فوتو: egemen.kz
رەسمي ساناق مەلٸمەتٸ بويىنشا, 1991 جىلدان بەرگٸ 34 جىلدا 1 ميلليون 200 مىڭداي اعايىنىمىز ەلگە ورالىپتى. بٷگٸندە ەلٸمٸزدەگٸ قازاق حالقىنىڭ ٷلەسٸ 70 پايىزدان اسقان بولسا, وعان, ەرينە, شەتتەن كەلگەن اعايىننىڭ ٶز باسى عانا ەمەس, ەلگە كەلٸپ ٶمٸرگە كٶپتەپ ۇرپاق ەكەلۋٸ دە ٶز سەپتٸگٸن تيگٸزگەنٸ انىق. سونىمەن قاتار, سىرتتان كەلگەن ەر قازاق بٸر كەسٸپتٸ باستاپ, ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكاسىنا دا ايتارلىقتاي ٷلەس قوسىپ وتىرعانى بەلگٸلٸ. وسى ورايدا Ult.kz تٸلشٸسٸ ر. سٷلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى دٷكەن مەسٸمحانۇلىمەن ەڭگٸمەلەستٸ.
شەتەلدە 6 ميلليون قازاق بار
نەگٸزٸ بٸزدٸڭ قازٸرگٸ تەرريتورييامىزدا, كەم دەگەندە, 70–100 ميلليون حالىق ٶمٸر سٷرۋٸ كەرەك. بٸزدٸڭ جان سانىمىز 70–100 ميلليون دەمەي-اق قويايىن, 50 ميلليونعا جەتسە, سوندا عانا تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ, مەملەكەتتٸڭ تاعدىرىنا الاڭداماي كٷن كەشۋگە بولادى, سوندا عانا الىس-جاقىنداعى الپاۋىتتار جەرٸمٸزگە قاراپ سٸلەكەيٸن شۇبىرتقانىن قويادى. قازاق كٶشٸنٸڭ ٶزەكتٸلٸگٸ, مەنٸ مەن ماڭىزى, مٸنە, وسىندا! ال «شەتەلدەن كەلگەن قازاق رەتٸندە كٶشٸ-قون ٸستەرٸنە كٶڭٸلٸڭٸز تولا ما?» دەگەن سۇراعىڭىزعا كەلسەم, ٶكٸنٸشكە قاراي, «كٶڭٸلٸم تولادى» دەپ ايتا المايمىن. ٶيتكەنٸ تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ جاڭا عانا جارييالاپ, ەكونوميكامىز مٷلدە تۇرالاپ, جاڭا تۋعان نەرەستەدەي كٶزٸمٸزدٸ ەندٸ اشىپ, «شىقپا جانىم, شىقپالاپ» وتىرعان جىلداردىڭ ٶزٸندە قازاق كٶشٸنٸڭ قارقىنى سۇراپىل بولىپ ەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە ەلگە ورالعان اعايىننىڭ بەرٸنە جاپپاي جاعداي جاسالعانى بەلگٸلٸ. قالاعا كەلگەندەر باسپانامەن, اۋىلعا كەلگەندەر مالمەن, جەرمەن قامتاماسىز ەتٸلدٸ. ەلٸمٸزدٸڭ قازٸرگٸ ەلەۋەتٸ مەن ەكونوميكاسى تەۋەلسٸزدٸك العان العاشقى جىلدارمەن سالىستىرعاندا جەر مەن كٶكتەي ەمەس پە?!
