Áleýmettik jelilerdiń birinde jazýshy Ómirjan Ábdihalyquly «Qunanbai» filminiń Memlekettik syilyqqa usynylyp jatqandyǵyn, Talasbek Ásemqulovtyń film avtorlarynyń biri retinde usynylýy qajettigin aityp, másele kótergen edi.
Bul usynysty kópshilik te qoldai jóneldi. Jeli qoldanýshylary bul máseleni talap etý kerektigin, «talap etpesek, Talasbekti taǵy da tasada qaldyrady» degen nietpen dabyl qaqqan.
Ótken kúnderdi taǵy bir eske alsaq, «Qunanbai» filmi túsirilip jatqan tusta marqum Talasbek aǵa qońyraý shaldy. Filmniń túsiriliminiń kóbi ketip, azy qalǵanyn aityp, reportaj jasaiyq degen ótinishin bildirgen. Alaida, Doshan aǵa film aiaqtalmai jatyp, jarnamalaýǵa qarsy boldy. Sol joly Talasbek aǵadan «Oqiǵanyń jelisi qaidan alynǵanyn?» suraǵan edik.
«Bala kezimnen aýylda estip, qanyǵyp ósken áńgimelerimniń negizinde jazyldy. Kóbi baiandaý emes. Naqty oqiǵalarǵa qurylǵan. Stsenariidi kórkemdik keńes jyly qabyldap, bekitti. Senesiń be, Qunanbai keńes zamanyndaǵy eń úlken ideologiianyń qurbany bolǵan adam. Naǵyz Qunanbai týraly áńgimeler eldiń aýzynda ǵana aitylyp júr. Qunanbai – naǵyz kemeńger tulǵa. Ádiletti bi bolǵan. Memleketshil. Eń aldymen onyń qairatkerligin kórsetýimiz kerek film arqyly. Doshannyń da kórsetkisi kelgeni osy. Qunanbaidy qaralaǵan tarihtan aqtap alýymyz kerek. Naǵyz Qunanbaidy áli eshkim bilmeidi» degen edi.
«Qunanbai» týraly Talasbek Ásemqulovqa deiin belgili ǵalym Tursyn Jurtbai men jazýshy Beibit Saparáli de zerttegen. Bul týraly Talasbek aǵanyń: «Ekeýiniń de kitabymen tanyspyn. Ózim de Qunanbaidyń taǵdyryn bir kisidei biletin adammyn. Keńes zamanynda Alash azamattarynyń bárin qyryp saldyq. Keńes zamanynda óner men ádebiettiń bári ideologiiaǵa baǵyndy. Sol sebepti de, tulǵalarymyzdyń naǵyz beinesin kórsete alǵan joqpyz. Máselen, Táttimbetti alaiyq. Táttimbet týraly osy ýaqytqa deiin eshqashan durys aitylǵan joq. Kóp derekter naqty emes. Dáýletkereidiń ózin ázer tanyttyq» degeni bar-dy.
Ókinishtisi, Talasbek aǵa áńgimesin aiaqtai almady. Almatyǵa kelgeninde asyqpai, Qunanbai týraly estigen-bilgenin aitpaq bolǵan. Amal neshik, sum ajal oǵan jetkizbedi.
