqqa ne jaýap aitaryn bilmei abyrjyp qaldy. Iá, erte me, kesh pe,qanshama shaǵyr bolsa da Jasynnyń osylai deitinin ol bilgen-di, tipti, ishtei kútip edi. Oǵan degen sonaý kezdegi poezda bastalǵan siqyrdai bir matalǵan yqylas ózin qaida, qai jerge aparyp tirerin anyq bilmese de keýdesinde kún ótken saiyn bulqynyp er jetip edi. Onyń áiel-balasy bar ekenin, jas jigitterdei emin-erkin birge júre almasyn, oǵan degen sol yqylasy aialanýdan góri azapty kóbirek shegerin de aldyn ala sezgen-di. Jas qyz ón boiynan salqyndyq qana esip turatyn, ózgemen ǵana emes, óz-ózimen de qarama-qaishy osy adamdy nege, ne úshin jaqsy kóretininen de ázirge bilmeýshi edi. Biraq, onyń perishtedei taza kóńili osy bir adamǵa qulai senetin siiaqty, qatty bolsa da, kei sátte qatygez bolsa da, onyń báriniń ar jaǵynda adaldyq, biik parasat, jaqsyny qasterlei biletin qasiet jatqanyn kóretin. Jasynmen tanysyp, onymen sóileskennen beri Baǵilanyń kóńili eshkimge tolǵan emes, bári tym tómende, arifmetikalyq eńiste jatqandai bolatyn. Onymen árbir kezdesý dúnie taný, adam taný, ózińdi tanýdyń jańa kókjiekterin keńeite túsetin-di. Sóilesken shaqta áiel-erkek dep jynysqa bólmeitin Jasyn, Baǵilanyń burynǵy tar túsinikterin baiqap qalsa qatty renjitin, namysyna tiip, urysyp ta tastaityn, Sondyqtan bolar, ol telefon soǵyp,kezdesýge shaqyrǵan saiyn áldeneden júreksinip, jasqanyp baratyn. Mundai adamdardyń áserge, sezimge qapysyz berilmeitinin, qazanda erigen muzdai júreginiń bir jaǵy salqyn, bir jaǵy jyly bolaryn da baiaǵydan baiqaǵan-dy. 

Sóite tursa da, Baǵila onymen jańa kezdesýlerdi asyǵa kútetin, al kezdesken sátterinde ózderi jaily bir aýyz sóz aitpaýshy edi. Kei kezde Jasyn shekten tys ózimshil, birbetkei bop otyryp alady, kisige qasaqana tiiskeńdi unatady. Osyndai sátte ol kelgenine ókinip, ketkenshe asyǵatyn. Biraq úiine jeter-jetpeste júregin jalǵyzdyq torlap ony renjitip jalǵyz tastap ketkenine ókinip, sol kúni-aq telefon soǵatyn. Sońǵy kezde ol óz mahabbatynyń jiyrmadaǵy qyzdarǵa tán er adamǵa ǵana oianar alasurǵan mahabbat emes ekenin onyń adamdy súiý degen úlken uǵymmen astasyp jatqanyn uǵyndy. "Shynymen sizdi unatyp qalǵanym ba?"- degen Jasynnyń suraǵy beriden emes, áriden, bir-birine qarama-qaishy qatpar oilardyń arasynan tizgin úzip, áreń shyqqan saýal ekenin taǵy túsindi. 

- Sizge bar ǵoi, shynymdy aitsam, lirik bolý múlde jaraspaidy eken. Qudai úshin, maǵan bulai qarap turyp sóilemei-aq qoiyńyzshy. Áitpese, men sizdi jek kórip ketem. Jáne, unatý, unatpaý jaily bir-birimizden suraýdyń qajeti qansha? Otyryńyz, shampan sýyp qaldy.- Ol syńǵyrlai kúlip, álgi ornyna qaita jaiǵasty. 

- Solai,- dedi Jasyn azdap ezý tartyp.-"Ustazdan shákirt ozar" degen osy. Siz menen de qatal bop barasyz ǵoi deimin... Jaraidy, lirikalyq sát osymen bitti.- Ol fýjerlerge taǵy shampan quidy.- Men búgin ózimshe ashylyp bir sóilegim kelip edi, túk shyqpaǵanyn ózim de bilip otyrmyn. Shynynda, bir-birimiz jaily aita almaidy ekenbiz ǵoi, solai ma? 

- Múlde olai emes. Aitýdy úirenbei turyp umytyp qalǵanbyz! 

- Bravo! Sol sózińiz úshin ishem!- Ol fýjerdi ortalady da, tyjyrynyp qaita qoidy.- Shampandy ittiń etinen jek kórem! Kári aqynnyń mahabbat jaily lirikasy siiaqty júregińdi qyjyldatady. 

- Men býfetten koniak alyp keleiin. Shyn aitam. 

- Keregi joq. Osynda da bar.- Ol ornynan turyp,shkaftan bir bótelke koniak ákep qoidy.- Sizge serik bolǵaly ózime de shampan quiyp edim. Koniakqa qalaisyz? 

- Keregi joq, maǵan osy da jetedi. Siz ittiń etinen jek kóretin nárseni jaqsy kórýge qaqym bar shyǵar? 

- 0 ne degenińiz, meni de qosyp jek kórýge qaqyńyz bar. 

- Men ony sizden suramaimyn. Sonan soń "siz" degen sózdi qoiyńyzshy. Sońǵy kezde jynyma tietin bop júr.Bul sózdi estigen saiyn ashýlansa áieline de "siz" dep sóileitin Sárgel aǵai elesteidi. 

- Jaraidy. Sodan tóbeń kókke jetse "sen" deiin. Al, óziń she? 

- Men qoia almaimyn. 

- Ekeýmiz úilensek te me? 

Baǵilanyń betine qyzyl boiaý oinap shyǵa keldi. Sál únsizdikten soń baryp: 

- Iá, úilensek te,- dedi qabaǵyn shytyp.- Biraq biz eshqashan erli-zaiypty bola almaimyz. Men "siz" degen boiymsha ótem. 

Jasyn ornynan turdy da asyqpai basyp onyń qasyna bardy, qolynan asyqpaǵan kúii fýjerin alyp, stol ústine qoidy. Onyń bul qimylyna tańdanyp, ózine qarai bergen qyzdyń erninen súiip aldy. Qyz bulqynyp, qarsylyq bildirem degenshe ol basyn qaita kóterip ornyna baryp otyrdy. 

Baǵila jylarman halde býlyǵyp, iegin ustap únsiz otyryp qaldy. 

- Munyńyz ádildik emes,- dedi ol álden soń áreń tilge kep. 

- Bilemin,- dedi Jasyn jaibaraqat.- Úsh jyldan beri seniń ernińnen súimeý de ádildik emes qoi. Tipti uiat. 

- Mundai áreket barlyq, adamnyń qolynan keledi. 

- Men nege olardan erekshe bolam? 

- Joq, men úshin siz basqashasyz. Eshkimge uqsamaisyz. Uqsaǵyńyz kelse... bilmeimin, ony ózińiz bilińiz. Bas salyp súiýge qabileti bar adam maǵan barlyq jerden tabylady.- Ol sóziniń sońǵy jaǵyn sybyrlai sóilep, kózine jas aldy. 

"Iá, búgin bastan-aiaq sátsiz kún bolǵan eken,- dedi Jasyn ishtei.- Endi keshke deiin taǵy qandai qolaisyz jaǵdai kezdeser eken?" 

Jasyn Baǵilanyń aryna tigenin, ózi jaily biik oiyn alasartqanyn, onyń taza kóńiline daq túsirgenin túsindi. 

- Keshir,- dedi ol qyzdyń qasyna qaita jaqyndap.- Men seni súigen joqpyn. Súigenimdi qaityp aldym. 

Baǵila oǵan bir qarady da, iegin eki alaqanyna qaita qoidy. Jasyn onyń kózinen jylt etken yza otyn baiqap qaldy, ol yzany týdyrǵan óziniń sońǵy sózi ekenin de bildi. 

- Siz osy sózdi taýyp aittym dep tursyz ba?- dedi qyz Jasynnyń álgi oiyn rastai túsip.- Búgin úndemei-aq qoiynyzshy. Sizge búgin sóz óneri jat sekildi. 

Jasyn ne ary, ne beri qozǵalaryn bilmei, sol ornynda turyp qaldy. Qyzdyń myna sózi óz kókeiindegi oilaryna dál tigendei boldy. 

- Iá,- dedi ol bir jolata es jiǵan adamdai sergek únmen.- Búgin sátsiz kún ekenin jańa ǵana oilap ótip edim.- Ol stolǵa jaqyndap, koniaktan birneshe tamshy quiyp ishti de, riýmkasyn qolyna ustaǵan boiy sózin jalǵastyrdy.- Biraq, sátti kún degen ne? Ol - oilaǵan oiyńnyń túgeldei júzege asýy, seniń jaza baspaýyń ǵoi?Solai ma? Keide ol da jalyqtyrady, onyń da adam janyn baiytary shamaly. Bile bilseń, osynyń bárine sen kinálisiń. Nege qaraisyń? Iá, sen kinálisiń. Meniń oiym kóp edi, búgin sonyń bárin aqtarmaq edim. Shyqpady.Shyqpaǵany da durys bolǵan shyǵar. Eger bárin aityp qoisam, qalǵan tirshiliktiń máni azaiatyn sekildi. Áitse de, ómirime sen kóp aralasqaly beri men bostandyq degennen airyldym. 

- Mine, mine! Siz ózińizge endi ǵana oraldyńyz,- dedi qyz kúlip.- Siz maǵan osyndai sátte ǵajap unaisyz. 

Jasyn stol men lodjiianyń eki ortasynda turyp oǵan qadala qarady. 

- Sonda nemene, saǵan unaý úshin ylǵi osylai sóilep turýym kerek pe? Sen ózin sózge toimaityn meshkei qyz ekensiń! 

- Men bul sózge báribir ashýlanbaimyn. 

- Óitkeni saǵan sózdiń ashtyǵy ábden ótip ketken. Al men sózden qasham, ábden toiynǵamyn. 

- Báribir sóilep tursyz ǵoi. 

- Endi seniń aldyńda únsiz otyraiyn ba? Sen bar ǵoi, atyń kim edi? Baǵila,- týh, netken jasandy, nashar at edi,- Sýr, eger bulai sóz jarystyra berseń, men seni taǵy súiip alam. 

- Oǵan men qarsy emespin.- Qyz ishpese de fýjerdi ernine apardy. 

- Qalai?! Ne dediń? 

- Oh, qýanyp kettiniz be? Oǵan men qarsy emespin dedim. 

Jasyn riýmkasynyń dybysyn bildirmei stolǵa qoidy. 

- Nege qarsy emessiń? Álginde sen ókpelediń ǵoi. 

- Sizge dórekilik jaraspaidy. Osylai ashyq kelińiz. Sonda men bárine de daiynmyn. 

Jasyn únsiz qaldy.

- Tilin jutqan adamdai únsiz qalmańyz. Álgi sózim oiyńyzdy ár jaqqa alyp qashyp tur ma?- Ol iyǵyn qozǵap, myrs ete qaldy.- Qudai úshin, ómir boiy sóilemei tura berińiz, biraq, arzan oimen álek bolmańyzshy. Ol meniń de, ózińizdiń de namysyńyzdy qorlaidy. 

Jasyn onyń qasyna keldi. 

- Biraq, qolymnan fýjerdi almańyz,- dedi qyz sál ǵana ezý tartyp. 

- Joq, almaimyn. Igilińizge ustap otyra berińiz.-Jasyn onyń shashynan ustady.- Bilesiń be, men seni óte jaqsy kórgen sátterimde,- ol sátterdiń tómendeitin de kezi bolady,- er adamnyń áieldi súiý formasyna múlde qanaǵattanbaimyn. Men ekiniń biri siiaqty ǵashyq bolǵym kelmeidi, ekiniń biri bolý degen sóz, túptep kelgende tósekpen bitý degen sóz. Sen men úshin odan myń ese biiktesiń. 

- Onda ekeýmiz Ahalteke bop, japan dalany kezip keteiik. Esińizde me? 

- Esimde. Oǵan men qazir-aq daiynmyn. Biraq, amal joq, adam bop qala beremiz. Sen, balaqai, tuqymyńda maskúnemdikten ólgen bireý bolsa da, myna fýjerińdi stolǵa qoishy. Sóz ben shampanǵa toimaidy ekensiń. 

Baǵila oqys kúlkiden shashalyp qala jazdady. 

- Bar bolǵany ekinshi bokal ǵoi. 

- Sol az ba? Meniń bir dosym bar, dramatýrg, araqtyń tyǵynyn iiskese de mas bolady. Onyń qasynda sen áiel adamsyń ǵoi. 

- Iapyr-ai, osy sózderdiń bárin ne ákem, ne Sárgel aǵai esitip tursa ne bolar edi? Búkil úrim-butaǵym men óz basymdy aiaýsyz qorlyqqa berip otyrǵanymdy keshe almas edi-aý. Al, men kónip otyrmyn. Budan da kónbis bolatyn túrim bar. Alla aqyryn bersin!- Ol fýjerin stolǵa qoidy.- Al, endi ne buiyrasyz? 

- Eshteńe de! Men myna túkke turmaityn chehtyń shynysynan sorly emes shyǵarmyn. Ol da kúni boiy seniń ernińdi emip bitti ǵoi. Úndeme, kúlme de!- Jasyn onyń oń jaq iyǵynan kep, eki betin eki alaqanymen sipalap ustap turdy da, erninen súiip aldy. Qyz kózin jumdy. 

Sypaiy ǵana qarsylyq kórsetken bop, jigittiń ieginen bolmashy ǵana iterdi. Jasyn taǵy da súidi. Áýeli astyńǵy ernin, sonan soń sál ǵana dúrdiip turǵan ústińgi ernin, sonan soń ekeýin de qosyp súidi. Murnyna náp-názik frantsýz dýhiiniń iisi men, tiline nemis pomadasynyń dámi keldi. Ol pomada men dýhidiń iisine tóze almaityn. "Barlyq áielderge tán dýhi men pomadanyń iisi! Munyń qajeti qansha edi?- dedi ishinen Jasyn. Áielder buǵan nege qumar bolady?" Ol qyzdyń murnynan, áli jumýly kózinen, mańdaiynan, qup-qurǵaq erinderinen birneshe qaitalap súidi de, iilgen keýdesin kóterip, ornyna bardy. 

Qyz kózin ashty. Ashqan bette Jasynǵa qarady. Jigit bul janardan tákapparlyqtyń uiańdyqpen, asaýlyqtyń baǵynyshtylyqpen aýysqanyn kórdi. Sonymen birge ol bul janardan: "Biz kieli beldeýden ettik. Budan ary ne bolady?"- degen suraýdy da oqydy, anyq oqydy. "Tirliktiń qarapaiym zańynan adam alys kete almaidy ǵoi deimin,-dedi ol ishinen.-Kez kelgen qolaily sátte biikten tómen túse salýymyz op-ońai. "Sonda qalai,- dedi ekinshi bir oi,- túsiniktiń biiginde turyp, taǵdyr men ómirlik bolashaqty jerge tastaý kerek pe?" 

