Tarihi sana eń basty tuǵyr. Sebebi onyń ortalyǵy adam. Sol adam tarihi sanany saqtaityn da qajet etetin de...
Qazaqta tarihi sananyń bolý sebebi, qazaq degen bolmys bar, tiri, egemen eli bar. Endi sol tarihi sananyń iesi adam, iaǵni qazaq óz tarihi tanymy men tarihi tájiribesi arasynda sabaqtastyqty ǵylymi tanymdyq deńgeide quryp, ony qajetine jarata almasa, jalǵyz tarihi sana eshteńe de istei almaidy. Sondyqtan qazaqtyń tarihi sanasyn jańǵyrtyp, oiatyp, úsh ýaqytyn: ótkeni, búgini men bolashaǵyna senim uialatatyn tuǵyry ol - tarihi tanym ekendigi málim.
Tarihi tanym degen - ol qazaqtyń tarihi tájiribesindegi barlyq qabattardyń ǵylymi ainalymda bolýy. Biraq biz belgili sebeptermen, tarihi tanymyn ǵylymi ainalym arqyly jańǵyrtýdy áli memlekettik deńgeide saiasat ne joba retinde qolǵa alǵan emespiz. Tek qana birli-jarym jekelegen ǵalymdar bolmasa. Tarihi sana men tarihi tanymnyń tutastyǵy eń birinshi saiasi institýt - memleketke, bilikke negizgi tuǵyr bolýy kerek edi. "Máńgilik el" ideiasyn kóterip júrgen el aldymen, máńgilikke óziniń ótken tarihymen ǵana umtyla alady. Ol máńgiligi qundylyqtary men sol memleket súiengen bolmys týraly bolmaq. Memleket bolmysynda onyń qurýshysy, saiasi-quqyqtyq júiesi men tájiribesi, ótkeni men bolashaǵy tutastai onyń tarihi tájiribesiniń qabattarynan turady. Memleket sol qabattardaǵy kez kelgen qundylyqtary men transformatsiialyq qubylystaryna mán bergeni abzal. Egemen el bolyp jariialaǵan soń, keshegi keńestik inertsiianyń ustanymdary men yqpalynan ajyrap, sana derbestigi men saiasatyn da naqtylap alý úshin de tarih filosofiiasy - shart.
Platon aitpaqshy, memleket de adam siiaqty. Onyń da jastyǵy, jigittigi men qartyǵy keletin shaqtary bar. Nietim, memleketimiz jas bola tura qartaiyp qalmas úshin de osy salaǵa durystap kóńil bólgeni abzal dep bilem. Jeke oiym. Biliktegiler ózderi bilip birdeńe istep jatqan bolar degen úmitim de joq emes. Biraq tarihi sanada jańǵyryq joq. Osy ótip bara jatqan jyldy IýNESKO Iasaýi jyly dep jariialady. Bul qubylys, memleket úshin de búgingi islamofobiiaǵa da qalqan retinde ustanatyn is shara bolýy tiis edi. Memlekettik institýttan da, NurOtan degen saiasi partiiadan da, BǴM men Din isteri jáne azamattyq qoǵam ministrliginen de ún shyqpady. Túrkiiada belsendilik tanytyldy. Ózbekstan da qur qalmady. Qyrǵyz ben Ázerbaijan da shet qalǵan joq. Biraq Qazaqstan buǵan qosyla almady, ún qata almady.
Jazda QMDB-ǵa aityp júrip on shaqty zertteýshiniń basyn qosyp "dóńgelek stól" ótkizdik. Kúzde "Túrki Akademiiasy" degen atyń bar ǵoi dep, Iasaýi atyn "Kitap kórmesinde" zikir ettik. Negizi bul isti tarihqa degen sál de bolsa qurmet sezimi barlarmen ǵana tyrashtanyp ótkizdik. Bári qoǵamdyq negizde bolǵan áreketten aspady. Sonda memleket qaida? Onyń tarihqa degen suranysy qaida?
Qazaqstanda memleket bolmysy úshin teoriia men praktika qashan úndesip, úilesedi eken degen oidan týǵan pikirim... Óz sózim - ózimdiki... Eger bilikti orynsyz suraqtarmen mazalasam, keshirim ótinemin. Sebebi bilik degen qazaq úshin sokraldy qubylys. Qazaqtyń qamyna nazaryn salmasa da, erteń esi kirgesin oilanar degen úmit te joq emes.
Dosai Kenjetai
teolog, dintanýshy, professor
.jpg)