ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردٸڭ بٸرٸندە جازۋشى ٶمٸرجان ەبدٸحالىقۇلى «قۇنانباي» فيلمٸنٸڭ مەملەكەتتٸك سىيلىققا ۇسىنىلىپ جاتقاندىعىن, تالاسبەك ەسەمقۇلوۆتىڭ فيلم اۆتورلارىنىڭ بٸرٸ رەتٸندە ۇسىنىلۋى قاجەتتٸگٸن ايتىپ, مەسەلە كٶتەرگەن ەدٸ.
بۇل ۇسىنىستى كٶپشٸلٸك تە قولداي جٶنەلدٸ. جەلٸ قولدانۋشىلارى بۇل مەسەلەنٸ تالاپ ەتۋ كەرەكتٸگٸن, «تالاپ ەتپەسەك, تالاسبەكتٸ تاعى دا تاسادا قالدىرادى» دەگەن نيەتپەن دابىل قاققان.
ٶتكەن كٷندەردٸ تاعى بٸر ەسكە الساق, «قۇنانباي» فيلمٸ تٷسٸرٸلٸپ جاتقان تۇستا مارقۇم تالاسبەك اعا قوڭىراۋ شالدى. فيلمنٸڭ تٷسٸرٸلٸمٸنٸڭ كٶبٸ كەتٸپ, ازى قالعانىن ايتىپ, رەپورتاج جاسايىق دەگەن ٶتٸنٸشٸن بٸلدٸرگەن. الايدا, دوسحان اعا فيلم اياقتالماي جاتىپ, جارنامالاۋعا قارسى بولدى. سول جولى تالاسبەك اعادان «وقيعانىڭ جەلٸسٸ قايدان الىنعانىن?» سۇراعان ەدٸك.
«بالا كەزٸمنەن اۋىلدا ەستٸپ, قانىعىپ ٶسكەن ەڭگٸمەلەرٸمنٸڭ نەگٸزٸندە جازىلدى. كٶبٸ بايانداۋ ەمەس. ناقتى وقيعالارعا قۇرىلعان. ستسەنارييدٸ كٶركەمدٸك كەڭەس جىلى قابىلداپ, بەكٸتتٸ. سەنەسٸڭ بە, قۇنانباي كەڭەس زامانىنداعى ەڭ ٷلكەن يدەولوگييانىڭ قۇربانى بولعان ادام. ناعىز قۇنانباي تۋرالى ەڭگٸمەلەر ەلدٸڭ اۋزىندا عانا ايتىلىپ جٷر. قۇنانباي – ناعىز كەمەڭگەر تۇلعا. ەدٸلەتتٸ بي بولعان. مەملەكەتشٸل. ەڭ الدىمەن ونىڭ قايراتكەرلٸگٸن كٶرسەتۋٸمٸز كەرەك فيلم ارقىلى. دوسحاننىڭ دا كٶرسەتكٸسٸ كەلگەنٸ وسى. قۇنانبايدى قارالاعان تاريحتان اقتاپ الۋىمىز كەرەك. ناعىز قۇنانبايدى ەلٸ ەشكٸم بٸلمەيدٸ» دەگەن ەدٸ.
«قۇنانباي» تۋرالى تالاسبەك ەسەمقۇلوۆقا دەيٸن بەلگٸلٸ عالىم تۇرسىن جۇرتباي مەن جازۋشى بەيبٸت ساپارەلٸ دە زەرتتەگەن. بۇل تۋرالى تالاسبەك اعانىڭ: «ەكەۋٸنٸڭ دە كٸتابىمەن تانىسپىن. ٶزٸم دە قۇنانبايدىڭ تاعدىرىن بٸر كٸسٸدەي بٸلەتٸن اداممىن. كەڭەس زامانىندا الاش ازاماتتارىنىڭ بەرٸن قىرىپ سالدىق. كەڭەس زامانىندا ٶنەر مەن ەدەبيەتتٸڭ بەرٸ يدەولوگيياعا باعىندى. سول سەبەپتٸ دە, تۇلعالارىمىزدىڭ ناعىز بەينەسٸن كٶرسەتە العان جوقپىز. مەسەلەن, تەتتٸمبەتتٸ الايىق. تەتتٸمبەت تۋرالى وسى ۋاقىتقا دەيٸن ەشقاشان دۇرىس ايتىلعان جوق. كٶپ دەرەكتەر ناقتى ەمەس. دەۋلەتكەرەيدٸڭ ٶزٸن ەزەر تانىتتىق» دەگەنٸ بار-دى.
ٶكٸنٸشتٸسٸ, تالاسبەك اعا ەڭگٸمەسٸن اياقتاي المادى. الماتىعا كەلگەنٸندە اسىقپاي, قۇنانباي تۋرالى ەستٸگەن-بٸلگەنٸن ايتپاق بولعان. امال نەشٸك, سۇم اجال وعان جەتكٸزبەدٸ.