Film jaryqqa shyqqannan keiin de san alýan pikirler aityldy. Arasynda jaǵymdysy da bar, jaǵymsyzy da jeterlik. Biri – maqtasa, ekinshisi – dattaidy. Film prokatqa da shyqty. Ártúrli daqpyrtty áńgimeler kóbeigen soń, kinodramatýrgtyń jary, belgili mádeniettanýshy Zira Naýryzbaevaǵa qońyraý shalǵanbyz. Zira apaidan Talasbek aǵanyń film týraly kózqarasy qalai bolǵanyn suraǵanymyzda:
«21 qyrkúiek kúni tańerteń Talasbekti Doshan aǵa ońasha aparyp, áli tolyq bite qoimaǵan filmniń alǵashqy nusqasyn kórsetken eken. Montajy da tolyq bitpegen filmniń nusqasy Talasbektiń kóńilinen shyqsa kerek. Úige kelgeninde kózine jas alyp, riza bolyp aitqany áli esimizde. «Sondai jaqsy film bolypty» dep baǵa berip edi. Filmniń tanystyrylymy kezinde shaqyrdy. Kórdim. Kóńilimnen shyqpaǵan epizodtary da boldy. Keibir nárseler artyqtaý bolǵan sekildi. Tipti, «Áttegen-ai» deitindei bir-eki tusy bar. Ár nársege syni kózqaraspen qaraityn adambyz ǵoi. Álemdik deńgeidegi filmdermen salystyryp qaraitynymyz taǵy bar. Sondai salystyryp qaraǵanda, birli-jarym kemshilikteri baiqalady, árine. Keibir sátteri beineklipter sekildi tez ainalady. Jasy úlken adamdarǵa muny qabyldaý qiyn siiaqty. Al, jastarǵa bul unaityny belgili. Bes júz jylqy aidap ketetin barymtasy bar edi. Ol epizodtar filmge enbei qalypty. Áli de filmge bir-eki epizod qossa dep oilaimyn. Ony Doshan aǵa ózi sheshetin bolar» degen-di.
Elimiz táýelsizdik alǵaly beri Qunanbai týraly az jazylǵan joq. «Abai jolynda» aitylmaǵan aqiqatty izdegender de jeterlik. Aǵa sultannyń naǵyz tulǵasyna qatysty pikir qaishylyqtary da kóp edi. Talasbek Ásemqulov osy olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin baryn saldy. Stsenarii jazarynyń aldynda Qunanbai atamyzǵa qatysty derekterdiń bárin oqyp, zerdelep shyqqanyn Zira apai aitqan bolatyn. Ol týyp-ósken Shubartaý men Abai – bir-birine kórshi jatqan aýdandar. Demek, kinodramatýrg bala kezinen-aq Abai men Qunanbai týraly aýyl aqsaqaldarynan kóp estigen. Sonyń bárin jadyna túiip ósken. Munyń báriniń stsenariidi jazýǵa septigi tidi. Kinodramatýrg úshin óz taqyrybyn ashýda kóp qinalmaǵandyǵy osydan baiqalsa kerek.
Jalpy, o bastaǵy áńgime «Qunanbaidyń» Memlekettik syilyqqa usynylýynan shyqqan. Memlekettik syilyqqa ujymdyq eńbekti usyný burynnan bar úrdis. Bir kezderi Memlekettik syilyqty alǵan qadaý-qadaý spektaklder boldy. Jekelegen adamdarǵa emes, spektaklge beriletin jaqsy dástúr bar edi. Ázirbaijan Mámbetov qoiǵan «Ana-Jer-ana» men «Qan men terdiń» KSRO-nyń memlekettik syilyǵyn alǵandyǵyna, Kúlásh Baiseiitovanyń «Qyz Jibek» operasymen aty dúrkirep shyqqanyna tarih kýá.
Bir bilerimiz, Doshan Joljaqsynovtyń jeke basynda Memlekettik syilyq bar. Syilyq «Qunanbaiǵa» beriletini aqiqat. Taǵy bir aqiqat, «Qunanbaida» Talasbek Ásemqulovtyń da qoltańbasynyń barlyǵy. Stsenarii myqty bolmasa, kinodramatýrg ynta-shyntasymen Qunanbaidy zerttemese, film kóptiń kóńilinen shyǵar ma edi. Joq. Demek, «Qunanbai» filmi Memlekettik syilyqqa laiyqty bolsa, Talasbek Ásemqulov ta sol syilyqqa laiyq degen sóz.