Jasyn mundai suraqty qyzdyń estirtip eshqashan aitpaitynyn, óziniń oǵan eshqashan jaýap bermesin, Bere almasyn bildi. Bul jai da ekeýiniń arasyndaǵy eshqashan aitylmaityn, únsiz kózqaraspen ǵana túsinetin tereń syr bop qala bermek. 

- Pomadańnyń sapasy jaqsy bolýy kerek. Qansha shampan ishseń de ernińnen dámi ketpepti,- dedi álden soń Jasyn únsizdikti buzyp. Qyz odan kózin taidyryp, ashyq lodjiiadan syrtqa kóz tastady. 

- Bul sizdiń úsh jyldan keiin baryp ernimnen alǵash súigende týǵan alǵashqy basty problemańyz ba? 

- Iá, basqa eshqandai másele qabyrǵamdy qaiystyryp turǵan joq. 

Baǵila onyń zildi shyqqan úninen ishtei tolqyp, óz oiymen arpalysyp turǵanyn sezdi. Ishki dúniesinen qarǵyn júrgen kezde osylaisha usaq-túiekti áńgime etetinin de sońǵy jyldary ańǵarǵan. 

- Aitpaqshy,- dedi Jasyn álden soń temeki tutatpaq bop sirińke jaǵyp turyp.- Men osydan úsh saǵat buryn seniń portretińdi salatyn sýretshini kórdim.- Ol sirińke shiin aspanda ainaldyryp óshirip, kúlsalǵyshqa tastady da, temeki tútininiń arasynan qyzǵa kóz tastady. 

Baǵila eki qolyn ieginen almai, alǵa sál iilip, áli del-sal kúiden aryla almai otyr eken. Kópten umyt bolǵan jigit jaily aitqanda, ol qasyn sál ǵana kóterip,Jasynǵa suraýly pishinmen qarady. 

- Ol sizdiń, keshir, seniń jańa portretińdi aiaqtaýǵa jaqyndap qaldy. Sizderdiń úidegi portret, men birdeńe bilsem, bul janrdaǵy tamasha týyndy. 

- Ony siz qaidan tanisyz? Jigitti aitam. 

- Ótken joly bir áńgimeden sipattap berip ediń ǵoi.Onyń ústine, portrettiń buryshynda "E. I." degen eki árip bar. Estai Igimanov. Belgili sýretshi-portretist. Bul saladaǵy men syilaityn adamdardyń biri. Shyǵarmalary eki ret jeke kórmege qoiylǵan. Jas. Daryndy. 

- Oi, alla-ai, jer betinde qazir ne kóp-daryn kóp!-Ol jai ǵana kúrsinip, taǵy da lodjiia jaqqa qarap qoidy. 

- Joq,- dedi Jasyn oǵan jaibaraqat qana soqqy berip.- Daryn az. Seniń aityp júrgeniń dilletanttar ǵoi. Olar kóp rette daryndynyń aldyna túsip ketedi.Sonan soń olar kóp siiaqty bop kórinedi. 

- Meniń portretimdi jasap jatqanyn sizge aitty ma? 

- Nege aitpaidy! Bir jyldan beri salyp keledi eken. Seni talai kóripti. Qasynda fotosýretteriń de bar. Baǵilanyń tańdanǵannan kóz sharasy ulǵaiyp ketti. 

- Bul baryp turǵan uiatsyzdyq qoi! Qaida barsam da sońymnan bir adym qalmai erip otyrady, qolynda fotoapparaty bar! Masqara! Endi maǵan jetpegeni -sońymnan tyńshy men barlaýshylardyń erýi ǵana! 

- Ol seniń sońyńnan júrgen joq. 

- Endi kimniń? 

- Obektiniń. Kádimgi kórkem shyǵarmaǵa arqaý bolar obektiniń. Sen Baǵila Qarataevna da, tarih faqýltetiniń stýdenti de, gazetterde kúnde synalatyn jazýshynyń azapty mahabbaty da emes, jai ǵana obektisiń. Sen oǵan portret jasaý úshin material ǵanasyń. Bar bolǵany osy. 

- Raqmet.- Qyz namystan sál abyrjyp, qorlanǵan pishinde basyn izedi,- Bálkim, men de sizge obekt úshin kerek shyǵarmyn? Shyǵarmańyz jazylyp bitken soń qajetim bolmas. 

- Múmkin. Jazýshylyq praktikada qundy materialdyń ózi qajet bolmai qalady. Kerisinshe, eleýsiz, usaq materialdar sheshýshi rol atqaryp ketedi. 

Baǵila úshin álgindei yzaly da mańyzdy suraqqa Jasynnyń jaibaraqat nemquraidy jaýap berip otyrǵany onyń ashý-yzasyn oiatty. 

- Shyǵarma úshin jaramsyz bop qalǵanymdy kútkenshe, men óz erkimmen keteiin. Menińshe, sol qundylaý shyǵar dep oilaimyn. 

- Qoryqpa, men mahabbat jaily, sulý qyz jaily shyǵarma jazbaimyn. Maǵan obekti bolýǵa sen jaramaisyń. Meniń shyǵarmalaryma ajarsyz, aryq qyzdar kerek. Olar oishyl bolady. 

Baǵila bul sózderge ashýlanaryn da, ashýlanbasyn da, tipti, mán bermei qoia salaryn da bilmei, eki ushty oi tolqynynyń ortasynda únsiz otyryp qaldy. 

- Bilesiz be,- dedi álden soń Baǵila daýsynyń dirildegenin jasyra almai.- Siz jer dep atalatyn úlken qazandaǵy muz siiaqtysyz. Bir jaǵy jyly, bir jaǵy aiaz. Jasyn myna teńeýge eleń etip, oǵan nazaryn tiktep qarady da, selkildei kúldi. 

- Tamasha! Biraq, men erip ketpeimin be? 

- Erimeisiz. Qudanyń qudiretimen erip bitpeitin bop jaralǵansyz!- Ol yzadan áli aiyǵa almai, Jasyndy tabalap otyrǵan adamsha daýsyn taptai sóiledi.- Sonan soń, qudai úshin, ana jigitke aityńyz, portretti úige jibermesin. Jasyn myrs ete tústi. 

- Taza óner jaily túsinigiń áli tar eken ǵoi,- dedi ol temeki tútinin býdaqtatyp otyryp.- Baiqaýymsha, bul portret onyń tvorchestvolyq bir belesi bolmaq, demek, ol sizdiń úiińiz túgili kórmelerdiń ózine tilhat arqyly qoiylady. Úige jibermesin!- Ol taǵy kúldi.- Viliam Shekspirdi endi qaityp qonaqqa shaqyrmaspyn! Búgingi tańdaǵy bir áiel solai sóilep otyrsa qańdai bolar edi?! 

- Ol... Ótken joly úige jiberdi ǵoi!- dedi qyz yzadan býlyǵa sóilep. 

- Iá. Biraq ol eskiz bolatyn. Sony da ańǵarmadyńdar ma? 

Qyz ornynan tez turyp, lodjiiaǵa shyǵyp ketti. Jasyn onyń qorlanyp, ashýlanyp shyqqanyn bildi. Onyń sońynan lyp etip jetip barýdy jeńiltektik sanap, óz sabasyna qaita túsý úshin araǵa ýaqyt sala turǵandy jón kórdi. Biraq, qyz kóp keshikti. Lodjiianyń jaqtaýyna súienip, onyń qimylsyz turǵanyn baiqady. "Bul joly shynymen renjigen bolýy kerek. Barmasa bolmaidy". 

Jasyn jailap basyp onyń qasyna jaqyndady. Qyz onyń bar-joǵyn umytqandai kóshedegi qydyryp júrgen adamdarǵa, muz súńgilerdei túp-túzý aspanǵa atylyp jatqan fontandarǵa tesile qarap, qimylsyz tur eken. Ol óziniń kelgenin, sol kelisimen keshirim ótingenin bildirgisi kep, tamaǵyn kenep qoidy. Sonda da burylǵan joq. Jasyn onyń jylap turǵanyn sezdi. Jaqtaýǵa shyntaǵyn súiep, qyz júzine urlana bir qaraǵanda, kóshedegi samsaǵan sham sáýlesinen kózindegi jylt-jylt etip tóńirektegen jasty kórdi. 

- Áielge, jylaǵan da jarasady,- dedi. Jasyn monolog oqyp turǵandai kósheniń arǵy betindegi skverge qarap.- Ol odan janyn tazartady, áieldiń áiel ekenin tanytady. Men jylamaityn, jylai bilmeitin áielderden qorqamyn, olar aramdyq pen jaýyzdyqqa jaqyn. Bilesiń be, qazir dúnie júzi áielderiniń aldynda áiel bola bilý máselesi basty problemaǵa ainaldy!- Ol sál ǵana jymiyp Baǵilaǵa qarap edi, ol kilt burylyp bólmege kirip ketti. 

Jasyn boiyn shymyrlatqan yńǵaisyz jaǵdaida bir minýttai únsiz turdy da, ishke qaita endi. Baǵila kresloǵa betin basyp, kádimgidei iyǵy selkildep jylap otyr eken. Jasynnyń bólmege engenin aiaq dybysynan sezip, ornynan ushyp turyp, kreslonyń arqalyǵynda jatqan koftasyn qolyna aldy.

- Men bilmeimin, eshteńe de bilmeimin! Kóp bilýdiń maǵan qajeti de joq!- dedi ol yzaǵa býlyǵyp. 

- Durys aitasyń,-- dep Jasyn ony jaibaraqat qostai sóiledi.-- Áielderdiń kóp bilgeni baqytyna sor. Az bilgen adam jaqsy ómir súredi. Túk bilmeitin maqaý bolsań - odan keremeti joq. Bul áielge de, erkekke de ortaq nárse. "Oily adamǵa qyzyq joq bul jalǵanda". Sen qazir jylap tursyń, Abai ótken ǵasyrda jylaǵan. 

- Siz meiirimsiz adamsyz! Bárine jaýabyńyz daiyn! Júregińizde aiaýshylyq degen joq! 

- Men shyndyqqa batyl qaraimyn, bar bolǵany sol ǵana. Budan keiin kóp bile berýge tyryspa. Kóp bilseń dostaryńnan da aiyrylyp qalasyń. Ózinen asqan adamdy jaqsy kóre bermeidi. Osy kúiińshe qal. Baǵila qol sýmkasynan oramalyn alyp, kózin súrtti. 

- Meni sizben tanystyrǵan qai taǵdyr!- dedi ol ashýly daýysyna bolmashy naz aralastyryp.- Eki sózińizdiń biri qorlaý, kemsitý, namysqa tiiý, aqyrynda mine, jylatý. Siz menen on eki jas úlkensiz. Menimen qataryńyzdai, jaýyńyzdai sóileisiz. On eki jas úlken,úilengen, bala-shaǵasy bar, ómirdiń ashy-tushysyn talai tatqan! Endi kep, men sol adammen!..- Ol ar jaǵyn aitqysy kelmei, kóz jasyna tyǵylǵan adamsha murnyn jiirek tartyp, toqtap qaldy. 

- Sen qaitqaly tursyń ba? 

- Iá... Ketýden basqa eshteńe qalǵan joq.- Ol oramalyn ornyna muqiiat salyp, sýmkasynyń aýzyn qattyraq basyp shyrt etkizip japty da, ústine koftasyn kidi. Ony da qasaqana asyǵys kidi. Ol Jasynnyń áldene deýin kútip, túimelerin baiaý qadady. Biraq, Jasyn kóńil jubatyp, ony kidirte turatyn sóz aitýdyń ornyna: 

- Saý bolyńyz,- dedi de sigaret tutatyp, ashyq tereze aldyna baryp, syrtqa betin burdy. 

- Biz endi kezdespeimiz be? 

- Múmkin. Qajet bolsa jer asty arqyly sóilesemiz ǵoi. Telefonmen kabelderi arqyly. 

-Osymen báriniń bitkeni ma? Osylaisha op-ońai!Jáne ne úshin? Joq, meni bir jelimdei jabysyp tur eken dep oilap qalmańyz. Men úsh jylǵa sozylǵan oilarym men shartarapqa sharpyǵan qiialdarymdy, umytylmas sátterim men azapqa da túsken shaqtarymdy qiia almai turmyn. Maǵan sol qymbat, sol ókinishti. Sizge báribir...siz,- onyń daýsy taǵy úzilip shyqty,- Siz taǵy basqa qyzben kezdesesiz. Onyń boiynan mende kezdespegen jańa qasiet tabasyz... 

Jasyn jalt qarady. Júzi qýaryp, kózderi yzǵar shashyp tur eken. 

- Iá, tabamyn!- dedi burynǵysynsha sabyrlylyq saqtap, biraq, daýsynda júrek shymyrlatar salqyn yza bary baiqalady.- Meniń odan basqa sharýam joq! Ómirge qyzdardyń qasietin zertteýge ǵana kelgenmin. Eger úsh jyldyq oilaryń men qiialdaryńdy qiia almai tursań, tezirek ketkeniń durys. Alty jylǵa ainalǵannan keiin múlde aýyr bolady, tipti, ókinýdiń ózi kem bolýy múmkin. Maǵan da. Ol qaitadan teris ainalyp, tereze aldyna baryp turdy. 

Baǵila esik aldyna baryp az-kem aialdady da, Jasyn tarapynan jyly rai baiqalmaǵan soń munda qalýdyń retin de, syltaýyn da tappai, aqyryn basyp shyǵyp ketti.Úiine jetip, óz bólmesine engen boida ebil-debil bop jylady. Keýdesindegi yzasy jylaǵan saiyn tasqyndai túsetin siiaqty. Bul jylaýdyń túp tórkini nede - ózine-óziniń yza bop qorlanýynan ba, álde Jasyndy kinálaýdan ba, ol jaǵyn ózi de anyq bilmedi, áiteýir ishki dúniesin ashy bir óksik keýlep, ózegin áldene órtep bara jatqan sekildendi. 

Málike de jylady. Ol mán-jaidy bilmei turyp-aq, Baǵila tósegine kep qulaǵanda jylai bastaǵan. Saýysqandai saq, úkidei uiqysyz Sárgel birdeńeni sezip qalar dep, ol bárin erteńge qaldyryp, júregi syzdaǵan boiy Baǵilany jubatýǵa da shamasy kelmei, óz bólmesine ketip qaldy. 

Arada birer saǵat ótken soń ashy yzanyń ýyty tarqap, onyń ornyna salqyn da sabyrly oi shym-shymdap ene bastady. Sol shym-shymdap engen sabyrly oi onyń kóz aldyna Jasyndy ákeldi. 

"Ol jalǵyz qaldy,- dep oilady Baǵila.- Japadan-jalǵyz. Bálkim ol qonaq úide ǵana emes, ómirde de jalǵyz shyǵar? "Kóp bilseń dostaryńnan da airylyp qalasyń". Bul sózdi nege aitty? Ol maǵan arnap aitylǵan sóz be? Ózine arnalǵan sóz shyǵar? Bálkim, ashýy kelgen kezde ózine aitatyn sózdi ózgege aitatyn shyǵar, maǵan - senetin, jaqyn adamyna? Áitkenmen, onymen dos bolý, onymen qatar júrý qandai qiyn! Al, ony umytý... odan da qiyn! 

