Fenomenologiia degen kategoriia bar. Ol barlyq ǵylym ataýlynyń zertteý aspektisiniń formasy men kórinisin, orny men ýaqytyn, sebebi men saldaryna qatysty sipattalady. Fenomen ol realdy qubylys. Odan qashyp kete almaisyń sebebi, adam men álem arasyndaǵy qatynastyń tanymdyq ólshemi osy kategoriia arqyly ǵana anyqtalady. Kezinde nemis oishyly Gegel de rýhtyń óziniń fenomenologiiasyna nazar aýdartty. Sebebi rýhsyz, mánsiz, sanasyz myna álemdegi aqiqatty tanyp tústeý múmkin emes. Biraq pozitivizm kerisinshe tanyp tústedi. Fenomender álemi ǵana aqiqat. Qalǵany illiýziia, sandyraq, ǵylymi ólshemderge kelmeidi. Sondyqtan, Alla, rýh, kielilik, qasietti, sakralizatsiia degen kategoriialardy fenomen álemine jatqyzýǵa bolmaidy. Ol bar joǵy belgisiz «no-men» bolǵandyqtan, adamdy ishki quldyqqa, sana mesheýligine, erkindiginen jattandyryp, ony álemge, tabiǵatqa táýeldi etedi. Adam máńgi tsikldik oilaýdyń determinizminen qutyla almaidy dep dáleldedi. Bul tarih adamzattyń ótken ǵasyrdaǵy basynan ótken izdenisteri retinde jazylyp, syzylyp jatyr. Tarihty da joqqa shyǵara almaimyz. Sebebi onda da kie bar.
Biraq jaratylysqa qatysty ontologiia degen ǵylym bar. Ony moiyndaý adamnyń máni men quqyn, bolmysy men erkin, qyzmeti men statýsyna degen moraldyq, demokratiialyq qurmet bolyp sanalady. Osy úderis keshegi qos qutypty «NATO men Varshava» degen jahandyq jiktelý siiaqty mánsiz qyńyr teketires toqtady. Biraq inertsiiasy áli kúnge jalǵasyp kele jatyr. Osy bir aǵyn sýdai úderiske ózindik ashytqysyn qosa almai kele jatqan el bolsa, ol biz edik.
Bilge qaǵan aitpaqshy, «...túrikter sanasyzdyqtan, oisyzdyqtan rýhyn jegi qurtqa jegizedi» demekshi, endi óldik pe degende, egemen el boldyq. Sodan beri shirek ǵasyr da syrǵyp óte shyqty. Bul ýaqyt - bir eldiń memlekettilik tarihynda qas qaǵym sáttik ólshem.
Bul sózimdi filosofiialyq kategoriialardan bastaýyma sebep bolǵan, elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Egemen Qazaqstan» gazetinde jariialanǵan «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty maqalasy boldy.
Shyndyǵynda kez kelgen qubylys mánsiz, rýhsyz kórinis tappaidy. Qazaq degen bolmys bar eken, memlekettiligin de qurdy. Egemendigin jariialady. Memleket ol sol bolmystyń saiasi erkindiginiń kepili. Bolmysymyz bar eken, erkindigimizdi aldyq. Biraq bul saiasi erkindik, sol memleket qurýshy ulttyń, mádeniettiń ishki erkindigine tikelei qatysty bolatyn. Bul jerde de sana men bolmys qatynasy mańyzdy. Biraq grek filosofiiasyndaǵydai «bolmys birinshi iaki sana birinshi» dep talasý paida bermeidi. Bul dialektikalyq oilaý júiesi qazaqqa kelmeidi, sebebi qazaq bolmysynyń ózindik órkeniettik tabiǵaty ereksheligi bar: ol ýniversaldy tutastyq. Jan men tán birtutas. Mine osy fenomenologiialyq aqiqatty elbasymyz «Maqsatqa jetý úshin bizdiń sanamyz isimizden ozyp júrýi, iaǵni odan buryn jańǵyryp otyrýy tiis» dep ashyp kórsetipti. Iaǵni sana men is birge, biraq, sana ozyp júrýi shart. Demek burynǵy keńestik markstik dialektikalyq filosofiiadaǵy «sanany turmys bileidi» emes, turmystan sana ozyp júrýi tiis.
Árine aýyzdy qur shóppen súrtýge bolmas. Qazaq búginge deiin rýhaniiatsyz, sanasyz edi deýden aýlaqpyz. Sanasyz, rýhsyz bolsaq, onda bolmysymyz da bolmas edi. Biz barmyz. Sondyqtan da qazaq eli, ulty, mádenieti, tarihy, dini, memlekettiligi, tili men dili de bar, tiri. Ol egemendikpen birge qaita jańǵyrdy. Biraq tym álsiz, ári júiesiz, ári jasqanshaq, ári printsipsiz úderistik sabaqtastyǵy joq tirshilik boldy. Sebebi keshegi keńestik inertsiiadan arylý úshin de ýaqyt shart bolatyn. Mine osy shartty ýaqyttyń bitkendigi týraly Elbasy búgin ashyq jariialady deýge bolady. Bul maǵan osydan shirek ǵasyr burynǵy elimizdiń «Egemendigin jariialaýdan» kem áser etpedi desem artyq aitqandyq emes.