شامامەن قازاق بالاسىنىڭ ٷشتەن بٸرٸ ەلٸ دە بولسا جات ەلدە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. ياعني جەر بەتٸندە شامامەن 18 ميلليون قازاق بار دەسەك, سونىڭ 6 ميلليونى شەتەلدەردە ٶمٸر سٷرٸپ جاتىر. ولاردىڭ بٸر بٶلٸگٸ يررەدەنتا, ال ەكٸنشٸ بٶلٸگٸ دياسپورا بولىپ سانالادى. يررەدەنتا دەپ ٶزدەرٸنٸڭ ەجەلگٸ اتامەكەنٸندە تاريحي ٶمٸر سٷرٸپ كەلە جاتقان, بٸراق بٸرتۇتاس ۇلتتان اتا قونىسىمەن بٸرگە بٶلٸنٸپ قالعان بٶلٸگٸن ايتادى. تاريحتان بەلگٸلٸ بولعانداي, قازاقتاردىڭ بٸرقاتار جەرٸ شەكارالاردىڭ ٶزگەرۋٸ, وتارشىل باسقىنشىلىق سيياقتى وقيعالاردىڭ سالدارىنان ٶزگە ەلدەردٸڭ قۇرامىنا ەنٸپ كەتكەنٸ بەلگٸلٸ. ال دياسپورا – بٸر ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ ٶز ەلٸنەن ەكٸنشٸ بٸر ەلگە ەرٸكتٸ-ەرٸكسٸز قونىس اۋدارىپ, ٶزگە حالىقپەن بٸرگە تۇرۋى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە قىتايداعى, رەسەيدەگٸ, ٶزبەكستانداعى, موڭعوليياداعى قانداستارىمىز تۇتاستاي يررەدەنتا بولىپ سانالادى. ونىڭ ٷستٸنە شەتەلدەگٸ قانداستارىمىزدىڭ شامامەن 90 پايىزدان استامى وسى اتالعان تٶرت مەملەكەتتە ٶمٸر سٷرٸپ وتىر. قالعاندارى تٷركييا, يران جەنە ەۋروپا ەلدەرٸندە تٸرشٸلٸك ەتٸپ جاتقان قازاق دياسپورالارى. ال ەندٸ شەتەلدەگٸ اعايىنداردىڭ كٶشٸ-قون مەسەلەسٸنە كەلەتٸن بولساق, قازاقستانعا بۇعان دەيٸن كٶشٸپ كەلگەندەردٸڭ باسىم بٶلٸگٸن سول يررەدەنتالار قۇراپ وتىر. بۇدان بىلاي دا اتامەكەنگە كٶشكٸسٸ كەلەتٸندەر, نەگٸزٸنەن, سول يررەدەنتالاردىڭ اراسىنان تابىلادى. ال تٷركييا, يران جەنە ەۋروپا ەلدەرٸندەگٸ اعايىنداردىڭ وتانعا ورالعىسى كەلەتٸندەرٸ تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىندا-اق كەلٸپ الدى.
قۇجاتتاندىرۋدى جەڭٸلدەتۋ كەرەك
دەل قازٸردٸڭ ٶزٸندە شەتەلدەردە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان اعايىنداردىڭ اراسىنان 1,5 ميلليون قانداسىمىز وتانعا ورالۋعا نيەت بٸلدٸرٸپ وتىرعان كٶرٸنەدٸ. الايدا بٸز وسى اعايىنداردى ەلگە شاقىرىپ ەكەلٸپ, باۋىرىمىزعا باسۋعا دايىنبىز با?! مەسەلە وسىندا. ولاردى ەلگە ەكەلەمٸز دەيدٸ ەكەنبٸز, ەندەشە, ولاردىڭ ٶمٸر سٷرۋٸنە ەڭ قاجەتتٸ, تٸرشٸلٸكتٸڭ ەڭ قاراپايىم شارت-جاعدايىن جاساپ بەرۋٸمٸز كەرەك. ول قانداي شارت-جاعداي?
بٸرٸنشٸ, قۇجاتتاندىرۋدى (ىقتييارحات, ازاماتتىق) جەڭٸلدەتۋ كەرەك.
ەكٸنشٸ, بٸزدٸڭ ٷكٸمەت قانداستار اراسىنداعى قاراپايىم ەگٸنشٸ-مالشىلاردى ٶز قالاۋىمەن ەلٸمٸزدٸڭ سولتٷستٸك ٶڭٸرلەرٸنە قونىستاندىرامىز دەسە, ولاردى ەگٸستٸك جەنە جايىلىمدىق جەرمەن تولىقتاي ھەم تەگٸن قامتاماسىز ەتۋمەن بٸرگە, تاعايىندالعان جەردەماقىسىن قازاقستان ازاماتتىعىن الۋعا ٶتٸنٸش-قۇجاتىن تاپسىرعان كٷنٸ بەرگەنٸ قۇپ. ال «ٷكٸمەت بەلگٸلەگەن ايماقتارعا بارمايمىن, قالاعان جەرٸمە قونىستانىپ, ٶز جاعدايىمدى ٶزٸم جاساپ, ٶز جانىمدى ٶزٸم باعامىن» دەۋشٸلەرگە جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك نەمەسە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قيسىنسىز قىساستىق جاساماي, كەرٸسٸنشە, قۇجاتناما بويىنشا بارىنشا جەڭٸلدٸكتەر جاساۋى كەرەك.