Ol she? Men aitqandai shynymen meiirimsiz be? Shynymen aiaýshylyq joq pa? Múmkin emes. Mundai adamdarda qaiǵy-ýaiym bolmai turmaidy. Onyń búkil tulǵasy oi men ar-namystyń kóshpeli uiasy. Demek, oily adamnyń meiirimsiz bolýy múmkin emes. Bálkim, ol menen qutylǵysy keletin shyǵar, menimen alǵash tanysqan sátine áli ókiner? Men ony bostandyǵynan aiyrdym ǵoi. Ishinde shyrmaýyqtai sharpysyp, sanasyn sarsyltqan, miyn jegen sergeldeń oi az emes shyǵar. Onyń jaǵdaiy meniń jaǵdaiymnan áldeqaida aýyr. Áldeqaida kúrdeli ǵoi. Dos tańdaý, ómirlik adam tabý (!) meniń óz erkimde, tolyq óz erkimde, al onyń múmkindigi shekteýli. Aldynda ondaǵan kedergi tur, ol kedergilerden attap ketý de ońai emes. Jai, basqa kásiptiń qarapaiym adamy bolsa, ózin-ózi oidyń mújýine tastamaityn bolsa, árine, oǵan áldeqaida jeńil bolar edi. Onyń menen on eki jas úlken ekenin,ómirdiń ashy-tushysyn kóp kórgenin nege aittym? Ol meniń sózimsiz-aq muny kóp oilaityn shyǵar! "Maǵan da" degen sózdi beker aitqan joq qoi". 

Kenet qyzdyń sapyrylysqan oilarynyń arasynan basqa bir kúrdeli suraq jylt ete tústi."Sonda... Sonda men budan bylai ne istemekpin? Munyń báriniń aparyp tireitin jeri ne bolmaq? Kózdi jumyp alyp, qaida barary belgisiz kemeniń sońynan ilese berýge bolmaidy ǵoi. Ol keme, árine, ózgelerge múlde uqsamaityn alyp ta syrly keme, baratyn jeri de men kórmegen ǵajaiyp bir ertegidei qala, biraq, maǵan ol qalanyń qajeti joq, maǵan basqa qala kerek, múlde basqa qala. Ol tipti, kishkene ǵana port bolýy múmkin, áitsede men baratyn jer - sol. Onda men biletin, meni biletin, olarsyz ómir súre almaityn aǵaiyn-týysym bar, ata-anam bar, óz dostarym bar. Meniń ómirim kishkentai bolsa da tek sol portpen bailanysty. Men biletti soǵan alyp qoiǵam. Endi kep, oida joqta kezdesken bir kemeniń alyptyǵyna, júrer jolynyń qyzǵylyqty da qiyndyǵyna, barar qalasynyń bir-birine uqsamaityn áserliligine eligip,sol kemeniń aqyldy da ashýly, sabyrly da salqyn kapitanymen alańsyz erip kete bermekpin be? Keme dittegen qalasyna baryp toqtaǵan soń qaitem? Beri qarai ózim ǵana qaitamyn ba? Jol tym alys, biz tym uzap ketkemiz, ári daýyl men jartas kóp. Odan da qaitpaǵan jaqsy. Al, kapitan keri qaitpaidy, eshqashan, ol eline bara jatqan, óziniń tańǵajaiyp Eline. Endi ne isteý kerek, júre berý kerek pe, túsip qalý kerek pe? Tez oilan, tez sheshý kerek, keme jaǵadan, týǵan porttan alystap barady. Shynynda, ne amal jasaý kerek? Bul ekeýiniń qaisysyn tańdaǵan durys? Qaisysyn?" 

Onyń kóz aldy munartyp, qabyrǵada ilýli turǵan Sárgeldiń burynǵy áieli men eki balasynyń portreti saǵym arasyna sińip bara jatty. Olardyń joǵarǵy jaǵynda kórinbeitin kókjiekke elige qarap, buǵynyń kepken basy tur. 

* * * 

Eki kúnnen son Málike men Baǵila keshkilik balkonda áńgimelesip otyrdy. 

- Iá, áiel ataýlynyń bári baqytsyz,- dedi Málike osydan on shaqty kún buryn qolǵa alǵan balalarynyń keýdeshesin toqi otyryp, Baǵilanyń kúni boiǵy sózinen ózinshe jalpy qorytyndy jasap.- Óitkeni, olardyń ómiri ózgeniń qaiǵysy men qýanyshyn túsinýden turady. Basqanyń janyn túsinýge erkekterden góri áiel jaqyn. Sondyqtan da biz baiǵus kóp keshiremiz, kóp muńaiamyz. Ózimiz baqytsyz bola tursaq ta ózgeniń baqytsyzdyǵyna janymyz ashidy, jylaimyz. 

- Like, aityńyzshy, men baqytty bolamyn ba, baqytsyz bolamyn ba? 

Málike toqyp otyrǵan keýdeshesinen bas kóterip oǵan bir qarady da, aitar jaýabyn qyz júzinen oqyp alǵandai, kózin qaita tómen túsirgen bette sóilep ketti. 

- Bilmeimin,- dedi ol demin tereńdeý bir alyp.-Sen tym kóp oilanasyń,- bárin parasat pen aqylǵa jeńdirgiń keledi. 

- Ol jaman ba? 

- Nege? Jaqsy. Tipti, óte jaqsy!- Málike oqýshynyń suraǵyna jaýap berip turǵandai baiyppen, táptishtei sóiledi.- Jaqsy adam bolýdyń nesi jaman? 

Baǵila tómen qarap otyrǵan Málikege suraýly pishinde qarady. 

- Siz shynyńyzdy aityp otyrǵan joq siiaqtysyz. 

- Men be?- Ol kózin badyraityp, keýdeshe toqyp otyrǵan symnyń ótkir ushymen omyraýyn nuqyp kórsetti.- Men seni nege aldaimyn? 

- Bilmeimin. Aitqyńyz kep turǵan basty sózińiz ishińizde qalǵan tárizdi. Óitkeni siz tym sabyrlysyz. Qysqa sheiin áli kóp bar, keýdesheni asyqpai toqysańyz da úlgeresiz ǵoi. 

Baǵilanyń dál baiqaǵan bul sózinen Málike dir ete túskendei, toqýyn baiaýlatyp baryp toqtatty da, basyn kótermegen boiy oilanyp qaldy. 

- Eger shynymdy aitsam,- dedi ol sál qasyn kere sóilep,- ózgeni kóp túsinetin oishyl adam barlyq ýaqytta baqytty bola bermeidi. Olardyń ómiri qol fonardyń batareiasy sekildi, bar meiirimi men qairat-jigerin ózgege jumsaidy da, ózi túptep kelgende energiiasyz qalady. 

- Sonymen...

- Sonymen, bilmeimin... Múmkin, sonyń ózi baqyt shyǵar. Jalpy, úlken uǵymnan kelgende. Al, jeke bastyń uǵymynan kelgende, ol iyǵyn qozǵap qoidy.- Bilesiń be, jaqsy adamdardyń basym kópshiligi tirshilikte baqytty bola bermeidi. Bir ǵajaby - olar muny baqytsyzdyq dep eshqashan eseptemeidi. Óitkeni olar ózine tiisti baqyttyń basqalarǵa úleskenin biledi jáne mynaý maǵan tiesili edi dep aitpaidy. Jaqsy adam bolýdyń qiyndyǵy da sonda. 

- Like , siz búgin erekshe oishylsyz ǵoi. Men ózim jaily ǵana suraǵan joqpyn ba? 

- Men sen jaily da aityp otyrmyn. 

- Demek, men úlken uǵymnan kelgende baqyttymyn da, jeke bastyń uǵymynan... baqytsyzbyn ǵoi? Biraq, bir ǵajaby ózimdi baqytsyzbyn dep eseptemeimin? 

- Dál solai bolmasa da, seniń boiyńda sol qasietterdiń nyshany bar. Kim biledi, aldyńda áli ómir kóp. Adam ózgeredi ǵoi. Jas kezimde sezimtal, túsingish, jaqsy degen jigitterim men qyzdarym qazir múlde ózgerdi, kópshiligi qý, ómir súrýge beiim, jaltaq ta jaǵympaz bop ketti, al jaman dep oilaǵan adamdarym parasatty azamat boldy. Ómirdiń ózi bárin úiretedi. 

- Men mektepte oqyp júrgende onynshy klasty bitirgenshe asyǵyp edim. Eseisem, ómirge aralassam dep armandaýshy edim. Dúnie degen ańyzdaǵy jumaqtai kógildir túske boialyp, pák kúiinshe maǵan qol bulǵap turatyn. Onyń bir bóliginde adamdar baqytty óz ielerin kútip turatyndai, men sony taýyp ala salatyndai sezinýshi em. Endi qarasam, bári ońai emes eken. 

Ol oily pishinde kúlimsirep qoidy. Sóziniń sońynda mekteptegi ómir bir bólek te, eseigen kezdegi ómir múlde basqa ekenin, onyń túsinýge aýyr kúrdeli qaishylyǵy bolaryn, ádilet pen ádiletsizdiktiń máńgi maidandasyp jataryn aitpaq bolyp edi, oǵan tili jetpedi jáne onyń bul araǵa qatysy joq ekenin túsindi. Burynǵy beitanys qazirgi Jasyndy bir kezde kýpeden qýyp shyqqandaryn, óziniń op-ońai oqýǵa túse salǵanyn, stýdentterdiń tizimin oqyp turǵan qyzdyń óz familiiasyn tappaǵanda qorlanyp jylap jibergenin, támpish qara qyzdyń tarihtan eki alyp qalsa da stýdent bolǵanyn, Sárgeldiń ǵylymi jolyn, tipti qarsy aldynda ózimen sóilesip otyrǵan Málikeniń syrty bútin, ishi tútin ómirin, Jasyn tvorchestvosyn tastalqan qylǵan sońǵy maqalalar, bári-bári dál qazir topyrlap kep esine túsip ótti. Ózi osylai oilap otyrsa da, aýzyn ashqanda múlde basqa sóz aitty. 

- Iá, Siz durys aitatyn bolýyńyz kerek,- dedi aýladaǵy bassein janynda bir-biriniń ústine oiynshyq shelektermen saryldatyp sý quiyp turǵan eki kishkene baladan kóz almai otyryp.- Men ol jigitti umyta almaityn siiaqtymyn, al onyń joly... múlde basqa. 

- Sýr,- dedi Málike oǵan nazar toqtata qarap.-Jasynnyń erekshe adam ekenin bilem, ol seniki emes.Sondyqtan, aýyr da bolsa da aitaiyn, seniń ony umytqanyń jón. Erte me, kesh pe, báribir umytýyna týra keledi. Jazǵy kanikýlyńda alys bir jaqqa ket. Máselen, Qara teńizge nemese Býrabaiǵa. Jalǵyzsyraimyn deseń men de birge baraiyn. 

Bul Baǵilanyń Málikeden múlde kútpegen sózi edi. Jáne bul sózderdi ol burynǵy óz minezine múlde jat, múlde beimaǵlum sabyrly keiippen aitýy ony barynsha tań qaldyryp, júregin muz saýsaqpen shymshylap ótkendei boldy. Buryn Jasyn ekeýiniń jolynda janyn qurban etýge daiyn bop kórinetin elgezek te, aq jarqyn Málikeniń eki-úsh kúnniń ishinde kúrt ózgerip, Jasyndy qalai umytýdyń joldaryn aityp otyrǵanyna taǵy túsine almady. "Bálkim, men aqyl suraǵandai bolǵan soń amalsyz oilap tapqan sharasy shyǵar? Jasyn men ekeýmizdiń aramyzdaǵy oqiǵa budan ary jalǵasa berse tuiyqqa kep tirelerin, tirelgenimen turmai áýeli munda, sonan soń eldegi áke-sheshesine belgili bop, olardy da uiatqa qaldyraryn sezgen bolar. Munan ári ne bolaryn bilmei ózim de kúizelip júrgen joqpyn ba? Ony umytqan da jón shyǵar? Ári keshegi oqiǵadan soń ony umytýǵa da qaqym bar ǵoi!" 

- Onan soń... jaqynda jazǵy sessiialaryń bastalady.Sen bul jaqqa oqý úshin kelgenińdi umytpa,- dedi basy tolǵan shýdyń arasynan Málikeniń daýsy bólek estilip.- Seniń taǵdyryńa biz Qarataidyń aldynda jaýaptymyz. 

- Iá, iá, solai! Jaqynda sessiia...- Muny aitqan kezde Baǵilanyń kózine jas tóńirektep úlgergen edi. Onyń daýsynyń úzilip shyqqanyn, kózine jas alǵanyn anyq sezse de, Málike basyn joǵary kótermedi. Tap bir kúni erteń qar jaýardai, al balasy osy kúrtesheniń bitýin ǵana kútip úiinde jalańash otyrǵandai toqýyn burynǵysynan da jyldamdata tústi. Baǵila onyń qimyly men bet-júzinen airyqsha bir ishki tolqynysty ańǵaryp, biraq, odan syr bergisi kelmei otyrǵan Málikege yzalanyp, aiǵailap jibere jazdady. 

- Like, ne bolǵan sizge? Maǵan aitpaityn qandai jasyryn syryńyz bar edi! Toqtatyńyzshy toqyǵandy, qudai úshin! Kýrortta ne bitiremiz! 

Búgingi barlyq áreketi men sabyrly sózderi Baǵilanyń yzasyna tiip otyrǵanyn endi ǵana ańǵarǵan adamdai, Málike lypyldap otyrǵan saýsaqtaryn oqys toqtatty da: 

- Ser bir nárseni búldirgeli júr,- dedi sharasy taýsylǵandai aqyryn sóilep.- Ol Jasynmen sóilespekshi. 

Bul ol jigittei názik diplomatiia men biik mádenietti meńgergen deisiń be, keńirdeginen tobyq júgirip, kózi úkiniń kózindei bop jetip barǵanda qyrsyǵyna tiip, búkil qala esiter daýǵa ainalyp kete me dep qorqam. Jasynnyń áieli bul jaidy esitse ne bolmaq? Jáne kóldeneń bireýden emes, qyzdyń nemere aǵasynan! 

Málikeden estigen bul habar, shynynda, jas qyzdy qatty shoshyndyrdy. Aqyramashtyń sýyq torǵailaryndai dúr etip júregine qonaqtaǵan úrei onyń Málikege degen ashý-yzasy men qonaq úidegi oqiǵanyń áli taby qaitpaǵan ish qusalyǵyn lezdiń arasynda báseńsitip tastady. Ol naqtylap kelgende neden qoryqqanyn, neni kóz aldyna elestetip shoshynǵanyn bilgen joq, áitse de, keýdesin sumdyq jailady. Óz ómiri men Jasynnyń ómiri qyl ústinde turǵandai kórindi jáne óz jaǵdaiynan góri Jasynnyń jaǵdaiy janyna qattyraq batatyn sekildi. 