فيلم جارىققا شىققاننان كەيٸن دە سان الۋان پٸكٸرلەر ايتىلدى. اراسىندا جاعىمدىسى دا بار, جاعىمسىزى دا جەتەرلٸك. بٸرٸ – ماقتاسا, ەكٸنشٸسٸ – داتتايدى. فيلم پروكاتقا دا شىقتى. ەرتٷرلٸ داقپىرتتى ەڭگٸمەلەر كٶبەيگەن سوڭ, كينودراماتۋرگتىڭ جارى, بەلگٸلٸ مەدەنيەتتانۋشى زيرا ناۋرىزباەۆاعا قوڭىراۋ شالعانبىز. زيرا اپايدان تالاسبەك اعانىڭ فيلم تۋرالى كٶزقاراسى قالاي بولعانىن سۇراعانىمىزدا:
«21 قىركٷيەك كٷنٸ تاڭەرتەڭ تالاسبەكتٸ دوسحان اعا وڭاشا اپارىپ, ەلٸ تولىق بٸتە قويماعان فيلمنٸڭ العاشقى نۇسقاسىن كٶرسەتكەن ەكەن. مونتاجى دا تولىق بٸتپەگەن فيلمنٸڭ نۇسقاسى تالاسبەكتٸڭ كٶڭٸلٸنەن شىقسا كەرەك. ٷيگە كەلگەنٸندە كٶزٸنە جاس الىپ, ريزا بولىپ ايتقانى ەلٸ ەسٸمٸزدە. «سونداي جاقسى فيلم بولىپتى» دەپ باعا بەرٸپ ەدٸ. فيلمنٸڭ تانىستىرىلىمى كەزٸندە شاقىردى. كٶردٸم. كٶڭٸلٸمنەن شىقپاعان ەپيزودتارى دا بولدى. كەيبٸر نەرسەلەر ارتىقتاۋ بولعان سەكٸلدٸ. تٸپتٸ, «ەتتەگەن-اي» دەيتٸندەي بٸر-ەكٸ تۇسى بار. ەر نەرسەگە سىني كٶزقاراسپەن قارايتىن ادامبىز عوي. ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ فيلمدەرمەن سالىستىرىپ قارايتىنىمىز تاعى بار. سونداي سالىستىرىپ قاراعاندا, بٸرلٸ-جارىم كەمشٸلٸكتەرٸ بايقالادى, ەرينە. كەيبٸر سەتتەرٸ بەينەكليپتەر سەكٸلدٸ تەز اينالادى. جاسى ٷلكەن ادامدارعا مۇنى قابىلداۋ قيىن سيياقتى. ال, جاستارعا بۇل ۇنايتىنى بەلگٸلٸ. بەس جٷز جىلقى ايداپ كەتەتٸن بارىمتاسى بار ەدٸ. ول ەپيزودتار فيلمگە ەنبەي قالىپتى. ەلٸ دە فيلمگە بٸر-ەكٸ ەپيزود قوسسا دەپ ويلايمىن. ونى دوسحان اعا ٶزٸ شەشەتٸن بولار» دەگەن-دٸ.
ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العالى بەرٸ قۇنانباي تۋرالى از جازىلعان جوق. «اباي جولىندا» ايتىلماعان اقيقاتتى ٸزدەگەندەر دە جەتەرلٸك. اعا سۇلتاننىڭ ناعىز تۇلعاسىنا قاتىستى پٸكٸر قايشىلىقتارى دا كٶپ ەدٸ. تالاسبەك ەسەمقۇلوۆ وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ٷشٸن بارىن سالدى. ستسەناريي جازارىنىڭ الدىندا قۇنانباي اتامىزعا قاتىستى دەرەكتەردٸڭ بەرٸن وقىپ, زەردەلەپ شىققانىن زيرا اپاي ايتقان بولاتىن. ول تۋىپ-ٶسكەن شۇبارتاۋ مەن اباي – بٸر-بٸرٸنە كٶرشٸ جاتقان اۋداندار. دەمەك, كينودراماتۋرگ بالا كەزٸنەن-اق اباي مەن قۇنانباي تۋرالى اۋىل اقساقالدارىنان كٶپ ەستٸگەن. سونىڭ بەرٸن جادىنا تٷيٸپ ٶسكەن. مۇنىڭ بەرٸنٸڭ ستسەنارييدٸ جازۋعا سەپتٸگٸ تيدٸ. كينودراماتۋرگ ٷشٸن ٶز تاقىرىبىن اشۋدا كٶپ قينالماعاندىعى وسىدان بايقالسا كەرەك.
