Ia ved teper avtobiografii ne pishý. I na ankety ne otvechaiý. Pýst lýchshe legendy hodiat!»
S.Esenin v razgovore s V.Erlihom
«Kún Qarataýǵa sińip bara jatty. Oiyn balasy ǵoi, kúnniń qalai batqanyn ańǵarmai qalyp, aldyndaǵy malyn iirip, oidaǵy aýylǵa aidai bergenshe, kóz de bailandy. Arqasyna kúndi jasyryp Qarataý tipten zoraiyp kórinetindei. Artynan bireý tónip turǵandai, arqasy muzdap sala bergen. Burylyp qaramaiyn dese de, namysy jibermedi. Tý biikten aq saqaldy qariia qarap tur eken».
– Əkem dombyra ustaýy jaiyndaǵy əńgimesin osylai bastaýshy edi. – Qasietti qart Qarataýdyń teriskeiindegi Sozaq óńiriniń ózindik kúi mektebi bar. Sol mekteptiń dəýlesker kúishisi Tólegen Mombekovtyń sút kenjesi Saltanat Tólegenqyzymen bolǵan əńgimeniń əlqissasy osylai bastaldy. Iə, dəl sol Saltanat. Tólegenniń ataqty kúii arnalǵan Saltanat qyzy. Biraq bul týraly əńgime keiinirek. Meni dəl sol ýaqytta qatty oilandyrǵan joǵarydaǵy əńgime həm ańyz bolatyn. Osy nege ańyzdar uqsas keledi? Sóz etip otyrǵan ańyzdaǵydai, Jambylǵa jolyqqan aqsaqal kim? Súgirden: «Kógen alasyń ba, əlde dombyra alasyń ba?» – dep aidalada, apaq-sapaqta suraǵan aqsaqal she? Tólegenge Qarataýdyń biiginen tóne qaraǵan aqsaqaldy kimge jorimyz? Múmkin, bul biz ańyzdarda aita beretin Qydyr atanyń ózi boldy ma? Nege osy tektes ańyzdyń bəri «dalada jəne kún batyp bara jatqan, apaq-sapaq shaqta» dep bastalady? Artynan osyndai ańyz ergen barlyq óner qýǵan jandardyń ómirbaiany osy tusqa deiin birdei bolyp keledi de, ary qarai ərqalai órbi beredi. Ańyz ba, aqiqat pa? Biraq, týmysynan aqyn kóńil qazaqtyń qalai degenmen de ańyzǵa sengisi kelip turary haq.
Tólegen Mombekov 1918 jyly Sozaq aýdany, Syzǵan aýylynda dúniege kelip, balalyq shaǵy aýmaly-tókpeli zobalań kezderge týra kelgen. 1932 jylǵy asharshylyq kezinde es bilip qalǵan balalar keiinnen Tókeńe dombyra tartqyzý úshin baryp turǵandaryn aityp otyratyn. Osy əńgimeni estigende tańǵalmasqa sharań taýsylady. Asharshylyq kezindegi ata-anadan kóre almaǵan jubanyshty dombyradan izdedi me eken? Zaman tynyshtalyp, qoǵam óz aǵysyn qaita tapqandai bolǵan 40-jyldary Tókeń jumys istep júrgen Hantaǵy keniniń jabylýyna bailanysty, arnaýly jol- damamen Soltústik Osetiiadaǵy bir rýdnikte elektr monteri bolyp qyzmet atqarady. Soǵystyń bastalǵanyn osynda júrip estip, shahtaǵa berilgen bostandyqqa qaramastan, suranyp maidanǵa attanǵan.
***
«Jarylys. Shekesiniń shyń ete qalǵanynan keiin jarytyp eshteńe bilmeidi. Kúńgirt dybystar ǵana. Tolyq oianǵanynda baryp gospitalda jatqanyn bildi. Basy aq dəkemen oralǵan. Ol dəkeni kúnde bir kelinshek kelip aýystyryp, qaita orap ketedi. Jeke dərigerindei bezek qaǵyp ainalasynan shyqpaidy ózi. Ishtei aiaq-qolynyń saýlyǵyna shúkirshilik etti. Tek minanyń jaryqshaǵy tigen oń shekesi ǵana səbidiń eńbegin-dei bolyp búlkildep turatyn. Soǵysqa jaramdy dep tabylyp, maidan dalasyna qaita attanatyn bolǵanda, sol kelinshek qaita qaǵaz toltyryp muny jaramsyz dep, aýylyna qaitardy. Elge jetkenshe sol bir kelinshekti oilaýmen boldy. Kezdespesi anyq. Qolyn bulǵap qala berdi».