Baǵila bul oqiǵanyń máńgi qupiia bop qalmasyn, erte me, kesh pe, áiteýir bir kezde bir qolaily sát taýyp bárin-bárin ákesi men sheshesine syr ǵyp aqtararyn, aqtarǵanda, qaiǵysyn taratqandai emes, bir adamnyń keýdesine kóptik eterdei bai sezimderin qýana otyryp, maqtana otyryp aqtarmaq edi. Endi sonyń bári taban astynda astań-kesteń bop, báriniń kútpegen jerden kesirli baǵyt alyp ketkeli turǵany qyzdy ári qatty qorqytyp, 

ári daǵdartyp ketti. 

- Joq, olai bolýy múmkin emes,- dedi ol dirildep.- Ol kisilikke jatpaidy. Men muny keshire almaimyn! 

- Sonda ne istemeksiń? 

- Ketem! Basqa qalaǵa! Basqa institýtqa! 

- Aqymaq bolma,- dedi Málike zekip.- Bul jaqtaǵy sóz ol qalaǵa senimen birge nemese senen buryn jetedi. Jáne Qaratai men bizge tańba tastap ketesiń. 

- Endi ne isteý kerek? 

- Serge ózim túsindirip aitam. Bári jai sóz deimin.Jazda ekeýmiz Qara teńizge ketemiz. Bálkim, shynymen ony umytarsyń. Solai ma? 

Qyz oǵan tesile qarap uzaq turdy da, betin basyp solqyldap jylap jiberdi.

* * * 

Sol kúni keshke Sárgel úige erekshe kóńildi kirdi. Basqyshtarmen kóterilgende yńyldatyp ándetip, esik ashqan áieline ómirinde baiqalmaǵan minez kórsetip iilip turyp gúl usyndy. 

- Búgin ekeýmizdiń qosylǵan kúnimiz, esińde me?-dedi ol jaz ishińde de basynan tastamaityn ter sińdi shliapasyn kiim ilgishtiń joǵarǵy polkasyna qoiyp jatyp. 

- O-o, raqmet!- dedi Málike Sárgeldiń eń ádemi gladiolýstardy tańdap ákelgenine shyn qýanyp. Dál qazir ol kúieýiniń gúl syilaǵanyna qýanyp turǵannan góri, gúldiń ádemiligine súisinýi basym edi.- Ser, sen gúl men sypyrǵynyń arasynda qanshalyqty aiyrma baryn bile bermeýshi ediń ǵoi, qalai tańdadyń? 

- Er adam - taýsylmaityn qazyna. Qaza bilseń onyń syry kóp!- dep ol saýsaǵyn shoshaityp, yrjiia kúldi.- Qoi, búgin otaý bolǵan kúnimizdi atap óteiik. Eshqaida da barmaimyz, osynda ótkizemiz. Shańyraq qurǵan kúndi shańyraq astynda atap ótken durys. Mine, myna sýmkalarda birdeńeler bar. Baiqa, shampandy maǵan qaratyp ashpaǵaisyń!- Sárgel baiaǵy kezde, Medeý restoranynda otyryp Málikeniń ony shampanǵa shomyldyrǵanyn esine ala sóiledi. 

Búgin Sárgel ekeýiniń qosylǵan kúni ekenin, shynynda Málike umytyp ta ketipti. Sárgel oǵan gúl berip, sol kúndi eske túsirgende, óz júreginde qýanysh ta, tebirenis te joq, túsiniksiz bir bos keńistik jatqandai sezindi. Ol keńistikke Sárgelmen ishken neke sýynan qýanysh bop bir tamshy da tambaitynyn, kerisinshe, ony renish pen nalanyń, kóp rette jurtqa kórsetpeitin kóz jasynyń tamshylarymen toltyraryn, tola qalsa sonymen tolaryn túsindi, buryn da túsingen. Biraq, ol onyń bárin qyrmandaǵy qoqystai keýdesiniń bir buryshyna úiip qoia turdy da, shyn qýanǵan bop kúieýiniń bylǵaýysh sabyndai jińishke moinynan qushaqtady. Baǵilamen arada ótken búgingi áńgime, búgingi kelisimnen keiin bul úige qandai bolsa da bir qýanysh kerek edi. 

Málike Sárgelge tap qajetti kúni, zárýli kúni qosylǵanyna qýandy. Bir saǵattan soń olar túp-túgel stol basynda otyrdy. As úide bolmasa, zalda ótetin saltanattan ámanda syrtqary qalatyn Mánsiia men eki bala da úlkendermen qatar jaiǵasty. Úlkeni Eltai biyl mektepke barýy kerek, sondyqtan salaýattylyq saqtap, dastarqanǵa shaqyrǵan kezde kishisinen keiinirek keldi. Ol anasynyń janyndaǵy orynǵa jaiǵasqanda inisi aǵasyna dep quiylǵan limonadty da ortalap, josparyn uiat ta bolsa asyra oryndap jatyr edi. 

Sońǵy kúnderdiń oqiǵasy men álginde ǵana Málikemen aradaǵy áńgimeniń aýyrtpalyǵynan áli ózine-ózi kele almaǵan Baǵila aýrýdan jańa turǵan adamdai stol basynda súlesoq otyr. Sárgelden qol sozym tómende indeetsterden shyqqan tuńǵysh jazýshy Sat Oktyń kitabynan kóz almai Mánsiia jaiǵasypty. Stol basynda qansha adam bolsa báriniń de óz oiy, óz maqsaty, óz dárejesinde aqyly men qýlyqtary bar, bir-birlerine múlde uqsamaidy. Tipti,kishkentai Eltai men Ertaidyń da maqsattary ár basqa. Úlkeni aviakonstrýktor bolamyn dese, kishisi saǵyz satatyn dúkende satýshy bolamyn dep ázirge elde joq kásipti aitady.

Sárgel kóńildi qalpynan taimai, bokaldarǵa shampan quiyp shyqty da, búgingi saltanattyń mánine biraz toqtalyp, tost kóterdi. Hrýstal bokaldar aspanda túiisip, kúime qońyraýyndai syńǵyrlady. Ol bokaldardyń arasynda Eltaidyń limonad toly bokaly men ishińde tamshysy da joq Ertaidyń da bokaly syńǵyrǵa syńǵyr qosty. 

- Mánsiia, ár nárseniń óz orny bar,- dedi Sárgel bokalyn soǵystyra salyp kitapqa qaita úńilgen oǵan.-Dastarqan basynda as ishiledi, kitap oqylmaidy, al stol basynda, anaý óz bólmeńdegi, as ishilmeidi, kitap oqylady. 

Mánsiia basyn kóterip, eki judyryǵyna iegin tirep otyra qaldy. 

- Dáriger bolǵysy kelgen adam medinstitýtta oqidy, pedinstitýtta oqymaidy. Pedagog bolǵysy kelgen Adam pedinstitýtta oqidy, medinstitýtta oqymaidy,- dedi ashy mysqylmen kúlimsiregen bop. 

Sárgeldiń kózi sharasynan shyǵyp kete jazdady. Ol otyrǵandarǵa jaǵalai qarap ótti de, oǵan qaita moiyn burdy. 

- Bul da kitapty kóp oqyǵannyń paidasy ǵoi,- dedi dastarqan shyrqyna kesirin tigizbeýge tyrysyp, ázildegen bop.- Eger alǵan bilim paidaly nársege jumsalmai ishte qala beretin bolsa, ol ýly gazǵa ainalyp, adamnyń ózine ziianyn tigizedi. Bilim de ańshynyń búrkiti siiaqty. Ony ornymen jumsaý kerek, baǵalaý kerek, qasterleý kerek. Eger búrkitti ań kórinbese de tomaǵasyn alyp bosqa ushyra berse, ol ashýlanyp, ańshynyń ózine shabady. Tildiń de qasieti osyǵan uqsas. Onyń da qaityp ainalyp kep ózińe tietin kezi bolyp turady. Jáne jii bolyp turady!-Sárgel suq qolyn aspanǵa shoshaityp, óz sózine ózi riza bolǵandai shiqyldai kúldi. Mánsiianyń kózinen yza oty jylt ete tústi de, erinderiniń kógerip, bolar-bolmas dirildegeni baiqaldy. Sárgel býntka bastaǵaly turǵan paýzany uzata bermei, jalma-jan taǵy sóz bastady. 

- Kóp uzamai báriń de oqýlaryńdy bitiresinder. Jan-jaqqa taraisyńdar. Mine sol kezde,- dedi ol qaita kóńildenip,- meni sol kezde myna atalaryńdy saǵynasyńdar. Qandai kóńilsiz bolmasyn, ótken, artta qalǵan ómirdi ańsaityn adam balasyna bitken qasiet. Men bir úzim nanǵa zar bop, bútin kóilek kiip kórmegen bolashaq shaǵymdy ańsaimyn. Sol kún bir ainalyp kelse eken dep tileimin. Al, sender... sender bul úiden ne jamanshylyq kórip júrsińder. Bári bar, bári jetedi, eshkim qaqpailap jatqan joq. Tynysh ta beiǵam ómirdegi kirbińderdiń bári ótkinshi, bári usaq, olardy umytyp ketesińder. Qane, myna tosty birińe jeńge, birińe ápke, endi bireýlerińe - ol daýsyn kóterip, eki balasyna eńkeidi,-mama. Málikeniń densaýlyǵy úshin alyp qoiamyz. Túgel!- Ol ózi osylai dep uran tastasa da úsheýiniń de tamshy qaldyrmai túgel iship salǵańdaryna tańdanyp, shyn jótelgisi keldi me, tamaǵyn qyrnap shashalyp qaldy. Kelesi tosty Málike kóterdi. 

- Búgin - Sárgel ekeýmizdiń umytylmas kúnimiz. Dál osy kúni ekeýmiz zańdy túrde ómirlik joldas boldyq. Kúndelikti tirshilik qamymen, erli-zaiyptylardyń úirenshikti ómirimen sol umytylmas kún kómeskilenip bara jatyr eken. Sony eske salyp, áýeli meni, qala berdi qalǵan bárińdi qýantyp otyrǵan myna aldaryńdaǵy -birińe aǵa, birińe jezde, endi bireýlerińe - ol da dál Sárgel siiaqty eki balasyna eńkeiip qoidy,- áke -Sárgeldiń, Serdiń densaýlyǵy úshin kóterýlerińdi suraimyn. Túgel! 

Aldymen ózi, sonan soń eki qyz da qaǵyp tastady.Sárgeldiń badyraq kózi jylt-jylt etip úsheýin de tez aralap shyqty. Sonan soń ishinde balalap úlgirgen qap-qap kúdikti oilaryn ernin qymqyryp biraz qamaýda ustap otyrdy da, ol oilardyń táptigi basyldy-aý degen kezde aýzyna bokaldy apardy. 

Málikemen qosylǵan kúndi ot basynda ishpesek te yrym úshin atap óteiik dep oilaǵan Sárgel myna úsheýiniń, ásirese, myna eki qyzdyń qamshy saldyrmai shampandy siltep-siltep salǵandaryna qatty qairan qaldy, tipti, shoshynaiyn dedi. Demek, olar úirengen, bul joq jerde úirengen. Bálkim, bul joq jerde olar burqyratyp temeki de shegetin shyǵar? Buryn ishe almaityn adam kenetten, dál búgin, meniń kóz aldymda birden bokal qurǵata almaidy ǵoi. 

Ol úsheýine synai qarap shyqty. Júzderi mop-momaqan, eshqandai qýlyq-sumdyǵy joq, kúnádan pák, beikúná. Biraq, kishkene úgitteseń, tipti úgittemei-aq taǵy bokal bosatýǵa daiyn siiaqty. Kelesi sátte ol Málikeniń sózin esine aldy. Onyń ár býynynan, ár árpinen, daýys ekpinderi men kúlkisinen, bári-bárinen kermek mysqyl men jasandylyqty, ýytty astardy ańǵaryp, tyń tyńdaǵandai basyn bir jaǵyna sál qisaityp, kózin shymyrlap turǵan bokalyndaǵy shampannan almai oiǵa shomyp qaldy. 

Shirek saǵattan soń Sárgel saltanatty otyrysty shuǵyl jaýyp, semia múshelerin stol basynan taratyp jiberdi. 

- Ser,- dedi Málike stol ústindegi ydystardy jinap jatyp.- Búgingi ideiań úshin qýanyshtymyn, shyn aitam. Biraq, baiqaýymsha, basqa da qýanyshyń bar siiaqty. Jasyrmai aitshy, ol ne? 

Kresloda gazet qarap otyrǵan Sárgel oǵan jailap qarady da, Málikeniń kózimen kózi túiisken kezde "báleket, qaidan bildiń",- degendei basyn shaiqap, jaima-shýaq ezý tartty. Sonan soń keshki gazetti jýrnal stolyna tastai saldy. 

- Iá, basqa habarym taǵy bar,- dedi kóńilindegi álgi kúptigeidi qazir aitatyn qýanyshty habaryna jeńdirip. 

Málike kúieýiniń airyqsha jańalyq estýge daiyndalyp, qattalǵan tarelkalardy kótere bergen boiy oǵan qarap turyp qaldy. Sárgel qýanyshty habardy birden aita salǵysy kelmei, iyǵyn qomdap, ernindegi kúlkisine mańyzdy salmaq qosyp, bet-álpetin baisaldy qalypqa túsirip aldy. Oiyndaǵy habaryna laiyqty pishinge tústim-aý degende baryp keýdesin shalqaitty da: 

- Erteńnen bastap sizdiń kúieýińiz kafedra meńgerýshisi!- dedi bul sózim qalai áser etti degendei áieline maqtanyshpen qarap. 

- Solai ma? Vot, báleket!- Málike tarelkalaryn stolǵa qaita qoiyp, aljapqyshyna qolyn súrtti.- Men baryp qushaqtaiyn ba, álde óziń kep qushaqtaisyń ba? 

- Árine, men!- Ol mańyzdana basyp kep áielin qushaqtady da, betinen súidi. 

- Qarataiǵa eshteńe demei-aq qoi. 

Sárgel shoshyp ketti. 

- Bul jerge Qarataidyń qandai qatysy bar? 

- Sen basqasha túsinip qaldyń, shoshymai-aq qoi. Qarataiga Baǵila jaily eshteńe demei tura tur degenim ǵoi. 

Sárgeldiń lyp etip qyzaryp shyǵa kelgen beti qaita qalpyna tústi. 

- Jaraidy! Bir qýanyshty bir renishpen aralastyrmaiyq. 

- Sonan soń,- Málike oǵan erkelegen bop,- jazda Sýr ekeýmiz Qara teńizge baratyn bop sheshtik. Sol sonda, bálkim, álgi jigitti umytar. Sen bizge eki pýtevka taýyp beresiń. Kafedra meńgerýshisiń, doktorsyń. Kelistik pe, Ser? 