جالپى, و باستاعى ەڭگٸمە «قۇنانبايدىڭ» مەملەكەتتٸك سىيلىققا ۇسىنىلۋىنان شىققان. مەملەكەتتٸك سىيلىققا ۇجىمدىق ەڭبەكتٸ ۇسىنۋ بۇرىننان بار ٷردٸس. بٸر كەزدەرٸ مەملەكەتتٸك سىيلىقتى العان قاداۋ-قاداۋ سپەكتاكلدەر بولدى. جەكەلەگەن ادامدارعا ەمەس, سپەكتاكلگە بەرٸلەتٸن جاقسى دەستٷر بار ەدٸ. ەزٸربايجان مەمبەتوۆ قويعان «انا-جەر-انا» مەن «قان مەن تەردٸڭ» كسرو-نىڭ مەملەكەتتٸك سىيلىعىن العاندىعىنا, كٷلەش بايسەيٸتوۆانىڭ «قىز جٸبەك» وپەراسىمەن اتى دٷركٸرەپ شىققانىنا تاريح كۋە.
بٸر بٸلەرٸمٸز, دوسحان جولجاقسىنوۆتىڭ جەكە باسىندا مەملەكەتتٸك سىيلىق بار. سىيلىق «قۇنانبايعا» بەرٸلەتٸنٸ اقيقات. تاعى بٸر اقيقات, «قۇنانبايدا» تالاسبەك ەسەمقۇلوۆتىڭ دا قولتاڭباسىنىڭ بارلىعى. ستسەناريي مىقتى بولماسا, كينودراماتۋرگ ىنتا-شىنتاسىمەن قۇنانبايدى زەرتتەمەسە, فيلم كٶپتٸڭ كٶڭٸلٸنەن شىعار ما ەدٸ. جوق. دەمەك, «قۇنانباي» فيلمٸ مەملەكەتتٸك سىيلىققا لايىقتى بولسا, تالاسبەك ەسەمقۇلوۆ تا سول سىيلىققا لايىق دەگەن سٶز.
مەدەنيەتتانۋشى ەسييا باعدەۋلەتقىزى بۇل تۇرعىدا:
– مۇنىڭ بەرٸ بٸزدٸڭ زاڭداردىڭ, ەرەجەلەردٸڭ دۇرىس جاسالمايتىنىنان بولىپ تۇرعان سيياقتى. و دٷنيەلٸك ادامنىڭ شىعارماسىن مەملەكەتتٸك سىيلىققا ۇسىنۋعا بولمايدى دەگەن تالاپ بار شىعار, بٸراق, ونىڭ ۇجىمدىق جۇمىسى ۇسىنىلسا, ەسٸمٸن سىزىپ تاستاڭدار دەگەندٸ وقىعان جوقپىن. ەگەر الدا-جالدا سونداي تالاپ تاسقا باسىلعان بولسا, ونى بەرٸمٸز جابىلىپ ٶزگەرتۋٸمٸز كەرەك. ٶيتكەنٸ, بۇل اقىلعا سىيمايدى. تٸرٸ ادامعا قاتىستى ەدٸلەتسٸزدٸك – ەدٸلەتسٸزدٸك, ٶلگەن ادامعا قاتىستى ەدٸلەتسٸزدٸك – قۇدايسىزدىق بولادى. تٸرٸ اداممەن ايتىسۋعا بولادى, الىسىپ, جۇلىسۋعا بولادى. باسىنۋعا دا بولاتىن شىعار. بٸراق, ٶلگەن ادامدى باسىنعانىڭ – ٶزٸڭنٸڭ ارىڭدى باسىنعانىڭ, ۇياتىڭدى تۇنشىقتىرعانىڭ سيياقتى بولىپ ەلەستەيدٸ ماعان. تٶبەمٸزدە قۇداي بار ەمەس پە? مىناۋ جىبىرلاعان جالعان دٷنيەدەن جوعارعى ەدٸلەت بار ەمەس پە? ونى قالاي ۇمىتتىق? ەگەر شىنىندا دا, ت.