Foto: egemen.kz
Resmi sanaq málimeti boiynsha, 1991 jyldan bergi 34 jylda 1 million 200 myńdai aǵaiynymyz elge oralypty. Búginde elimizdegi qazaq halqynyń úlesi 70 paiyzdan asqan bolsa, oǵan, árine, shetten kelgen aǵaiynnyń óz basy ǵana emes, elge kelip ómirge kóptep urpaq ákelýi de óz septigin tigizgeni anyq. Sonymen qatar, syrttan kelgen ár qazaq bir kásipti bastap, elimizdiń ekonomikasyna da aitarlyqtai úles qosyp otyrǵany belgili. Osy oraida Ult.kz tilshisi R. Súleimenov atyndaǵy Shyǵystaný institýtynyń direktory Dúken Másimhanulymen áńgimelesti.
Shetelde 6 million qazaq bar
Negizi bizdiń qazirgi territoriiamyzda, kem degende, 70–100 million halyq ómir súrýi kerek. Bizdiń jan sanymyz 70–100 million demei-aq qoiaiyn, 50 millionǵa jetse, sonda ǵana táýelsizdiktiń, memlekettiń taǵdyryna alańdamai kún keshýge bolady, sonda ǵana alys-jaqyndaǵy alpaýyttar jerimizge qarap silekeiin shubyrtqanyn qoiady. Qazaq kóshiniń ózektiligi, máni men mańyzy, mine, osynda! Al «shetelden kelgen qazaq retinde kóshi-qon isterine kóńilińiz tola ma?» degen suraǵyńyzǵa kelsem, ókinishke qarai, «kóńilim tolady» dep aita almaimyn. Óitkeni táýelsizdigimizdi jańa ǵana jariialap, ekonomikamyz múlde turalap, jańa týǵan nárestedei kózimizdi endi ashyp, «shyqpa janym, shyqpalap» otyrǵan jyldardyń ózinde qazaq kóshiniń qarqyny surapyl bolyp edi. Onyń ústine elge oralǵan aǵaiynnyń bárine jappai jaǵdai jasalǵany belgili. Qalaǵa kelgender baspanamen, aýylǵa kelgender malmen, jermen qamtamasyz etildi. Elimizdiń qazirgi áleýeti men ekonomikasy táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldarmen salystyrǵanda jer men kóktei emes pe?!
Shamamen qazaq balasynyń úshten biri áli de bolsa jat elde ómir súrip jatqany jasyryn emes. Iaǵni jer betinde shamamen 18 million qazaq bar desek, sonyń 6 milliony shetelderde ómir súrip jatyr. Olardyń bir bóligi irredenta, al ekinshi bóligi diaspora bolyp sanalady. Irredenta dep ózderiniń ejelgi atamekeninde tarihi ómir súrip kele jatqan, biraq birtutas ulttan ata qonysymen birge bólinip qalǵan bóligin aitady. Tarihtan belgili bolǵandai, qazaqtardyń birqatar jeri shekaralardyń ózgerýi, otarshyl basqynshylyq siiaqty oqiǵalardyń saldarynan ózge elderdiń quramyna enip ketkeni belgili. Al diaspora – bir ult ókilderiniń óz elinen ekinshi bir elge erikti-eriksiz qonys aýdaryp, ózge halyqpen birge turýy. Osy turǵydan kelgende Qytaidaǵy, Reseidegi, Ózbekstandaǵy, Mońǵoliiadaǵy qandastarymyz tutastai irredenta bolyp sanalady. Onyń ústine sheteldegi qandastarymyzdyń shamamen 90 paiyzdan astamy osy atalǵan tórt memlekette ómir súrip otyr. Qalǵandary Túrkiia, Iran jáne Eýropa elderinde tirshilik etip jatqan qazaq diasporalary. Al endi sheteldegi aǵaiyndardyń kóshi-qon máselesine keletin bolsaq, Qazaqstanǵa buǵan deiin kóship kelgenderdiń basym bóligin sol irredentalar qurap otyr. Budan bylai da atamekenge kóshkisi keletinder, negizinen, sol irredentalardyń arasynan tabylady. Al Túrkiia, Iran jáne Eýropa elderindegi aǵaiyndardyń Otanǵa oralǵysy keletinderi táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda-aq kelip aldy.
Qujattandyrýdy jeńildetý kerek
Dál qazirdiń ózinde shetelderde ómir súrip jatqan aǵaiyndardyń arasynan 1,5 million qandasymyz Otanǵa oralýǵa niet bildirip otyrǵan kórinedi. Alaida biz osy aǵaiyndardy elge shaqyryp ákelip, baýyrymyzǵa basýǵa daiynbyz ba?! Másele osynda. Olardy elge ákelemiz deidi ekenbiz, endeshe, olardyń ómir súrýine eń qajetti, tirshiliktiń eń qarapaiym shart-jaǵdaiyn jasap berýimiz kerek. Ol qandai shart-jaǵdai?
Birinshi, qujattandyrýdy (yqtiiarhat, azamattyq) jeńildetý kerek.
Ekinshi, bizdiń úkimet qandastar arasyndaǵy qarapaiym eginshi-malshylardy óz qalaýymen elimizdiń soltústik óńirlerine qonystandyramyz dese, olardy egistik jáne jaiylymdyq jermen tolyqtai hám tegin qamtamasyz etýmen birge, taǵaiyndalǵan járdemaqysyn Qazaqstan azamattyǵyn alýǵa ótinish-qujatyn tapsyrǵan kúni bergeni qup. Al «úkimet belgilegen aimaqtarǵa barmaimyn, qalaǵan jerime qonystanyp, óz jaǵdaiymdy ózim jasap, óz janymdy ózim baǵamyn» deýshilerge jergilikti bilik nemese quqyq qorǵaý organdary qisynsyz qysastyq jasamai, kerisinshe, qujatnama boiynsha barynsha jeńildikter jasaýy kerek.