Sárgel teńiz jaǵasynda qýpalnikpen jatqan áielin, onyń qasynan taǵy bir áiel emes bireýdi kórip turǵandai tereze jaqqa biraz qarap turdy da: 

- Osyny da umytýǵa bolmai ma?- dedi. 

- Joq!- dedi Málike jaǵdaidyń meńdei beretinin úzildi-kesildi daýsymen tanytyp.- Jas qyz úshin bul asa qiyn da qaýipti másele. Alysqa ketý kerek. 

Sárgel Taiaý Shyǵys máselelerinen de kúrdelirek nársege engendei eki qolyn artyna ustap, aýyr oiǵa shomyp, úi ishimen bet aldy júrip ketti. Aqyrynda Málikeniń janyna kep aialdady da: 

- Erteń,- dedi jai ǵana kúrsinip.- Jaýabyn erteń berem. 

Málike únsiz kelisip, tarelkalaryn kóterip shyǵyp ketti. Demek, aldaǵy tún suraý men synaý túni bolatyny sózsiz.

* * * 

Jazǵy sessiialaryn oidaǵydai aiaqtap Baǵila tórtinshi qýrsqa ótken soń Malike ekeýi Qara teńiz jaǵasyna júrip ketti. Ózi komandirovkadan kelgende úi ishinde bir jeti buryn temeki shegilgenin sezetin qyzǵanshaq Sárgeldiń áielin osyndai "qaterli saparǵa" jiberýi, ol tarapynan erlikpen para-par edi. Jáne onyń oiynda "qýrort", "teńiz jaǵasy" degen sózder "Kózge shóp salý" degen sózdiń balamasyndai kórinetin. Bul joly áieliniń qasynda nemere qaryndasy bara jatqan soń, kóńiline sony medeý tutyp, qinala otyryp ruqsatyn berdi. Sárgel olardy samoletke shyǵaryp salyp, úiine kelgen soń telefon arqyly Qarataimen sóilesti. 

- Raqmet,- dedi Qaratai rizalyǵyn bildirip.- Oǵan jasaǵan ákelik qamqorlyǵyńyzǵa qýanyshtymyn. 

- Táiiri, raqmet deýge tura qoiar ma eken,- dedi Sárgel óz isine qasaqana mán bermegen bop.- Balalardyń qamyn ortaq oilaý paryzymyz ǵoi. Olar bizdiń óz urpaǵymyz, artta qalar tuiaǵymyz. Solar úshin júrgen joqpyz ba bárimiz de! 

- Ekiniń biri siz siiaqty túsine bermeidi ǵoi. 

Sárgel Qarataiga unaǵanyna qýanyp, keńkildei kúldi. 

- Óziń bilesiń ótken jolǵy... álgi bir... keleńsiz áńgimeden aýlaq bolsyn dep... Ony umytty-aý deimin. Qazir bári jaqsardy. Qabaǵynan kórip júrmin. Alys jaqqa baryp, teńiz sýyna shomylǵan soń, tátti de balań oilaryna teńizdiń tuzdy sýy aralasyp, kermek bolmasa da tushyp qaitatyn bolady.- Ol bul joly jaqsy teńeý tapqanyna riza bop qarqyldap kúle berip edi, trýbkadan ózin qostai ketken kúlkini estimegen soń daýsyn baiaýlatyp jatpai-aq kilt toqtai qaldy. Kelesi sátte betine birden salqyn qandylyq ornap, kózi sát sanap shaqyraia berdi de: 

- Qashan?.. Im-m... nege?- dedi tańdanǵannan tili tańdaiyna jabysyp.- Bilmeimin. Oqyǵan joqpyn. Qazir jazýshy kóp qoi. Bári jaqsy, qaisybirin oqisyń. Qol timeidi. Greidershiler oqysa, olardyń ýaqytysy bar shyǵar. Bizde sabaq, qyrýar tirshilik, ǵylymi jumys. Qaratai, meni keshir!- Qatty aitqysy kelse de daýsyn kótere almai, onysy ótinish siiaqty bop shyqty. 

- Jaqsy jazýshy bolsa bolar. Zaman jaqsy, el tynysh, jaqsy jazbaǵanda ne isteidi. Bárimiz de qarap júrgen joqpyz. Qol tise kórermiz. Ótken joly qolyma alyp baiqap edim, túsine almadym. Uiysyp jatqan bir bále. Sonda ne deisiń? Vot, solai. Jaza bersin. 

- Ózimiz bolǵan soń sóz arasynda aitqanym ǵoi,-dedi Qaratai kúlip. 

- Árine, onyń aqyldylyq. Jaýyńa da parasatpen qaraý kerek. Biraq, ol bizge jaý emes, ósekke qaldyrady. Eger burynǵysyn qaita bastasa men onymen basqa tilde sóilesem. Bizdiń tuqymnyń sońynan sóz ergenin qalamaitynymdy bilesiń. Jalpy, jazýshy degenge janym qarsy. Olar ózi bar... neleý, turaqsyzdaý ma, qalai... Myna jigit úilengen, bala-shaǵasy bar, gazetterde kúnde synalyp jatady. Ózin ishedi dei me... 

- Sáke, siz meni túsinbei qaldyńyz. Ol jigitti...-Qaratai sylqyldap kúlip aldy.- Ol jigitti kúieý bala etkeli qulshynyp turǵan men joq. Jalpy beitanys jazýshy retinde aityp otyrmyn. Ózimshe obektivti bolǵanym ǵoi.

- E, báse!- Ol qaitadan shiqyldai kúldi.- Jumysyń jaqsy ma? 

- Jaman emes. Jeńgei joqta aýylǵa kep, demalyp qaityńyz balalarmen. 

- Quda qalasa. Baryp ta qalarmyn. Al, saý bol.Bárine sálem ait. 

Ol úlken bir mindetten qutylǵandai jeńil bir demalyp, balkonǵa shyqty. Kún batyp, kóz bailanyp kele jatqan shaq edi. Tómennen ózine etene tanys tulǵany kórgendei bop, alǵa itinip, úńile qarady. Iá, sol. Ol munda neǵyp júr? 

- Serbota! Bul senbisiń?- dedi Sárgel daýystap. Jigit qalshiyp tura qaldy da, daýysqa mán bermegen múlde basqa adamdai ornynan qaita qozǵalyp, buryshty ainalyp ketti. 

Sárgel óz kózine ózi senbei iyǵyn bir qiqań etkizdi de, ishke qaita kirdi. Balalar Mánsiiamen dalada oinap júrgen. Ol eki qolyn artyna ustap, ańyraiǵan bólmelerdi aralady. Bári tap-tuinaqtai, tap-taza, sup-sýyq. Úi ishindegi kitaptar men mebelder, qabyrǵadaǵy orta qol kartinalar tylsym syrdy ishine búgip jatqan siiaqty. Ol sendelip júrip Baǵilanyń bólmesindegi burynǵy áieli men eki balasynyń portretteriniń aldyna qalai kelip qalǵanyn baiqamapty. Sárgel olarǵa uzaq qarady. Sol kezde keýdesine álde qalai bir saǵynysh pen jalǵyzdyq enip, kóńili qulazyǵanyn sezdi.

* * * 

Tań bozaryp kele jatty. 

Keshki tamaqtan soń bir saǵat jatyp alyp, stolǵa otyrǵan Jasyn ornynan turyp, terezeni ashty. Syrtta qamalyp turǵan káýsar aýa ishke lap quiylyp, jylylyqqa uiyǵan denesin dir etkizdi. Ol sonda ǵana baryp túni boiy shekken temeki tútinimen qimylsyz otyra bergennen basynyń zyrqyldap turǵanyn sezdi. 

Úki mamyǵyn terbeter jel joq, tań aldyndaǵy maýjyraǵan tymyq shaq. Dúnie kúnniń shyǵýyn kútip, demin ishke tartyp, tyna qalǵan. Mańai áli uiqyda. Terezege tónip turǵan terek pen qaraǵashtardyń qoiý japyraqtary da tań aldyndaǵy tátti uiqysynan oiana qoimapty, ún shyǵarmai múlgip tur. Sol sybdyrsyz japyraqtardyń arasynan bezildeýik pen qaratorǵailardyń myń qubyltyp salǵan ánderi tup-tunyq, tap-taza estiledi. 

"Kúnniń týylýy,- dedi Jasyn ishtei.- Jańa kúnniń týylýy! Dúnie tolǵatyp jatyr. Birazdan soń dúniege jańa kún keledi". 

Ol tańnyń atýyn kózben talai kórip keledi, biraq, bir-birine uqsap atqan tańdy kórgen emes. Ár tań ár basqa. Adam siiaqty olardyń da ár túrli minezi, ár túrli syry bar. Onyń oiyna bolashaq keiipkerler aitatyn dialog tústi. "Dúniede ne sulý?", "Tań sulý" "Endi buǵan qarama-qaishy uǵym bolý kerek, áitpese munyń máni az",- dep oilady ol taǵy da. Ajarsyz, súikimsiz nárselerdi oisha sharlap shyqty, biraq taba almady. Ajarsyz, súikimsiz degenderdiń bári de tarazylap kelgende, adam balasynyń qalyptasyp qalǵan qabyldaýyna bailanysty ekenin ańǵardy. 

Ol terezeden syrtqa suǵynǵan denesin keiin tartyp, jazý stolyna qaita jaqyndady. Úi ishine sińip qalǵan temeki tútininiń qońyrsyq iisi qaitadan qolqasyn qapty. Basy qaitadan zyrq ete tústi. Terezeniń eki jaqtaýyn da birdei ashyp, túni boiy jazǵan joldaryna úńildi. Eki jarym-aq bet! Keshki segizden tańǵy tórtke deiin bitirgeni osy. Bir de bir sózi óshirilmegen eki jarym bettik dialogsyz tekst. Jalpy ol óshirip jazǵandy unatpaityn. 

Ózgelerdiń talai ret keshiremin, óńdeimin, syzamyn degenderine túsinbeitin, oǵan qarsy bolatyn da. "Taza óner bir sátte eki týmaýy kerek,- deitin ol.- Kórkem shyǵarmada "jekelegen sóz" degen bólek uǵym joq, óner - sol jeke sózden bastalady. Oi men sana adamǵa sol sózderdi kúni buryn dál tabý úshin berilgen. Kerek kezinde dál tabylmaǵan sóz - jazýshynyń áli daiyn emestigin kórsetedi. Biri syzylyp, biri túzelip, aiǵyz-aiǵyz bolǵan qaǵaz aldynda otyrý uiat emes pe? Áýeli bárin oida jazyp alý kerek. Sózdi óńdep jazý - jazý - pisat, óńdemei jazý - týdyrý - tvorit". Zamandastary tus-tustan shýyldap, qoia beretin: "Sonda jalǵyz sen ǵana dúnie týdyrasyń da, ózgeler tek jaza ma? Pýshkin, Tolstoi, Dostoevskiiiń taǵy, taǵylar. 

Senińshe, olar tek jazdy ma? Esh nárse týdyrmady ma?"Ekeýi de bar. Adam qudai emes. Men et pen súiekke tabynbaimyn". "Sonda... sen danyshpan boldyń ǵoi!!!" "Bar bolǵany men ózimshe oilaimyn. Jer betinde synalmaityn danyshpandyq joq. Syzbai jazýǵa da qaqym bar". Ol mashinkaǵa birden jazatyn adamnyń tásiline ólerdei qarsy edi. Sózdi syilamaýshylyq deitin-di. "Tolstoi "Anna Kareninany" mashinkaǵa aýyzsha aityp tur!" Aýyzsha aitqan kezde eshqashan "Anna Karenina" týmaidy! 

Jasyn eki jarym betti túgel qaita oqyp shyqty. Bul ózen arnasyn buryp, shól dalany sýlandyrý jobasyn usynǵan talantty injener-ǵalymnyń buryn ózi oilamaǵan ziiandy saldarǵa tap bolǵannan sońǵy oi tolǵaý, tebirenisi men opynysy edi. Ózine unaityn siiaqty. Esik aqyryn ashylyp, aq jeide, aq dambalmen sostiyp qarap turǵan ákesi kórindi. 

- Iá,- dedi ol óktem únmen.- Taǵy urys estigiń kep tańdy tańǵa uryp otyrsyń ba? 

- Á, bala, jap esikti!- dedi Jasyn oǵan doq kórsetip,- qai bala baqshadan adasyp júrsiń? 

- Jaǵyń pyshaq qairaǵandai, kóziń shóldiń qudyǵyndai, úiiń sasyq kúzenniń inindei. Báribir erteń kázitter aradai talaidy, nesine áýre bolasyń! 

Jasyn saqyldap kúlip aldy. 

- Sen bala, baryp uiyqta. Kóp bolsa familiiańdy alyp qoiarsyń. Maǵan psevdonim-aq áke bolady. 

- Ol kim psevdonim degen? 

- Ol da ákeniń bir túri. Biraq, borsyq tuqymdas -urǵan saiyn semire beredi. 

Qolynda orta kesesi bar, shalyn shyntaǵymen ysyryp ishke anasy kirdi. 

- Alen Delondar men Sofi Loreńder qaptap ketti ǵoi. 

- Qurt qatqan tary kóje. Iship alshy,- dedi anasy jumsaq únmen. 

- Áitpese ishegiń qabyrǵańa jabysyp qalady. 

- Sairai bermei barshy ornyńa,- dedi kempiri shalyna ala kózimen ata qarap. Ash taýyqtai qulqyn sáriden sairaisyń! Júr, mazasyn almaiyq!- Ol shalyn ertip shyǵyp ketti. 

Jasyn keseni qolyna aldy. Ystyq ta emes, sýyq ta emes, simirip salatyndai ábi-tábi eken. Keshe ezilgen qurt joq bolatyn. Ony ezý úshin keminde bir saǵattai ýaqyt kerek. Anasy da kópten beri oiaý júrgen eken-aý! Ol saǵatyna qarady. Tańǵy alty bolypty. Endi bir saǵattan soń áieli men balasy da tura bastaidy. Jasyn terezeni jaýyp, shamdy óshirip, áieli jatqan uiyqtaityn bólmege qarai júre bergende, daýsyn aqyryndatyp qoiǵan telefon dyzyldai jóneldi. Jasyn tańdanyp, iyǵyn qozǵady da, trýbkany aldy. 

- Tyńdap turmyn,- dedi ol úidegi qaita ornaǵan tynyshtyqty buzbai aqyryn ǵana. 

Ar jaǵynan áiel daýsy estildi. 

- Jasyn, bul siz be? 

- Iá. 

- Qalai erte turǵansyz? Almatyda endi tań atqan bolar. Bizde jap-jaryq. 

- Bul kim? 

- Men Málikemin ǵoi. 

- Kim?! 

- Málike. Umytyp qaldyńyz ba? 

- Qaidan? 

- Ialtadan. 

Jasyn túkke túsinbei únsiz qaldy. 

- Allo! Allo! 

- Ne aitaiyn dep edińiz? 

-Biz osynda... demalýǵa kelip edik...- Onyń daýsy abdyrap, úreili shyqty.- Baǵila qatty aýyryp, aýrýhanaǵa tústi.- Keshe...- Málike jylap tur. Jasyn jumsaraiyn dedi. 