Mádeniettanýshy Ásiia Baǵdáýletqyzy bul turǵyda:
– Munyń bári bizdiń zańdardyń, erejelerdiń durys jasalmaitynynan bolyp turǵan siiaqty. O dúnielik adamnyń shyǵarmasyn Memlekettik syilyqqa usynýǵa bolmaidy degen talap bar shyǵar, biraq, onyń ujymdyq jumysy usynylsa, esimin syzyp tastańdar degendi oqyǵan joqpyn. Eger alda-jalda sondai talap tasqa basylǵan bolsa, ony bárimiz jabylyp ózgertýimiz kerek. Óitkeni, bul aqylǵa syimaidy. Tiri adamǵa qatysty ádiletsizdik – ádiletsizdik, ólgen adamǵa qatysty ádiletsizdik – qudaisyzdyq bolady. Tiri adammen aitysýǵa bolady, alysyp, julysýǵa bolady. Basynýǵa da bolatyn shyǵar. Biraq, ólgen adamdy basynǵanyń – ózińniń aryńdy basynǵanyń, uiatyńdy tunshyqtyrǵanyń siiaqty bolyp elesteidi maǵan. Tóbemizde Qudai bar emes pe? Mynaý jybyrlaǵan jalǵan dúnieden joǵarǵy ádilet bar emes pe? Ony qalai umyttyq? Eger shynynda da, T.Ásemqulovtyń esimi «Qunanbai» avtorlarynyń biri retinde tizimge qosylmasa, bul bárimizdiń betimizge salyq bolady. Óitkeni, osy qoǵamdy qurap otyrǵan biz, onyń jazylmaǵan zańdylyqtarynyń saqtalýyna, al, jazylatyndarynyń ádiletpen jazylýyna biz jaýaptymyz. Osy ádiletsizdikti kórip otyryp úndemei qalý bárimizdiń de sol qiianatty óz qolymyzben jasaǵanymyzben teń bolyp shyǵady. Talasbek Ásemqulov pen Doshan Joljaqsynovtyń tandeminsiz «Birjan sal» da, «Qunanbai» da bolmaityn edi. Biz osy filmder úshin Doshan aǵaǵa qalai alǵys aitsaq, Talasbek aǵaǵa da solai qaryzdarmyz. Túsinemiz, kino – ujymdyq óner. Biraq, onda da árkimniń qosqan úlesi bolady ǵoi. Ol bir túsirilim alańynda shai tasyp júrgen kómekshi, ne úshinshi operator nemese epizodtyq róldegi akter emes. Ol – stsenarii avtory. Akterlik turǵydan alǵanda, shyndap kelgende, Qunanbai – Doshan Joljaqsynovtan bólek, Zere rólindegi Nursifat Salyqova men Baraq rólindegi Aidos Bektemirdiń sheberligine tánti boldyq.
Bul filmde operator men kompozitordyń jumysyn da atap ótýge bolady. Ras. Biraq, solardyń bárin qosyp turyp, bir Talasbekti syzyp tastaý qai ádiletke jatady? Stsenariisiz film bolatyn ba edi? Ras, Talasbektiń esimin qossa da, qospasa da, bul alamanda biz «Qunanbaiǵa» ish tarta, ishtei bolysyp qaraimyz. Óitkeni, minsiz bolmasa da, maqsaty anyq, shyn Qunanbaidy tiriltýge talpynys bul. Ideialyq turǵyda biik shyǵarma. Biraq, másele filmniń syilyqty alý, almaýynda da emes. Másele, qarapaiym ǵana ádilette. Qalai bura tartsańyz da, Talasbek Ásemqulovtyń Memlekettik syilyqqa úmitkerler tiziminen alynyp tastalýyna eshqandai qisyn joq.
Mundai, memleket atynan, demek bárimizdiń, búkil ultymyzdyń atynan beriletin syilyqta yǵai men syǵailyǵyń emes, talant, eńbek, shyǵarma baǵalanýy kerek ásilinde. Talasbek marqumnyń shendilerdiń tilin tabýǵa ikemi bolmaǵany ras. Basqa kináraty joq edi. Sondyqtan, osy qoǵamnyń ary úshin, bul olqylyqty túzetý kerek dep sanaimyn» deidi.
Oryndy sóz. Áńgimeniń jóni osy. «Birjan sal» men «Qunanbaidyń» myqtylyǵy – Joljaqsynovta ǵana turǵan joq. Onyń túp negizi – stsenariidiń sheberliginde. Sheber kim? Árine, Ásemqulov. «Qunanbai» filmindegi kesek-kesek sóz oramdary kimge tiesili? Taǵy da Ásemqulovqa. Endeshe, syilyqqa úmitkerler tiziminen Ásemqulovty kóre almasaq, bizdiń abyroiymyzǵa syn!
Doshan myrza, buǵan siz ne deisiz?!
Gúlzina BEKTAS,
"Aiqyn" gazeti