Úshinshi, ziialy qaýym ókilderine, óner, mádeniet qairatkerlerine qala-qalashyqtardan salynyp jatqan «jaldamaly» nemese «ipotekalyq» turǵyn úilerden múlde jeńildetilgen nesiemen bolsa da baspana berýi kerek.
Tórtinshiden, zeinet jasyndaǵy qandastardyń eńbek ótiline qarai laiyq zeinetaqy taǵaiyndaýy kerek.
Besinshiden, sheteldegi aǵaiynnyń mektep bitirgen balalary kelse, JOO-ǵa túsýine jeńildikpen kvota bólý, mektep jasyndaǵy balalary kelse, basy artyq myń-san qujat talap etpesten mektepke birden qabyldaýy kerek. Mine, osy bes túrli tarmaq boiynsha Úkimet keshendi baǵdarlama daiyndap iske kirisse, syrttan keletin qazaq kóshi qaita jandanady dep tolyq senimmen aitýǵa bolady.
Qysqasy, zamana betalysy, dáýir tynysy, mańaidaǵy geosaiasi ahýal, elimizdiń taǵdyry men bolashaǵy – bizden jatpai-turmai demografiialyq áleýetimizdi kóterýdi talap etip otyr.
Qandastardyń el ekonomikasyna áseri
Qandastardyń el ekonomikasyna áseri, igi yqpaly ushan-teńiz. Kásipkerlerdi aitpaǵanda, qol-aiaǵy qimyldap jumys istep, janyn baǵyp júrgen aǵaiynnyń bári tabysynan salyq tólep biýdjet qorjynynyń búiirin toltyryp jatyr. Al burynǵy odaqtas respýblikalardan kelgen aǵaiyndar bul jerde ózderin sýdaǵy balyqtai sezinedi. Zań-zákún, tártip-talap, til-dil – bári birdei. Soǵan bailanysty olardyń kásipkerlikpen shuǵyldanýy óte qolaily ekeni aitpasa da túsinikti.
Mońǵoliiadan kelgen qandastarymyz kezinde KSRO qalalarynda jáne Shyǵys Eýropa elderinde bilim alǵandyqtan, olardyń da alǵan bilimi men kórgen-túigeni atamekende kásipkerlikpen ailanysýda kóp es qatty.
Qytaidan kelgen qandastarymyz damyǵan Qytai ekonomikasynyń arqasynda, keibiri ol jaqtan daiyn taýarlar tasymaldap, onysyn Qazaqstan jáne Orta Aziia naryǵynda saýdalap, keibiri Qytaidan shaǵyn óndiris oryndaryn ákelip ashyp, taǵy bireýi Qytaidan úirengen meditsinalyq, aspazdyq ónerin atamekenge ákelip, ózderi ǵana emes, elimizdiń kóptegen azamatyna jumys berip otyr.
Iran jáne Aýǵanstannan kelgen qandastar dástúrli qolónerge arqa súiei otyryp, teri men jún naryǵyndaǵy eksporttyq salany negizgi nysana etti. Osylai kásipkerlik ómirimizdiń bir kórinisine ainaldy. Qazir resmi statistikada eki million turǵyny bar dep sanalatyn, is júzinde bes millionǵa taiap qalatyn Orta Aziia elderi boiynsha eń úlken qala Almatyda 218 myńnan astam qandasymyz turaqty tirkeýde turady.
Al ózim jaqsy biletin iri biznes ókilderin atap aitatyn bolsam, Almaty qalasynda Sabyrjan Muqamethanuly deitin Qytaidan kelgen azamat qurylys kompaniiasyn ashyp, 500-dei adamǵa jumys berip otyr. Onyń ónimderi men jumysy qalanyń indýstriiasyna serpin berip otyr.
Qytaidan kelgen baýyrymyz Talǵat Mamyrulynyń «Qazaq-qytai til kolledji» elimizdiń bilim salasynda jumys istep turǵanyna shirek ǵasyrdan asty. Kolledj óz qabyrǵasynda myńdaǵan stýdentke bilim berýmen birge, júzdegen azamatty jumyspen qamtyp otyr. «Kelýn-Kazfarm» — Qazaqstandaǵy dári-dármek óndirýshi iri kompaniialardyń biri. Zaýyttyń qurylysyna Gonkongtiń «Kelun international Development» kompaniiasy 7,5 milliard teńge qarjy jumsaǵan. Kásiporyn halyqaralyq standarttarǵa sáikes salynǵan. Bes jyl buryn ashylǵan óndiris orny qazir ishki naryqty otandyq dári-dármekpen qamtyp, ónimderin Resei men Qyrǵyzstanǵa da eksporttap otyr. Bul zaýyttyń arqasynda 500-ge jýyq azamat jumyspen qamtylyp otyrǵany óz aldyna, elimizdiń dári-dármek eksporttaýǵa ketetin neshe milliondaǵan dollar qarjysy únem bolyp otyr. Bul kompaniiany quryp, júrgizip otyrǵan Merei Slamuly da Qytaidan kelgen baýyrymyz. Qysqasy, «elge el qosylsa – qut» degen – osy.
Áńgimelesken
Aqbota Musabekqyzy