- Men ne kómek bere alamyn? 

- Siz... siz kelip ketińiz. Kelýge tiissiz. Kelgen soń túsinesiz. Telefonmen eshteńe aita almaimyn. 

Jasyn sál múdirip baryp: 

- Esterińiz durys pa? Ialta - Qaskeleń emes qoi,-dedi.- Jáne barǵanda qolymnan ne keledi? 

- Ótinemin. Eki úsh kúnge ýaqyt tabyńyz. Sizge telefon soqpai-aq qoiaiyn dep edim, bolmady. Túsinińiz! Kelesiz be? Onyń jaǵdaiy shynymen aýyr. Meniń on bes tiyndyqtarym bitip qaldy, telefon-avtomattan soǵyp, turmyn, tez aityńyz! 

- Sonda men Almatydan shaqyrylǵan jedel járdem retinde barmaqpyn ba? 

- Neniń retinde ekenin bilmeimin, kelińiz. Eger bilet alý qiyn bolsa, ortalyq aeroflot agentstvosynyń toǵyzynshy kassasynda, estip tursyz ba, toǵyzynshy kassasynda tetia Masha degen kisi bar, umytpańyz, tetia Masha!Meni aitsańyz ushyp bara jatqan samoletke de bilet alyp beredi. Biz "Orsańda" restoranynyń janyndaǵy korpýs... 

Daýys úzilip ketti. Málikekiń on bes tiyndyqtary bitse kerek. 

"Netken ushqalaqtyq!- dedi Jasyn yzalanyp.-Osyndai habar aitýǵa keledi, on bes tiyndyqtaryn da jetkilikti ǵyp almaidy! Ialta! Olar qashan ketip júr? Málikeniń ideiasy ǵoi shamasy".

Jasyn Baǵilamen baiaǵy oqiǵadan soń eki-aq ret telefonmen sóilesken. Qyzdyń daýsynan tek renish qana emes, sanadan týyndaityn salqyndyqty ańǵaryp, qaityp habarlaspaǵan-dy. Jáne óziniń de janyn kemirip, kúnnen kúnge ulǵaiyp, súiek jaraǵa ainalyp bara jatqan qasirettei sezimdi dál osy tusta tejep, shamasy jetse shiderlep tastaýǵa bekinip edi. Ol qansha alysqa uzaǵanmen, ózin ózi qansha aýyzdyqtaǵanmen Baǵilany umyta almasyn, náziktikke ezile bermeitin qasań júreginde onyń beinesi aqyrǵy minýtqa deiin birge ómir súrerin jaqsy túsindi. Bylaiǵy jurtqa túrpidei kóriner "Jas qyzdyń ómirin qor qylarmyn",- degen oidan ol qoryqqan joq, bulai dep oilamady da, bar qoryqqany - qudaidai tabynar sulýlyqqa da bir kezde boiynyń úirenip, oǵan kóńil bólmeitin kezdiń kelerin sezingendikten edi. 

Perishteniń qyzymen nekelesken bir erkek, bes jyldan soń aýzy qisyq bir áielge yntyq bopty (Jasynnyń bir povesindegi bir shaldyń er adamnyń qanaǵaty men soqyr nápsisi jaily aýyz-áńgimesinen). Jasyn álgi erkektiń adamdyq qasietiniń ólgenin aza tutty. Adam boiynda et ólý, úirený, kóz tiiý, kóńil toiattaý siiaqty qasietterdiń buǵyp jataryn bilgen ol Baǵilamen birge sulýlyq pen yntyzarlyq simvolyn óltirip alýdan qoryqqan-dy. 

Ol jumys kabinetinde uzaq oilanyp otyrdy da, uiyqtaityn bólmege bettedi. Dybysyn bildirmei esikti ashty. Áieliniń uiqysy qanyp qalǵan bolýy kerek, bildirmei kirse de bul engen kezde ornynan bir qozǵalyp, oń jaq qyryna aýnap tústi. 

Jasyn paralon halatyn sheship jatyp áieline qarady. Beikúná, beiǵam kúide, eki alaqanyn jaǵyna tósep, momaqan pishinde uiyqtap jatyr. Álginde ǵana sonaý Ialtamen sóileskenin, ol jaqta óz kúieýiniń júreginen máńgi oryn alǵan basqa bir qyzdyń barlyǵyn, munyń kelýin asyǵa kútip otyrǵanyn múlde bilmeidi. Ol anaý aitqan sulý da emes, kóp ishinde eleýsiz qalar ajarsyz da emes, orta boily, qyr muryndy, jarasymdy qastarynyń eki ortasy kóterińki bitkendikten júzine ylǵi da tańdanys seýip turatyn, ádemishe kelgen áiel edi . 

Ekeýiniń arasynda tús shaiysý, daýys kóterý degen eshqashan bolǵan emes. Ol Jasyndy meilinshe jaqsy kóretin, sol jaqsy kórýi ekeýi otasqaly beri báseńdegen joq, bálkim, olardyń urys-talassyz ómir súrýlerine de áiel boiyndaǵy sol sarqylmaǵan sezim, sol sezimnen týyndaityn keshirimdilik áserin tigizetin shyǵar. Nege ekeni belgisiz, osy keshirimdilik pen ne aitsań soǵan kónetin baladai baǵynyshtylyq kei kezderde Jasynnyń ishki yzasyn oiatatyn. Óz taǵdyryn kúieýiniń qolyna qapysyz tapsyryp, alańsyz uiyqtap jatqan áieline Jasyn bir sát aiaýshylyqpen qarady. Óziniń aldyńda onyń inedeide kinási joq ekenin, sondyqtan, ony jek kórýdiń de múlde qisynsyz, negizsiz ekenin ol jaqsy biletin-di. Eger júreginen basqa qyz umytylmastai berik oryn alsa,bul - áielin unatpaýdan, jek kórýden týǵan sezim emes, syry ózine de jumbaq, ony jeńýge shamasy jetpeitin, ol úshin eshkimdi kinálaýǵa bolmaityn airyqsha kúsh ekenin de sanamen uqty. Ialtaǵa ushý - onyń aldyna eki birdei kúnáni kóldeneń tartpaq. Biri - basqa bir syltaý aityp úi ishimen áielin aldaý, ekinshisi - adaldyqtan attaý. Osy oi arpalysy ózin tynymsyz mazalasa da, ustap turýǵa bolmaityn eriksiz kúsh ony aeroflot agenstvosynyń toǵyzynshy kassasyna qarai itermelei berdi. Ol bireý zorlaǵandai qinalyp bilet aldy, amalsyz samoletke otyrdy. Samolet te bireý zorlaǵandai ornynan qinala qozǵaldy, qinala ekpin aldy. Áieldiń bólmesinen beri sozylǵan adaldyqtyń jibi byrt etip úzilip ketti. Samolet jerden kóterilip, aiaǵyn baýyryna jiyp aldy. 

* * * 

Jasyn Málikeniń bólmesin tapqan kezde kún batýǵa baqan boiy qalyp edi. Ol bólmede joq eken. Bul qalada ol áldeneshe ret bolǵan, bári tanys. Byltyrǵy kóktemde ǵana jazýshylardyń Chehov atyndaǵy tvorchestvo úiinde bir ai demalǵan, povesiniń birinshi bólimin osynda bitirgen. Onda kisi az edi, jaz aiy bolǵan soń, teńiz jaǵasy qumyrsqanyń ileýindei qujynaǵan adam. Jasyn siiaqty kiimmen júrgender ilýde bir kezdesedi, kópshiligi jartylai jalańash. Kiimmen júrý ersi sekildi. Jaǵanyń qumdaýytynda ine tastar jer joq, jappai kúnge qyzdyrynyp jatqan adamdar. Kesh batýǵa taianǵan soń keibireýler úrleitin tósekteri men jastyqtarynyń jelin shyǵaryp, qaitýǵa daiyndalyp jatyr. Endi bireýler búgingi kúndi aiaǵyna deiin tolyq paidalanyp qalmaq bop, jonyn kúnge tastap, qimylsyz qalǵan. Baz-bireýler dop oinap, endi bireýler kitap betine úńilgen. Alystan qaraǵanda usaq bop kórinetin adamdar teńiz jaǵasynda shabaqtai japyrlap júr. Kóz jeter jerdegi múiiske deiin qybyrlaǵan adam. Olardyń kóptigi sondai, búkil el sheshinip tastap, túgel sýǵa shomylyp jatqan sekildi. 

Jasyn kioskiden gazet alyp, úsh-tórt qyz otyrǵan sákiniń bir shetine jaiǵasty. Qyzdar tym kóńildi.Aiaqtaryn bir-birine aiqastyryp, shalqalap otyr. Kúnge kúigen deneleri qyzdyrǵan mystai kózge qońyrqai shalynady. Olar kiimmen júrgen buǵan tańdana, ári mensinbei bir qarap aldy da, búgingi josparlary jaily úzip-úzip aita bastady. Jáne ne aitylsa da bári kúledi. Tisteri teńiz marjanyndai appaq. Shashy sý perisiniń shashyndai appaq, suńǵaq boily bergi shetki qyz shashyn tákapparlana silkip qalǵanda onyń ushy Jasyndy jelpip ótti. Frantsýz dýhiiniń jep-jeńil, názik iisi murynǵa keldi. Adamdar ersili-qarsyly aǵylyp jatyr. Deneleri qoladan quiǵandai sulý eki-úsh jigit ótti, olardyń sońynda ertegiden shyǵyp kelgen periniń qyzdaryndai tórt-bes qyz qatar túzep, baipandai basyp barady. 

-"Qyzyq,- dedi Jasyn ishtei,- Qyrymnyń jazǵy jaǵalaýlary demalatyn, densaýlyǵyńdy túzeitin ǵana jer emes. Ol - festival - ádemi dene men ádemi músindi demonstratsiia jasaityn festival. Músin jarysy,ádemilik jarysy". 

- Qyzdar,- dedi Jasynǵa taiaý otyrǵan qyz shalqasynan otyrǵan qalpynan jazbai.- Túnde men ǵajap tús kórdim. Barlyq dúnie Qyrymnyń jazǵy jaǵalaýyndai, qys bolmaidy eken ǵoi deimin. Barlyq adam biz siiaqty qýpalnikpen ǵana júredi eken. Iá, tek qýpalnikpen! Kenet... kiimmen júrgen adamdy kórip bárimiz úrpiise qalamyz. Ol uiatsyz kópshilik ishinde tártip saqtamaǵanynan qysylý bylai tursyn, sigaretin shegip tyńdamaidy. Erteń galstýk taǵyp kelem dep shikireiedi. Aqyr nemen bitti deisińder ǵoi. Ony militsiia alyp ketti! Kiimmen júrgenniń qalai bolatynyn tanytqan shyǵar! 

Qyzdar dý kúldi. Myna "sý perisi" áńgimeni oidan shyǵaryp, ózine tiisip otyrǵanyn Jasyn túsine qoidy da, kúlkisi kelse de eshteńe estimegen adamdai gazetke úńilip otyra berdi. Álgi qyz taǵy sóz bastady. 

- Qyzdar, jan-jaqtaryńa qarańdarshy militsiia kórinbei me? 

- Kórinbeidi,- dedi arǵy shetki qyz da shalqalap jatqan qalpy.- Aitpaqshy, onyń formasy qandai? Jalańash pa, álde kiimmen be? 

-Árine plavkamen! Esiń durys pa? 

Olar taǵy kúlkige basty. 

Jastyqtyń, tákapparlyqtyń, erkindiktiń ózegin jaryp shyqqan kúlki. Ortadaǵy qyz da aspannan kóz almai: 

- Shirkin, saýaty bar adamǵa ne jetsin, olar kitap ta, gazet te oqi alady!- dep edi, bergi shettegisi ony ilip áketti. 

- Qor bolǵan Qyrymnyń jaǵalaýlary-ai! Búkil odaqtyq oqý zalyna ainalmasań bolǵany!

Tórt qyzdyń tórteýi de sáki arqalyǵyna jelkelerin qoiyp, aspanǵa qarap shalqalap otyr. Bul joly Jasynnyń qytyǵyna ashyqtan-ashyq tiip, ádeii sylqyldai kúldi. Jasyn da úndemei otyra bergendi jón kórmei gazetti daýystap oqyǵan boldy. "Sol kezde Iisýs Hristos sý betimen júrip otyryp perishtedei tórt qyzǵa keldi de,mynany aitty: men senderdi osy jaǵada qaldyramyn, Endi sender sý patshalyǵynyń qyzdary emes, jai adam bop ómir súresińder. Men Nazaretten qaityp kelgenimshe bárin de adamdardyń arasynda sáýegeilik quryp, olardyń kórgen tústerin jorýmen shuǵyldanasyńdar. Ázirge adamdardyń kóretin tústeri shekteýli, óitkeni, olardyń oi-óristeri de jan-jaqty jetilgen joq. Eger adam túsinde aq boz at minip júrse - mártebesi biik bolady, eger ol patshamen qol alysyp, qasynda otyrsa, mansaby ósedi, túsinde balyq ustasa ne ǵashyq bolady nemese bala súiedi. Al eger túsinde jalańash adamdardy kórse - kóp uzamai esinen adasady, zań adamyn kórse basy daýǵa qalady, taǵy taǵylar. Tús jorýdyń bastylary ázirge osylar, qalǵanyn Nazaretten kelgen soń aitam. Adamdarǵa túsindirip aityńdar, olar kórmegen túsin kórdim dep aitýshy bolmasyn, eger olar muny oryndamasa o dúniege barǵanda meniń tiri kezimdegidei krestke keriledi". 

Tórt qyz kúlkilerin toqtatyp, oǵan ańtaryla qarasty. Jigit olarǵa nazar da aýdarmastan, gazettiń basqa betine úńilip, jaibaraqat otyra berdi. Júzinde ázil men kúlkiniń izi de joq. Sý perisindei aq quba qyz myna sózge ilanaryn da, ilanbasyn da bilmei, jigitke tesile qarady, moinyn sozyp, gazetke urlana kóz tastady. 

- Siz... shynymen oqydyńyz ba?- dedi qyz baladai tańdanyp... 

Jasyn áiel seniminiń qashan da osal bolaryn, jyldar boiy qalyptasqan sol senimin kez kelgen bir oqys jaǵdai setinetip óte salaryna taǵy kózi jetip, ishtei kúlimsiredi de, gazetti asa bir kieli zattai muqiiat búktep qaltasyna saldy, sonan soń jailap ornynan turyp, aspannan túsken áýliedei qyzdardy onan saiyn tańqandyryp, asyqpai basyp olardan uzai berdi. Tórt qyz bir-birine qarady. 

- Osy biz tús kórip otyrǵan joqpyz ba?- dedi ortasyndaǵy qalǵandarynyń záresin alyp. Olardyń súikimdi júzderindegi tańdanys birte-birte úreimen almasyp, tórteýi de oryndarynan údere turdy. 