ەسەمقۇلوۆتىڭ ەسٸمٸ «قۇنانباي» اۆتورلارىنىڭ بٸرٸ رەتٸندە تٸزٸمگە قوسىلماسا, بۇل بەرٸمٸزدٸڭ بەتٸمٸزگە سالىق بولادى. ٶيتكەنٸ, وسى قوعامدى قۇراپ وتىرعان بٸز, ونىڭ جازىلماعان زاڭدىلىقتارىنىڭ ساقتالۋىنا, ال, جازىلاتىندارىنىڭ ەدٸلەتپەن جازىلۋىنا بٸز جاۋاپتىمىز. وسى ەدٸلەتسٸزدٸكتٸ كٶرٸپ وتىرىپ ٷندەمەي قالۋ بەرٸمٸزدٸڭ دە سول قيياناتتى ٶز قولىمىزبەن جاساعانىمىزبەن تەڭ بولىپ شىعادى. تالاسبەك ەسەمقۇلوۆ پەن دوسحان جولجاقسىنوۆتىڭ تاندەمٸنسٸز «بٸرجان سال» دا, «قۇنانباي» دا بولمايتىن ەدٸ. بٸز وسى فيلمدەر ٷشٸن دوسحان اعاعا قالاي العىس ايتساق, تالاسبەك اعاعا دا سولاي قارىزدارمىز. تٷسٸنەمٸز, كينو – ۇجىمدىق ٶنەر. بٸراق, وندا دا ەركٸمنٸڭ قوسقان ٷلەسٸ بولادى عوي. ول بٸر تٷسٸرٸلٸم الاڭىندا شاي تاسىپ جٷرگەن كٶمەكشٸ, نە ٷشٸنشٸ وپەراتور نەمەسە ەپيزودتىق رٶلدەگٸ اكتەر ەمەس. ول – ستسەناريي اۆتورى. اكتەرلٸك تۇرعىدان العاندا, شىنداپ كەلگەندە, قۇنانباي – دوسحان جولجاقسىنوۆتان بٶلەك, زەرە رٶلٸندەگٸ نۇرسيفات سالىقوۆا مەن باراق رٶلٸندەگٸ ايدوس بەكتەمٸردٸڭ شەبەرلٸگٸنە تەنتٸ بولدىق.
بۇل فيلمدە وپەراتور مەن كومپوزيتوردىڭ جۇمىسىن دا اتاپ ٶتۋگە بولادى. راس. بٸراق, سولاردىڭ بەرٸن قوسىپ تۇرىپ, بٸر تالاسبەكتٸ سىزىپ تاستاۋ قاي ەدٸلەتكە جاتادى? ستسەنارييسٸز فيلم بولاتىن با ەدٸ? راس, تالاسبەكتٸڭ ەسٸمٸن قوسسا دا, قوسپاسا دا, بۇل الاماندا بٸز «قۇنانبايعا» ٸش تارتا, ٸشتەي بولىسىپ قارايمىز. ٶيتكەنٸ, مٸنسٸز بولماسا دا, ماقساتى انىق, شىن قۇنانبايدى تٸرٸلتۋگە تالپىنىس بۇل. يدەيالىق تۇرعىدا بيٸك شىعارما. بٸراق, مەسەلە فيلمنٸڭ سىيلىقتى الۋ, الماۋىندا دا ەمەس. مەسەلە, قاراپايىم عانا ەدٸلەتتە. قالاي بۇرا تارتساڭىز دا, تالاسبەك ەسەمقۇلوۆتىڭ مەملەكەتتٸك سىيلىققا ٷمٸتكەرلەر تٸزٸمٸنەن الىنىپ تاستالۋىنا ەشقانداي قيسىن جوق.
مۇنداي, مەملەكەت اتىنان, دەمەك بەرٸمٸزدٸڭ, بٷكٸل ۇلتىمىزدىڭ اتىنان بەرٸلەتٸن سىيلىقتا ىعاي مەن سىعايلىعىڭ ەمەس, تالانت, ەڭبەك, شىعارما باعالانۋى كەرەك ەسٸلٸندە. تالاسبەك مارقۇمنىڭ شەندٸلەردٸڭ تٸلٸن تابۋعا يكەمٸ بولماعانى راس. باسقا كٸنەراتى جوق ەدٸ. سوندىقتان, وسى قوعامنىڭ ارى ٷشٸن, بۇل ولقىلىقتى تٷزەتۋ كەرەك دەپ سانايمىن» دەيدٸ.
ورىندى سٶز. ەڭگٸمەنٸڭ جٶنٸ وسى. «بٸرجان سال» مەن «قۇنانبايدىڭ» مىقتىلىعى – جولجاقسىنوۆتا عانا تۇرعان جوق. ونىڭ تٷپ نەگٸزٸ – ستسەنارييدٸڭ شەبەرلٸگٸندە. شەبەر كٸم? ەرينە, ەسەمقۇلوۆ. «قۇنانباي» فيلمٸندەگٸ كەسەك-كەسەك سٶز ورامدارى كٸمگە تيەسٸلٸ? تاعى دا ەسەمقۇلوۆقا. ەندەشە, سىيلىققا ٷمٸتكەرلەر تٸزٸمٸنەن ەسەمقۇلوۆتى كٶرە الماساق, بٸزدٸڭ ابىرويىمىزعا سىن!
دوسحان مىرزا, بۇعان سٸز نە دەيسٸز?!
گٷلزينا بەكتاس,
"ايقىن" گازەتٸ