Əkem, bul əńgimesin: «Əi, sol kelinshek maǵan ǵashyq bolyp qaldy-aý, sirə!» – dep kúle aiaqtaityn. Kúi keiipkerimen bir úzik əńgime osylaisha túiindeldi. Elge jetkenshe Tókeńniń kóńilin nendei sezim biledi eken? Elge degen saǵynysh, asyǵý… Kóńiline shoq salmasa da, jaqsylyǵyn aiamaǵan sol bir kelinshek… Óteýsiz qalar jaqsylyqtyń órteýi… Onsyz da ala kóńildi bura tartyp soǵys tur. Tókeńniń kóńiline Marfýǵadan qaitqandaǵy Súgirdiń «Shalqymasy» keldi me? Dəl sol «Shalqymadai» shalqyp kelgen kóńildiń tunshyǵar tusynda tógip alar dombyrańyz boldy ma? Joq əlde ózi nəzik júrektiń tamyrlary ilikti me saýsaqqa? Bizge bilý qaida? Biraq, osy saparda kóńilińizge «Shalqymanyń» bir soqpaýy múmkin emes. Bir emes, ainalyp myń soǵar…
Asyǵyp, alqynyp jetkende, at shaptyryp, as berip aldyńnan shyǵar aǵaiyn qaida? Alystaǵy soǵysqa terezeden úńilgendei bolyp aýyl otyr. «Shalqymanyń» alǵashqy qarqynyn aýyl men aǵaiynnyń osy kórinisi bir bassa, anasynyń hal ústinde jatýy dombyranyń qos isheginiń qatar qaǵylýynan jańylyp, bar aýyrlyqty jalǵyz ishekke artyp tastap, býlyǵýy bolǵandai. Anasy kóz jumǵanda «Shalqymanyń» əýeni múldem úzilip tyndy. Kúidiń sońy úmit edi. Senim úmitten irgesin aýlaq salǵanda keýdeni múldem basqa sezim, sezimmen qatar saz kernedi.
Aýylǵa degen saǵynysh, asyǵý, bəri-bəri osy sazǵa sińip joǵalǵandai. Jer dúnieni tynyshtyq kernedi. Tek dombyra ǵana anasyn izdep zarlap qala berdi.
– Əkemniń «Anasyna» arnaǵan kúiiniń baiany osyndai. Alǵashqy kúileriniń biri bolsa kerek. Óziniń əntek, sózge shorqaq, bala minezimen: Ərmiiadan kelgennen keiin kúi shyǵara berdim ǵoi», – deitini sondyqtan bolar.
Osy tusta Saltanat ustazymnyń əńgimesine aralasýdyń reti keldi.
– Tólegen atamnyń ustazdary, shəkirtteri jaily ne aitasyz?
– Bizdiń Bapysh atty atamy kúishi bolǵan eken. Sol kisiden Mombek jəne Sypabek taraidy. Mombekten əkemiz jəne Bólegen, Jənibek atty eki ul týady. Jənibek atamyz aqyn bolǵan da, əkemiz atamyzdyń dombyrasyn ustap qalǵan. Osy tusta ónerdiń qanmen kelerin, onyń bir urpaqqa kúi bop qonaryn, bir urpaqqa sóz bop qonaryn kórip qairan qalasyz. Əkemiz on segizinshi jyly dúniege kelse, kúishi Bapysh atamyz jiyrma segizinshi jyly qaitys bolǵan. Ol shaqta əkemiz on jastaǵy bala. Osyǵan qaraǵanda əkemizge dombyrany sol atamyz ustatyp ketkenge uqsaidy. Alǵashqy ustazy sol kisi bolýy kerek. Kóp jazylyp júrgen derekterde əkemizdiń ustazy Súgir dep júr. Biraq, əkemizden Súgir aqsaqaldan arnaiy baryp sabaq alǵany týrasynda estigen emespiz. Ol kisi qyzǵanshaqtaý adam bolǵan desedi. Óner adamynyń bəri ishtei qyzǵanshaq keledi emes pe? Biraq, rýhani ustazy bolǵany kəmil. Qalai degenmen de, əkemiz Qarataý kúi mektebindegi Súgir kúishiniń zańdy jalǵasy.