Jasyn Málikelerdiń bólmesiniń esigin qaqqanda ishten Málikeniń ózi atylyp shyqty. Koridorda ersili-qarsyly júrgen adamdarǵa qaramastan ol shyqqan bette Jasynnyń moinyna asyla ketti. 

- Keldińiz be áiteýir! Eki kózimiz tórt boldy ǵoi?-dedi ol ebil-debil jylap.- Nege keshiktińiz? 

Jasyn kútpegen myna jaǵdaidan qysylyp, ne aitaryn da, ne isterin de bilmei, aýzyna túsken jubatý sózderin mińgirlep, táltirektep turyp qaldy. Málikeniń ystyq demi men kóz jasy, moinynan qysa qushaqtaǵan bilegi ony tunshyqtyryp bara jatqandai boldy. 

- Qalai?- dedi Jasyn onyń qushaǵynan bosanǵan soń birden Baǵilanyń jaiyna kóship. 

- Qazir táýir. Keshe ólip qalady eken dep záre-imanym qalmady.- Málike oramalmen kóz jasyn qaita-qaita súrtýmen boldy.- Sizdi kóp aitty. Ony qatty renjitken... siz ǵoi. Nege óittińiz? 

Jasyn ne jaýap bererin bilmei tosylyp qaldy. 

- Syrqaty qańdai?-dedi ol bólmege kirip, oryndyqqa otyrǵan soń. 

- Bilmeidi ekenbiz, júregi aýyrady eken ǵoi. Ózińiz de sezip júrgen shyǵarsyz, sizdi umytpaq bop alysqa ketkenbiz. Odan airylyp qala jazdadyq. Málikege teńiz aýasy jaqqan siiaqty. Sopaqsha beti sál dóńgelenip, júzine qan júgiripti. Kóziniń astynda buryn birden baiqalatyn bolmashy ájim syzyqtary joiylyp, sharshaǵanda paida bolatyn kóz kóleńkeleri de ǵaiyp bopty. Jasynnyń kelýine orai daiyndalǵan ba, iyǵyna jetetin qysqa shashy kenet jel úrlegen kól betiniń birkelki maida tolqynyndai uqypty buiralanypty. Ústindegi etegi uzyn, gúldi shyt kóilegi onyń boiyn burynǵysynan suńǵaq tartqyzyp, qara tory óńine jarasyp-aq tur. "Páleket, talǵamy jaqsy,- dedi ishtei Jasyn.- Óziniń ádemi ekenin jaqsy biledi taǵy. Áielder de qyzyq-aý, eń jaqsy kóretin adamy aýrýhanada hal ústinde jatsa da boiyn sándep ustaýdy umytpaidy. Degenmen, júregi taza áiel". 

- Biz oǵan búgin jolyǵa alamyz ba?- dedi Jasyn. 

- Maǵan propýsk bergen. Túsindirip aitsaq, ekeýmizdi de jiberer. Áýeli men kóreiin. Kim biledi, sizdi birden kórgen soń kóńili tolqyp jaǵdaiy qiyndap qalar. 

Olar qalanyń batys jaǵyndaǵy kiparister men jasyl shyrshaǵa kómilgen poliklinikaǵa jetkende kún qyr astynda qalyp, mańai kúńgirt túske boialǵan edi. Munda álgindei sapyrylysqan adamdar da, retsiz shý da joq, janǵa jaily tynyshtyq. Jarty shaqyrymdai jerdegi teńiz tolqyndarynyń jarqabaqqa soǵylyp gúrsildegenderi talyp estiledi, jańa ǵana ózderi kelgen jaqtan demalýshylardy kezekti serýenge shaqyryp, katerge otyrýlaryn surap jatqan port diktorynyń reprodýktordan shyqqan daýsy aýa tolqynymen birde qatty, birde báseń estilip tur. 

Jasynnyń alystan kelgenin túsingen soń dárigerler aýrý jatqan palataǵa Málike ekeýiniń de kirýine ruqsat berdi. Álgi kelisim boiynsha aldymen Málike kirdi de, kóp uzamai qaita shyǵyp, "júrińiz" degendei únsiz basyn izedi. 

Baǵila Jasyn keletin bolǵan soń jastyǵyn sál biikteý qoiyp, kezdesýge ózinshe daiyndalǵan bopty. Ol qansha salmaqty bolýǵa tyryssa da, ony kórgen sátte keýdesiniń kóterilip-basylýy jiilep, júregi lúpildei jóneldi. Qyzdyń kenet tolqyp ketkenin kórip, kereýet janynda otyrǵan sestranyń záresi ushty. Árine, bul kelgen jigittiń qyzǵa qandai týystyq qatysy baryn olar anyq bilmeitin-di. Syrqattyń bet-pishininiń taban asty ózgerip, dem alýynyń jiilegenin baiqaǵan jas sestra qasynan óte bergen jigittiń qulaǵyna "Eki minýttan artyq sóilespeńiz",- dep sybyr ete tústi. 

Jasyn ózine jaqyndaǵanda Baǵila oǵan qarap azdap ezý tartyp kúlgen bolyp edi, jigit kep qasyna otyryp, qolynan ustaǵanda kóz kóbeleri birden jasqa tolyp, ol eki samaidy qýalap aǵa jóneldi. 

Jasynnyń da júregi shym etip, ishki dúniesi qaltyrap ketti. Ol alaqanynda jatqan náp-názik, jup-jumsaq áljýaz saýsaqtaryn únsiz sipalap otyryp qaldy. Osy bir áljýaz saýsaqtardyń názik jylýy qoly arqyly óz júregine jetip, ony birte-birte eritip, eljiretip bara jatty. Sonaý qonaq úidegi airylysýdan keiin kezdesip otyrǵandary osy ekenin, sol airylysýdyń sonshalyqty óreskel, sonshalyqty essizdikten ekenin qazir jan-tánimen uqqan Jasyn qyz aldynda tilsiz keshirim ótingendei onyń saýsaqtarynan eljirei súidi. Sonan soń mańdaiynan, sonan soń yp-ystyq, jup-jumsaq erinderinen súidi. Bir-birine áli bir aýyz til qatpai, jurttyń báriniń kózin baqyraityp qoiyp, kele sala súiiske kirisip ketken myna jigitke, qarsylyq kórsetpegen syrqat qyzǵa tańdana qarap qalǵan sestra munan ári ne isterin bilmei erinderin tistelep turyp qaldy. 

- Bul joly ernińnen dáriniń dámi shyǵady,- dedi Jasyn ezý tartyp. Baǵila "solai" degendei kúlimsirep,basyn izep, kózin jumyp qoidy. 

- Alǵash ret qonaq úide, ekinshi ret aýrýhanada,-dedi qyz ótkendi eske alyp.- Bálkim, bul - sońǵysy shyǵar... 

- Artyq sóz aityp qaitesiń,- dedi Jasyn onyń sál bozarǵan júzinen kóz almai.- Qazir jurt tumaý tise de ólemin dep qorqatyn boldy. Sen olarǵa uqsamai-aq qoi. 

- Sizdi áýrelegenimizge keshirińiz.- Ol osylai jatysy úshin Jasyn aldynda qysylǵandai kózin odan taidyryp, tereze jaqqa qarap qoidy.- Likeniń oilap tapqany ǵoi. Onyń tappaityny joq.- Qyz Málikege qarap, ári kinálaǵandai, ári riza bolǵandai jymiyp qoidy. Sonan soń qaitadan Jasynǵa qarady. 

- Qashan qaitasyz? 

- Sen táýir bolǵan soń. 

- O, men kóp jatyp qalýym múmkin. Sizdiń qyrýar jumystaryńyz bar, erigip júrgen adam emessiz ǵoi. Áiel,bala-shaǵańyz bar. 

- Mundai sózderińdi qoishy.- Jasyn qabaq shytty- Sonan soń, "Siz" degenińdi qoishy. 

Baǵila kenet aitylǵan bul ótinishten tańdanyp, biraz únsiz jatty da: 

- Meniń syrqatym náziktigińizdi oiatty. Solai ma? 

- Joq,- dedi Jasyn Baǵilanyń dál aitylǵan sózin moiyndasa da moiyndaǵysy kelmei.- Ol meni qartaityp jiberedi. 

Ázildegen bolsa túbinde shyndyǵy jatqan bul sózden Baǵila daýystap bir kúlip aldy. Onyń kúlkisine sestra men Málike de, Jasynnyń ózi de qosyldy. Bul kelgen jigittiń qyzǵa eshqandai týystyq qatysy joq ekenin túsinse de sestra endi qabaq shytýyn qoidy, biraq, óz mindetin umytpai olardy asyqtyra bastady. 

- Erteń qaityńyz,- dedi Baǵila sál únsizdikten soń.- Ras aitam. 

- Seniń "jóndep aýrýyńa" men kedergi jasaimyn ba? 

- Iá. Mundai jaǵdaida sizben kezdese bergendi qalamaimyn. Ári... ári eki kúnnen soń ákem keledi. 

Dárigerler habar berip qoiypty. Sizdi kórse... ol túsi...túsinesiz ǵoi. 

- Árine, túsinem...- Jasynnyń erinderi ǵana kúbirlegendei boldy. "Meni kórse qaiǵysynyń ústine qaiǵy jamaidy,- dedi ol ishtei Baǵilanyń oiyn jalǵastyryp.- Iá, sóitedi. Men áiel adamdy jaqsy kórý degen beldeýden asyp ketkemin. Bárine qaqym bar, tek súiýge qaqym joq. Qaqym bar kezde kezdespedi, bulai súie almadym. Biri bolsa - biri bolmaityn, birin tapsań - birin joǵaltatyn adam boiyndaǵy qasiet ómirdiń óshpes zańy ma? Nege olai? Sonaý jylǵy "Teatralka"kafesindegi kezdesýden bastap tynyshymdy alǵan, ishki dúnieme qarǵyn sýdai kúrt ózgeris engizip, áiel adamdy shyn berile súiý degen uǵymymdy jańartyp ketken, qalǵan ómirimde umyta almasymdy sanamen, parasatpen sezingen osy bir jan iesin joǵaltýym kerek pe, joǵalýy tiis pe? 

Oqýyn bitirgen soń ol óz betinshe ketedi, men óz betimshe qalmaqpyn ba? Typ-tynysh, beiǵam, beitarap? Sonan soń da atqan kúndi batyryp, tirshilikti jalǵastyra bermekpin be? Ol da sóite me? Nege? Nelikten? Áielim men balamnyń barlyǵynan ba? Ómirdiń zańy osyny talap etkendikten be? Olai bolsa, taǵdyr meni munymen nege kezdestirdi. Bala súimei, úilenbei turǵanda nege jolyqtyrmady? Bul da taǵdyrdyń bir ádiletsizdigi me, adamdy kelemejdep, synǵa salýy ma? Meniń bul mahabbatymnyń quny men baǵasy - áielim men eki balam, olardyń taǵdyry bolmaq pa? Netken qymbat, netken qataldyq! Eki kúnnen soń dúniedegi eń jaqsy kóretin adamymnyń ákesi keledi, al men oǵan deiin ketýim kerek,bul jerde meniń rýhym da bolmaýy kerek. Qashýym kerek!Óitkeni men jasyryn ǵashyq bolýǵa ǵana eriktimin, jurt kózine de túspeýge tiispin. Jasyryn mahabbat! Netken sumdyq, ne degen qorlyq!" Ol kenet Baǵilanyń qolyn qaitadan qysty da: 

- Almatyǵa barǵan soń, ekeýmiz parkte qydyraiyqshy,- dedi. 

Baǵilanyń kóz sharasy ulǵaiyp baryp, erninen kúlki taby baiqaldy.

- Bálkim, siz balmuzdaq jersiz?- dedi ol kúlip. 

- Men shyn aityp turmyn. 

Qyz iyǵyn qozǵady. 

- Aldymen Almatyǵa jetip alaiyqshy. 

Ertesine ol Baǵilamen qoshtasýǵa qaita keldi. 

- Saý bol, Sýr,- dedi ol qyzdyń kolynan súiip.-Esińde bolsyn, Almatyǵa barǵan soń men keshegi aitqanymdy oryndaimyn. 

- Oh, netken erlik! 

- Kúlme. Sen qarsy emessiń ǵoi? 

- Men sizdiń aitkanyńyzǵa qashan qarsy bop edim!- Qyz tereze jaqqa moinyn burǵanda kózinen móldir tamshylar jylt ete kaldy. Qyzyq-aý, Almatyda aýrýhana jetpegendei... 

Málike qyzdy tynyshtandyrmaq bop ony samai shashynan sipalady, Biraq, jan tolqýy ústinde jasalǵan bul náziktik ony saiabyrsytýdyń ornyna keýdesinde baiaǵydan uiyp jatqan renishi men nazyn, yzasy men sergeldeńin, qýanyshy men munyn, barlyq-barlyq syr qatparlaryn qozǵap jiberdi. Baǵila ún shyǵarmai, kózi battiyp ashyq jatyp taǵy jylaǵanda Málike Jasynǵa bir qarady. Ol bul qarastan soń jaǵdaidyń bárine muny kinálaǵan salqyn nyshan baiqap qaldy. 

Ol dir ete tústi. 

Ózin bir ǵana sátke sharpyp ótken kózqaras jaqsy kórý men kinálaýdan eki aralyǵyndaǵy talai sózdi aýdaryp ótken sekildi jáne Jasyn adam janarynyń tilden million ese bai, million ese tereń ekenin dál osy sátte alǵash ret shyn uǵyndy. 

- Biz ketkeli gazetter sizdi synaǵan joq pa?- dedi Baǵila osy sózimen bárin de oi shyrmaýynan qutqaryp. 

- Ázirge joq. Sen kelgenshe bolyp qalar.- Ol azdap ezý tartqan bolyp edi, Baǵila mán bermegen soń áziliniń múlde orynsyz shyqqanyn túsindi.- Men taǵy kelem,-dedi ol basqa eshqandai sózdiń retin tappai.- Ózim alyp ketem. Tórt-bes kúnnen soń. Baǵila betin beri burdy. 

- Keregi joq,- dedi ol Jasynǵa kóz toqtata qarap,- men ózim baram sizge. Jasyn tolqyp ketti. 

Budan ary qarai til qatýdyń artyq ekenin bildi. 

Qansha aqyldy sóz bolǵanmen olardyń bir de biri álgi sózden keiin týǵan únsizdikke turmaitynyn, odan aspaitynyn sezdi. Ol ornynan únsiz kóterildi de, eńkeiip kep Baǵilanyń mańdaiynan súidi. Sonan soń lám demesten esikke qarai buryla berdi. 

Sol sátte esik ózi ashylyp, kútpegen jerden bas dárigermen birge Qaratai men Turǵat kirip keldi.Olardy erteń keledi dep oilaǵan Málike men Jasyn turǵan-turǵan jerlerinde qatty da qaldy. Azapty únsizdik úsh-tórt sekýndqa sozyldy. Qaratai - Málike - Jasyn arasyndaǵy janar almasý bite bergen sátte bas dáriger sóz bastady. 