Adamnyń da ulttyń da, mádeniettiń de, memlekettiń de, órkeniettiń de ishki qýaty, sanasy bar. Sol mán, sana, jan, rýh, nomen...ár ýaqyt belesinde tazarýǵa iaki arylýǵa muqtaj. Mundai muqtajdyqty, qajettilikti sezinýdiń ózi sakraldy. Bul bir qudailyq syi deýge bolady. Biraq qazaq óz bolmysy fenomenologiialyq turǵydan ózgeriske ushyraǵan. Ultsyzdaný, birtekti mádeniet alańyn joǵaltqan, demek ultty ult qylyp ustap turǵan qabattarynan da jattanyp úlgergen. Elbasy osy qabattyń mańyzdylyǵyna nazar aýdartyp otyr: «... jańǵyrǵan qoǵamnyń óziniń tamyry tarihynyń tereńinen bastaý alatyn rýhani kody bolady...Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – sol ulttyq kodyńdy saqtai bilý. Onsyz jańǵyrý degenińizdiń qur jańǵyryqqa ainalýy op-ońai». Osy jerde «eki qadam alǵa, bir qadam artqa» degen Batystyń ustanymy oiǵa oralady. Sebebi dál búgingi tańda turaqty konstant rýhani tuǵyr bizden alystap ketken. Sebebi, ulttyq kod iaǵni ulttyq sana birtekti ári turaqty emes. Bul týraly zertteýler, ǵylymi tujyrymdar da búginge deiin ne bilik ne úkimet tarapynan qoǵamdyq negizde bolsa da suranys týdyrǵan emes.
Búgingi surqymyzda «qazaqtaný» máselesi ábden ýshyǵyp tur. Jershildik, rýshyldyq, jemqorlyq, paraqorlyq, quqyqtyń jáne ustanymnyń zańmen qorǵalmaityndyǵy men jaýapsyzdyǵy, tulǵalyq pen jamaǵatshyldyq arasynda ulttyq sana taptalyp otyr. Osyndai ahýal ulttyq sana, ulttyq tanym, ulttyq tájiribe men senimdi tutastandyra almaýda. Bolmys bar biraq onyń dinamikalyq ortalyǵy iaǵni sanasy ábden qasańdanǵan. Bilik pen qoǵam arasyndaǵy qoldan jasalǵan dialektika, keshegi keńestik saiasat tájiribesi áli kúnge qaryshtap qadam basyp keledi. Qazaqtyń dili, tili, dini, mádenieti, qundylyqtyq álemi, tarihi tájiribesi men jeri áli kúnge kielilik sipatqa ie bola almai keledi. Keibir qazaq azamattary da biliktegilerde qazaq bolmysyna senimsizdikpen qaraidy. Senim joq jerde azamattyq jaýapkershilik qaidan bolsyn. Tapqan dúnieńdi shet eldik qorlarda saqtasań, óz tilińe emes, ózgeniń tilinde tynystasań, ózge mádeniet qundylyqtarymen kúneltseń, basqalardyń baǵdarymen basqarylsań, ózińe óziń qurmetiń bolmasa, árine bolmysyna jattanǵan quldan aiyrmań qala ma? Mine osy qubylys naqty fenomen. Ony elbasymyz da «...Jańǵyrý ataýly burynǵydai «tarihi tájiribe» men «ulttyq dástúrlerge» shekeden qaramaýǵa tiis. Kerisinshe, zamana synynan súrinbei ótken ozyq dástúrlerdi tabysty jańǵyrýdyń mańyzdy alǵysharttaryna ainaldyra bilý qajet. Eger jańǵyrý eldiń ulttyq-rýhani tamyrynan nár ala almasa, ol adasýǵa bastaidy» dep tujyrymdapty. Bul ábden ǵylymi tanymǵa da bolmysqa da sai anyqtama.
Rýhani jańarý da jańǵyrý da ulttyq sananyń tazarýyna baryp tireledi. Ulttyq sana bar. Biraq qasańdanǵan, sharshaǵan. Buǵan memleket te qoǵam da jaýapty. Endi osy bilik pen qoǵam, memleket pen mádeniet, óziniń qurýshy tuǵyryn aiqyndaýda tarihi tanym, tarihi tájiribe, tarihi senim men sanasymen tutastanýy tiis. Sebebi árbir jańa nárse, ult úshin ol tarihi jadynan mura bolyp qalǵan qundylyqtaryn saraptaý arqyly qaita jańǵyryp tanylady.
Mine osy baǵdarda elbasy óziniń birneshe rýhani strategiialyq josparyn usynyp otyr...1. Básekelik qabilet; 2. Pragmatizm; 3. Ulttyq biregeilikti saqtaý; 4. Bilimniń saltanat qurýy; 5. Qazaqstannyń revoliýtsiialyq emes, evoliýtsiialyq damýy; 6. Sananyń ashyqtyǵy. Osy jospardy júzege asyrýdyń mindetteri men jobalaryn da naqty usynyp otyr. Mine osy mátinniń ózi Abaisha «Sóz túzeldi, tyńdaýshy sen de túzel» dep turǵandai áser beredi eken.
Dosai Kenjetai,