ٷشٸنشٸ, زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸنە, ٶنەر, مەدەنيەت قايراتكەرلەرٸنە قالا-قالاشىقتاردان سالىنىپ جاتقان «جالدامالى» نەمەسە «يپوتەكالىق» تۇرعىن ٷيلەردەن مٷلدە جەڭٸلدەتٸلگەن نەسيەمەن بولسا دا باسپانا بەرۋٸ كەرەك.
تٶرتٸنشٸدەن, زەينەت جاسىنداعى قانداستاردىڭ ەڭبەك ٶتٸلٸنە قاراي لايىق زەينەتاقى تاعايىنداۋى كەرەك.
بەسٸنشٸدەن, شەتەلدەگٸ اعايىننىڭ مەكتەپ بٸتٸرگەن بالالارى كەلسە, جوو-عا تٷسۋٸنە جەڭٸلدٸكپەن كۆوتا بٶلۋ, مەكتەپ جاسىنداعى بالالارى كەلسە, باسى ارتىق مىڭ-سان قۇجات تالاپ ەتپەستەن مەكتەپكە بٸردەن قابىلداۋى كەرەك. مٸنە, وسى بەس تٷرلٸ تارماق بويىنشا ٷكٸمەت كەشەندٸ باعدارلاما دايىنداپ ٸسكە كٸرٸسسە, سىرتتان كەلەتٸن قازاق كٶشٸ قايتا جاندانادى دەپ تولىق سەنٸممەن ايتۋعا بولادى.
قىسقاسى, زامانا بەتالىسى, دەۋٸر تىنىسى, ماڭايداعى گەوساياسي احۋال, ەلٸمٸزدٸڭ تاعدىرى مەن بولاشاعى – بٸزدەن جاتپاي-تۇرماي دەموگرافييالىق ەلەۋەتٸمٸزدٸ كٶتەرۋدٸ تالاپ ەتٸپ وتىر.
قانداستاردىڭ ەل ەكونوميكاسىنا ەسەرٸ
قانداستاردىڭ ەل ەكونوميكاسىنا ەسەرٸ, يگٸ ىقپالى ۇشان-تەڭٸز. كەسٸپكەرلەردٸ ايتپاعاندا, قول-اياعى قيمىلداپ جۇمىس ٸستەپ, جانىن باعىپ جٷرگەن اعايىننىڭ بەرٸ تابىسىنان سالىق تٶلەپ بيۋدجەت قورجىنىنىڭ بٷيٸرٸن تولتىرىپ جاتىر. ال بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالاردان كەلگەن اعايىندار بۇل جەردە ٶزدەرٸن سۋداعى بالىقتاي سەزٸنەدٸ. زاڭ-زەكٷن, تەرتٸپ-تالاپ, تٸل-دٸل – بەرٸ بٸردەي. سوعان بايلانىستى ولاردىڭ كەسٸپكەرلٸكپەن شۇعىلدانۋى ٶتە قولايلى ەكەنٸ ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ.
موڭعولييادان كەلگەن قانداستارىمىز كەزٸندە كسرو قالالارىندا جەنە شىعىس ەۋروپا ەلدەرٸندە بٸلٸم العاندىقتان, ولاردىڭ دا العان بٸلٸمٸ مەن كٶرگەن-تٷيگەنٸ اتامەكەندە كەسٸپكەرلٸكپەن ايلانىسۋدا كٶپ ەس قاتتى.