Shəkirtterine keler bolsaq, bizdiń úide sol kezeńdegi qulaǵyna saz sińip, kóńiline kúi qonar alys-jaqynnyń kóbi qonaq boldy desem qatelespeimin. Sonaý Nurǵisa Tilendiev, Təken Əlimqulovtardan bastap, jas ónerpazdarǵa deiin kelip-ketip jatatyn. Biraq, ol jastardyń qaisybirin shəkirti dei bereiin. Ózim úshin ol kisiniń naǵyz shəkirti qazirgi tanymal kúishi Ysqaqov Biləl Alpanuly dep bilemin.
– Əkeńizdiń kúi tartqandaǵy, əke retindegi minezderi týrasynda əńgimelep berseńiz…
– Bul kisiler nota bilmeitin dala kúishileri emes pe?! Kishkentaiymyzda kúi úiretińizshi dep jarmasatynbyz. Bir kúidi ózi tartatyn, qolymyzǵa dombyrany ustata salatyn da: «Al, tart», – deitin. Oǵan biz ilese almaimyz. Al, ol kisiniń bizge kúidiń ər shalymyn úiretip otyrýǵa shydamy jetpei, dombyrany tastap turyp ketetin. Múmkin ózimiz de qatty qyzyqpaǵan bolarmyz. Al, kúidi ər kezde ərqalai tartatyn. Top ishinde kúi túsineri bolsa berilip, dańǵaza jiyn bolsa bir qaiyryp qoia salatyn. Ondai jerde kóńili de soqpas. Kóńil soqpaǵan jerde saýsaq kóne me?! Keńistikke kelissiz əýen kótergisi kelmes bolar…
– Dəl sizge arnaǵan kókemizdiń «Saltanat» kúii haqynda kóptegen ańyz taraǵan. Osy jaiynda ózińiz ne deisiz?
– Almatyda kókemizdiń keshi ótetin bolyp, sol keshke meni erte ketti. Keshtiń júrgizýshisi osy kúidi habarlap turyp: «Bizdiń sanamyzda kúige, ənge, jalpy belgili bir týyndyǵa keiipker bolǵan barlyq adam osy dúniede joqtai kórinetini qalyptasyp qalǵan. Saltanat Tólegenqyzy, myna sahnanyń aldyndaǵy barsha ónerpaz sizdi óz qiialynda ərtúrli elestetedi. Biriniń qiialynda kempirsiz, biriniń qiialynda búldirshin Saltanatsyz, al biriniń qiialynda múldem joq adamsyz. Osynsha oidyń bərin tas-talqan etip ornyńyzdan bir turyp qoiyńyzshy», – dep, meni ornymnan turǵyzyp alyp baryp, kúi bastalǵan bolatyn. Al, bul kúige sebepker men bolsam da, bul kúi tek maǵan arnalǵan kúi dep oilamaimyn. Munyń ishinde marqum anam da, meniń baýyrlarym da, əkemniń ózi de bar. Barlyǵy da muń men saǵynyshqa oraýly kúiinde…
Jary Perneshtiń tósek tartyp jatqanyna qanshama? Sony oilasa boldy, keýdesiniń sol jaǵy syrqyrap sala beredi. Dombyraǵa da kóńili soqpaidy. Óz úreiinen úidi ainalyp ózi qashyp júr. Jeńgesiniń úige shaqyrǵan daýsy estildi. Úi ishinen salqyn lep uratyndai: – Tókenjan, Perneshtiń beti beri qarap ketedi ǵoi əli-aq. Jarym kóńiline demeý bolsyn. Rizashylyǵyńdy aitsań etti. – Rizamyn, Pernesh!.. Jaishylyqta-aq sózge shorqaq beibaqtyń kómeiinen osy eki sóz əzer attady. Aitary kóp-aq deseń, kómeige kómilgeni joq. Tolqyn-tolqyn kúi keldi. Múmkin, qulaqqa. Múmkin, júrekke. Múmkin, kómeige. Ajyratyp jatpady. Tipti, ózi əýenge ainalyp ketken shyǵar. Qos ishekke kezek soǵylyp, dombyranyń shanaǵyn shyr kóbelek ainalyp júrgen de əýen emes, ózi bolar. Ishi sezse de, ózi aita almaǵan «qosh-qoshyn» dombyraǵa aitqyzdy. Shyńǵys qaǵan bolsa kómeiine qorǵasyn quiar ma edi. Biraq, joq. Perneshiniń shashyn sipar saýsaqtar, qos shekti sipalap qala berdi. Bul «Qoshtasý» bolatyn. Osy tusta túidek-túidegimen týǵan kúilerdiń alǵashqy notasyndai. Aýyr bastaldy… Ólmektiń artynan ólmek bar ma? Biraq, dúnie ortasy aýǵanda qamshynyń saby syndy deitindei emes. Uiasynda alty birdei balapan. Aýzyn ashyp buǵan qaraidy. Bul qalai jerge qarasyn? Birde jumystan qaityp kelse úsh-tórt jasar Saltanaty jylap otyr eken. «Apama aitam» dep jylaidy. Óz ishinde beti kúldene bastaǵan shoqty qaitadan qaryp-qaryp jibergendei jany shyjǵyryldy. Jubata qoiamyn dep, dombyrasyn shertip, jubatamyn dep, ózin jylatyp tyndy aqyry. Ózi qalai eltip ketkenin baiqaǵan joq. Bul «Saltanat» bolatyn. Jubatyp bastap, jylatyp tynar «Saltanat».