- Qyzyńyzdyń mundai syrqaty baryn baiqamaǵandyǵyńyz qiyn bolǵan,- dedi aýrý jatqan jaqqa qaramaýǵa tyrysyp.- Oqasy joq, búgingi meditsinanyń aralasýyna áli kesh emes. Jaqyn arada bári jaqsy bolady. Sizderdi mazalamaýǵa da bolar edi, biraq, kim biledi, habar bermeýge haqymyz joq. 

Qaratai dárigerdiń sózin júre tyńdap, qyzynyń qasyna keldi de, mańdaiynan iiskedi. 

- Kinálimin, keshir,- ded ol sybyrlap.- Buryn nege bilmegenmin? Áke bolǵan soń bilýge tiis edim ǵoi.- Onyń daýsy dirildep, teris ainalyp ketti. Qaltasynan oramalyn alyp, bildirmegen bop áýeli murnyn, sonan soń tez arada kózin súrtti. Kelesi sátte boiyn qaita jinap, qyzyna qarady. Onymen Turǵat amandasyp jatyr eken. Ol da týý alystan kelgen soń qol alysyp qana qoiýdy qomsynǵandai Baǵilanyń mańdaiynan súidi. Jańa ǵana Jasyn súigen mańdaidan. 

"Netken jiirkenishti,- dedi ishinen Baǵila.- Bir mańdai, ony birinen soń biri kep múlde eki túrli adam súiip etti. Bir-birine keraǵar eki adam. Maqsattary da, maqsatqa barar joldary da, tanym-túisikteri de eki basqa. Turǵattyń nege ilesip kelgenin ákem bilmeidi-aý. Azamattyq dep oilaityn shyǵar". 

Jasynmen qonaq úide airylysqan soń Baǵila Turǵattan hat alǵan-dy. Ol segiz bólmeli úi saldyrǵanyn, ishiniń jasaý-jihazdarǵa tolǵany, biraq, oǵan eń qymbat altyn jihaz - Baǵila ǵana jetpei turǵanyn jazypty. Muny "altyn jihaz" dep atapty. Ózinshe, súiikti qyzynyń baǵasyn asyrǵany osy bopty. Ol bedeliniń oblys aldynda da jaman emes ekenin, "Qaratai Isaevichti janyndai jaqsy kóretinin", onyń da dál osylai ózin "jaqsy kóretinin" jazǵan eken. 

Qazir óziniń kún saiyn sportpen shuǵyldanatynyn, GTO znachogyn alǵanyn, tipti, bir buzaý asyraǵanyn, sony kún saiyn bir jyl boiy kótere beretinin, bir jyldan soń salmaǵy 120-130 kg. taiynshany op-ońai kóterip kete bireýdin jolyn osylai oilap tapqanyn jazypty. 

Sol hat esine túsip, Baǵila esik jaqqa moiyn burdy. Bosaǵa janynda turǵan Jasynnyń joq ekenin sonda ǵana kórip, aýrý júregi zyrq ete qaldy. Onyń kóz aldy qaraýytyp ketti. Adamdardyń sóilesken, dabyr-dubyr bolǵan daýystary alystap, talmaýsyrap bara jatty. Dárigerler palatadaǵy bógde kisilerdi túgel syrtqa shyǵaryp jiberdi.

* * * 

Esik aldynda eleýsiz qalǵan Jasyn jurt esterin jiǵan soń týystar arasynda yńǵaisyz jaǵdai týdyraryn sezip, olar abyr-sabyr bop jatqanda-aq syrtqa shyǵyp ketken-di. Ol adamdary sapyrylysyp jatqan jaǵalaýdan joǵaryraq kóterilip, keńdeý kósheniń trotýaryna tústi de, avtovokzal jaqty betke ustap, jaiaý júre berdi. Esikten kirgen bette ózine qadalǵan Qarataidyń janaryn kóz aldyna elestetti,"Ol maǵan kúdikpen qarady. Bul qaras - qiiandaǵy Qyrymda aýyryp jatqan qyzynyń palatasynan qazaq jigitin kezdestirgenine tańdaný emes,- dedi ol ishtei. 

Ol - taný. Ol meni biletin siiaqty. Maǵan qaraǵan kózindegi qarashyǵynyń qimyldaýy sonyń dáleli. Degenmen, jaman adam bolmaýy kerek. Qyzyna ne dep aitty? "Kinálimin keshir. Buryn nege bilmegenmin? Áke bolǵan soń bilýge tiis edim ǵoi!" Áke paryzyn súiekpen, qanmen túsinetin adam aitar sóz. Folknerdi oqymaǵan shyǵar, Kavabata degenniń kim ekenin bilmes, "Aǵaiyndy Qaramazovtardy" qolyna ustamaǵan da bolar. Onda turǵan ne bar? Olarsyz da jaqsy áke bolýǵa ábden bolady ǵoi, solai ǵoi!" 

Kenet onyń esine óz balalary tústi. Olar da nege ekeni belgisiz, dál álgi palatanyń eki kereýetinde qatarlasyp jatqandai elestedi. Ekeýiniń de kózinde kólkildep jas tunǵan. Janashyrlardyń bári kelip, ketip jatyr. 

Olardyń ákeleri kelmeidi. Eshqashan kelmeidi. "Men kinálimin",- dep kózine jas almaidy. Jasynnyń júregi shymyrlap, demi jiilep, qan tamyrlary solqyldap ketti. 

Ol joldan adasyp, qalanyń múlde basqa jaǵynan shyǵypty. Avtovokzalǵa aparar jolǵa qaita tústi. Joldan shatasqany sekildi, basyn shyrmaǵan oilardyń da baǵyt-baǵdarsyz júie qýyp, eshqandai bailamsyz, toqtaýsyz zýlap bara jatqanyn ańǵardy. Ol kún batýǵa arqan boiy qalǵanda baryp, áiteýir avtovokzalǵa jetti. 

Avtobýstyń júrýine nebary on bes-aq minýt qalypty. Jolaýshylardyń birazy otyryp ta jatyr eken. Ol avtobýs janyna kelgende aldynan Málikeniń júgire shyqqanyn kórip, tańdanǵannan qalt tura qaldy. 

- Oibai-aý, siz qaida júrsiz! Ýaiymnan jyndanyp kete jazdadym ǵoi!- dedi ol alqyna sóilep.- Avtobýs júrgeli tur! 

- Bul bolmasa kelesi bar shyǵar, samolet báribir túngi on ekide ushady. 

- Ne degen sabyrly adamsyz! Bilet alynyp qoiylǵan. Júretin bolǵan soń ýaqtyly júrý kerek qoi. 

-Budan keiin avtobýs joq, trolleibýs qana. Onymen ishińiz kógerip ketedi. 

Málikeniń sharýaqor, pysyq, qamqor únine Jasyn ishtei súisinip, oǵan qarap jymiyp qoidy. Jaz aiynda samolettiń bileti bir qaranyń quny bop ketken Ialta siiaqty qalada da ol jolyp taýyp, keshe bilet alyp kelgen. Avtosbýstan qalyp qoia ma dep ýaiym ǵyp turysy taǵy mynaý. "Mundai adamdarsyz adamnyń kúni qarań-aý,- dedi ishtei Jasyn.- Keide buny da qadirlei bermeimiz. Jáne ózi qandai kórikti. Áiel adam kórikti bolýy kerek eken ǵoi. Qaidan alsa onan alsyn, áiel Adam kórikti bolýy kerek". Ol oiymdy oqyp qoimasyn degendei Málikeden kózin taidyryp áketti. 

- Siz ketken soń Baǵilanyń júregi qaita qabyndy,- dedi Málike daýsyn kenet baiaýlatyp. 

Jasyn oǵan jalt qarady. 

- Qoryqpai-aq qoiyńyz. Táýir boldy. 

Jigit aýyr bir kúrsindi. 

- Iá, biz sizdi osylai umyttyq!- dedi Málike oinaqy únmen. 

Ekeýi de bir-birine qarap kúlip aldy. 

- Menimshe, bar ideianyń basy siz ǵoi deimin? 

- Iá, men!- dedi Málike shi qalpaǵyn týzý tursa da jóndep qoiyp.- Jalpy, bárine kináli menmin. Tipti, Afrikadaǵy memlekettik tóńkeristerge de qatysym bar ma dep qalam. 

- Sizge shi qalpaq jaqsy jarasady,- dedi Jasyn onyn sózine súisingenin múlde basqa ańǵarymymen bildirip.-Álgi kisiler kashan qaitady eken? 

- Á-á, aitpaqshy,- dedi Málike Jasynnyń iyǵynan qaǵyp qoiyp.- Qaratai seni surady. Suraǵanda bar ǵoi, birden atyńdy atap surady. Meniń imanym ushty. Ońashada urysatyn shyǵar dep em, qaityp bul jóninde lám demedi. Menimshe, ol seni, sonshalyqty jek kórmeitin siiaqty. Al, qasyndagy jigit! Ýii!- Ol betin tyrjityp, qolyn siltedi.- Janym jek kóredi. Baǵilany Almatyǵa sol alyp barmaqshy. Qaratai erteń dál osy reispen ushady da, ol osynda qalady. Eger dárigerler ruqsat etpese, aýylǵa baryp qaityp kelmek. 

Jasyn oǵan tesile qarady. Málike de budan kóz almai únsiz qarap turdy da, kenet eki betiniń ushyna túimedei eki tamshy qyzyl sheńber paida bolyp, ol tez arada jaiyla bastady. Bet-júzi túgel qyzylǵa boialyp bitkende baryp ol kirpikterin qaǵyp-qaǵyp aldy da: 

- Oi, men sizge "sen" dep sóileppin ǵoi, keshirińiz,-dedi kúbirlep. 

- A-a, solai ma? Men basqa oimen álek bop turǵanda siz keshirilmes kúná jasaǵan ekensiz ǵoi. Estimegen ol sózimdi men aqtyq demim bitkenshe keshe almaimyn!

- Biz barǵanda siz Almatyda bolasyz ba?- dedi Málike onyń kóterińki daýsyna sabyrly únmen jaýap berip. 

- Nege "biz barǵanda?" Men taǵy kelemin dedim ǵoi. 

- Keregi joq. Álgi jigit osynda bolady. Ol sizdi unatpaidy. Jalpy, jazýshylardy unata bermeidi. Onyń ústine, ol... ol Baǵilanyń oqý bitirgenin kútip júr. 

Jasyn qaltasynan sigaret alyp, asyqpai tutatty. Temeki tútinin biriniń artynan birin tez-tez eki-úsh býdaqtatyp aldy da, jaiymen ǵana: 

- Bilemin,- dedi. 

- Qalai? Baǵila aityp pa edi?- dedi Málike tańdanyp. 

- Aitý shart emes. Sezem. Ol baǵana esikten kirip kele jatqanda kózinen tanyǵam. Beriden ǵana oilaityn adamnyń bet-júzindegi qubylys ta kúrdeli emes, oqý ońai. 

- Bilesiz be,- dedi kelesi sátte Málike tómen qarai turyp.- Men sizge rizamyn. 

- Ne úshin? 

- Shynymdy aitsam, buryn men de jazýshylardy onsha unata qoimaitynmyn. Shyǵarmalaryn súiip oqysam da óz bastary jaily pikirim múlde basqa edi. Nege olai ekenin qaidam, álde, tereń oidan góri sholaq oidyń adamdary kóptikten be, osyndai pikir ózinen-ózi qalyptasty. Siz onyń bárin tas-talqan etip, jazýshy degen uǵymdy kóz aldymda biikke kóterdińiz, osy ýaqqa deiin ózimniń alasa oida júrgenimdi túsindirdińiz. Avtobýs júrýge daiyndalyp, motory gúrildei bastady. 

- Men sizdi samoletke shyǵaryp salaiyn,- dedi Málike erekshe bir qimas únmen. 

- Esińiz durys pa?! Sonaý Simferopolge barmaqsyz ba? Onyń ústine biletińiz de joq. 

- Esińizde bolsyn, Málike - jer betindegi bilet ataýlynyń siqyrshysy. Ushyp bara jatqan samoletke de bilet ala alam.- Ol kúlip qoidy. 

- Joq. Baǵilanyń qasyna baryńyz. Qaratai da sizdi joqtap otyrǵan shyǵar. 

- Oǵan aityp ketkem. 

- Meni shyǵaryp salýǵa kettim dep pe? 

- Iá. Nesi bar, bilsin... 

Ol Málikege qarap turyp basyn shaiqady. 

- Sen óte kaisar áielsiń,- dedi ádeii, "sen" degendi qadai aityp. Málike buǵan janaryn bir tastady da, kirpikterin qaita qulatty. 

Jasyn avtobýstyń basqyshyna aiaǵyn qoiyp turyp, onymen qol alysyp qoshtasty. Sol kezde ol Málikeniń kirpikteri dirildep, qoiý qastarynyń qosylyp-jazylyp turǵanyn kórdi. Onyń barynsha tolqyp turǵanyn ańǵarǵan Jasyn sergitpek bop: 

- Sóitip, birneshe jyldan beri maǵan at qoia almadyń, á?- dedi kúlip. 

Málike kinásin ońai moiyńdaǵan baladai basyn izedi. Jasyn sońǵy ret saýsaqtaryn qysqan kezde, qoshtasyp turǵan adamynyń kim ekenin endi ǵana bilip alǵysy kelgendei kirpikterin joǵary kótergende, móldir monshaqtai tup-tunyq eki-úsh tamshy kóz sharasynan saý etip úzilip tústi. 

Avtobýs ornynan qozǵaldy. Jasyn avtobýstyń artqy terezesinen Málikeniń qimylsyz turǵanyn kórdi. Adam jol ortasyna deiin shyqqan jerin, jol ortasynan ary qarai barar jerin oilaidy degen ras eken. Jasyn samoletke otyrǵansha Baǵilanyń jaiyn, eńdi birin-biri umytý emes, umytýǵa tyrysa da almastaryn, qyzynyń janynda turyp ákesiniń baýyr ezer jyly sózin, Málikeniń álgi kóz jasyn qaita-qaita oilaýmen boldy. Ózin shyǵaryp salýǵa kelgen áieldiń kózinen monshaqtai domalap túse salǵan jas tek qimastyq, dostyq paryzdan ǵana emes, eshqashan aitylmai, kókireginde qamaýda jatyp qartaiar, shildede júrip shirir erekshe bir sezim tolqynystarynan ekenin Jasyn da baiqap qaldy. Bul baiqaǵanyn da ol eshqashan syrtqa shyǵarmaidy, osylai júrek pen sana túbinde eriksiz saqtap júre beredi. Ol da sózben aitsań sáni keter qyryq qatpar adam ómiriniń bir qyry bop qala bermek. 

Endi onyń kóz aldyna eshqandai jazyǵy joq áieli, eshqandai kinási joq eki balasy elestedi. Eki balasy eske túsken sátte aýrýhananyń aq tósekterin kórdi. Tústegidei appaq dúnie, appaq bop eki balasy jatyr. Janashyr adamdardyń bári osynda. Al, olardyń ákeleri kelmeidi. Eshqashan kelmeidi."Men kinálimin", – dep kózine jas almaidy.

1979 jyl

Dýlat Isabekov