قىتايدان كەلگەن قانداستارىمىز دامىعان قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ ارقاسىندا, كەيبٸرٸ ول جاقتان دايىن تاۋارلار تاسىمالداپ, ونىسىن قازاقستان جەنە ورتا ازييا نارىعىندا ساۋدالاپ, كەيبٸرٸ قىتايدان شاعىن ٶندٸرٸس ورىندارىن ەكەلٸپ اشىپ, تاعى بٸرەۋٸ قىتايدان ٷيرەنگەن مەديتسينالىق, اسپازدىق ٶنەرٸن اتامەكەنگە ەكەلٸپ, ٶزدەرٸ عانا ەمەس, ەلٸمٸزدٸڭ كٶپتەگەن ازاماتىنا جۇمىس بەرٸپ وتىر.
يران جەنە اۋعانستاننان كەلگەن قانداستار دەستٷرلٸ قولٶنەرگە ارقا سٷيەي وتىرىپ, تەرٸ مەن جٷن نارىعىنداعى ەكسپورتتىق سالانى نەگٸزگٸ نىسانا ەتتٸ. وسىلاي كەسٸپكەرلٸك ٶمٸرٸمٸزدٸڭ بٸر كٶرٸنٸسٸنە اينالدى. قازٸر رەسمي ستاتيستيكادا ەكٸ ميلليون تۇرعىنى بار دەپ سانالاتىن, ٸس جٷزٸندە بەس ميلليونعا تاياپ قالاتىن ورتا ازييا ەلدەرٸ بويىنشا ەڭ ٷلكەن قالا الماتىدا 218 مىڭنان استام قانداسىمىز تۇراقتى تٸركەۋدە تۇرادى.
ال ٶزٸم جاقسى بٸلەتٸن ٸرٸ بيزنەس ٶكٸلدەرٸن اتاپ ايتاتىن بولسام, الماتى قالاسىندا سابىرجان مۇقامەتحانۇلى دەيتٸن قىتايدان كەلگەن ازامات قۇرىلىس كومپانيياسىن اشىپ, 500-دەي ادامعا جۇمىس بەرٸپ وتىر. ونىڭ ٶنٸمدەرٸ مەن جۇمىسى قالانىڭ يندۋستريياسىنا سەرپٸن بەرٸپ وتىر.
قىتايدان كەلگەن باۋىرىمىز تالعات مامىرۇلىنىڭ «قازاق-قىتاي تٸل كوللەدجٸ» ەلٸمٸزدٸڭ بٸلٸم سالاسىندا جۇمىس ٸستەپ تۇرعانىنا شيرەك عاسىردان استى. كوللەدج ٶز قابىرعاسىندا مىڭداعان ستۋدەنتكە بٸلٸم بەرۋمەن بٸرگە, جٷزدەگەن ازاماتتى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. «كەلۋن-كازفارم» — قازاقستانداعى دەرٸ-دەرمەك ٶندٸرۋشٸ ٸرٸ كومپانييالاردىڭ بٸرٸ. زاۋىتتىڭ قۇرىلىسىنا گونكونگتٸڭ «Kelun international Development» كومپانيياسى 7,5 ميلليارد تەڭگە قارجى جۇمساعان. كەسٸپورىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا سەيكەس سالىنعان. بەس جىل بۇرىن اشىلعان ٶندٸرٸس ورنى قازٸر ٸشكٸ نارىقتى وتاندىق دەرٸ-دەرمەكپەن قامتىپ, ٶنٸمدەرٸن رەسەي مەن قىرعىزستانعا دا ەكسپورتتاپ وتىر. بۇل زاۋىتتىڭ ارقاسىندا 500-گە جۋىق ازامات جۇمىسپەن قامتىلىپ وتىرعانى ٶز الدىنا, ەلٸمٸزدٸڭ دەرٸ-دەرمەك ەكسپورتتاۋعا كەتەتٸن نەشە ميلليونداعان دوللار قارجىسى ٷنەم بولىپ وتىر. بۇل كومپانييانى قۇرىپ, جٷرگٸزٸپ وتىرعان مەرەي سلامۇلى دا قىتايدان كەلگەن باۋىرىمىز. قىسقاسى, «ەلگە ەل قوسىلسا – قۇت» دەگەن – وسى.
ەڭگٸمەلەسكەن
اقبوتا مۇسابەكقىزى