Izin ala «Saǵynysh» keldi dúniege. Osy úsh kúi jary Perneshke qoiylǵan eskertkish, beine qulpytas sekildi… – Mine, osylai. Bir «Saltanatty» aitamyz dep qansha dúnieniń basyn shaldyq. Al, endi Almatyda osy kúi jaily basqalai ańyz aitýshylar bolsa, aita júr, «meniń mekteptegi sabaq bergen apaiyma arnalǵan» deseń sener bolar, – dep apaiym əńgimesin aiaqtady. Iə, Mombekova Saltanat Tólegenqyzy qazirgi tańda Sozaq aýdany, Taýkent kentindegi Ismet Keńesbaev atyndaǵy orta mektepte qazaq tili men ədebieti pəniniń muǵalimasy bolyp qyzmet atqarady. Əkesiniń kúi óneri sóz bolyp qonǵan shyǵar. Kúi de sóz. Kúi de sóileidi emes pe? Qariialar kúidi «tart» emes, «ait» deitin. Jaqsy oryndasa «aitqysh eken» deýshi edi. Ustazymnyń úiinen shyǵyp bara jatyp sońǵy saýal tastadym: – Atamyzdyń kúileriniń uzyn-yrǵasy qansha?
– Óziniń 130-dai kúii bolatyn. Qazir notaǵa túsip saqtalyp qalǵany otyzdan ǵana asyp jyǵylady.
– Basqadai kúileri múldem saqtalmaǵan ba?
Kóńilsiz únsizdik ornady. Shəkirttik ibamen qoshtasyp shyǵyp kettim. Əbden qarańǵy bolǵan eken. Qudai qut qylyp bergen Sozaqtyń jeli ysqyryp tur. Aspandaǵy aqsaq ai Qarataýǵa arqasyn tósep shalqasynan jatyr. Sharýaǵa jaisyzdaý. Maǵan da. Júz kúi.
Jazyp, notaǵa túsirilip, alyp qalynbaǵan júz kúi. Bir ǵana Tólegennen joǵaltqanymyz. Ar jaǵynda Súgir tur. Súgirdiń arǵy jaǵynan Yqylastyń qobyzy qaraidy bizge. Ala qaǵaz artynyp-tartynyp asyqpai jetken osy bir dalanyń aspanynda júz qaǵazdy júkti qylar tek Tókeńniń júzge tarta kúii qalyqtap júr. Sol bir júkti kóterýge biz jaramadyq pa, joq əlde qaǵazdyń beli shydamady ma? Amalsyz Qarataýǵa qaraimyn. Səlde oranǵan moldadai shart júginip alypty.
Qarataý da bir, əńgimeshil qariia da bir. Al, əńgimeshil qariianyń jel jaǵynan shyǵyp qalsań qyrsyǵyp qalar jeri kóp. Osy alapta ne joǵalsa da, qariia Qarataý jambasyna basyp jatyr. Al, onyń namazyn qaza qylǵan moldadai qyrsyǵyp, qyzǵanyp otyrǵany mynaý. Keshegi Súgirge qyrsyqtyqty da, qyzǵanshaqtyqty da osy qariia úiretken. Múmkin, Tókeńe de Súgirden qalǵan qariialyq qyzǵanshaqtyq juqqan bolar. Men de qariianyń balasy bolǵan qyńyrlyǵyma basyp: «Qaida?» dedim. Úndemedi. Tek qana ústin-ústin jel soqty. Iirim-iirim jel soqty. Eki iirimniń arasyn úzip alyp, basyn qosa almai men dalmyn. Qarataýdan soqqan jel kúi tilinde sóilep jatty. Janym sezedi. Qai jannyń dombyrasyna qular eken? Qai jannyń qulaǵyna sybyrlar eken?
Shirkin, kúidiń tilin bilsem ǵoi. Tylsym tilin túsinsem ǵoi…
Doshan JYLQYBAI
