فەنومەنولوگييا دەگەن كاتەگورييا بار. ول بارلىق عىلىم اتاۋلىنىڭ زەرتتەۋ اسپەكتٸسٸنٸڭ فورماسى مەن كٶرٸنٸسٸن, ورنى مەن ۋاقىتىن, سەبەبٸ مەن سالدارىنا قاتىستى سيپاتتالادى. فەنومەن ول رەالدى قۇبىلىس. ودان قاشىپ كەتە المايسىڭ سەبەبٸ, ادام مەن ەلەم اراسىنداعى قاتىناستىڭ تانىمدىق ٶلشەمٸ وسى كاتەگورييا ارقىلى عانا انىقتالادى. كەزٸندە نەمٸس ويشىلى گەگەل دە رۋحتىڭ ٶزٸنٸڭ فەنومەنولوگيياسىنا نازار اۋدارتتى. سەبەبٸ رۋحسىز, مەنسٸز, ساناسىز مىنا ەلەمدەگٸ اقيقاتتى تانىپ تٷستەۋ مٷمكٸن ەمەس. بٸراق پوزيتيۆيزم كەرٸسٸنشە تانىپ تٷستەدٸ. فەنومەندەر ەلەمٸ عانا اقيقات. قالعانى يلليۋزييا, ساندىراق, عىلىمي ٶلشەمدەرگە كەلمەيدٸ. سوندىقتان, اللا, رۋح, كيەلٸلٸك, قاسيەتتٸ, ساكراليزاتسييا دەگەن كاتەگورييالاردى فەنومەن ەلەمٸنە جاتقىزۋعا بولمايدى. ول بار جوعى بەلگٸسٸز «نو-مەن» بولعاندىقتان, ادامدى ٸشكٸ قۇلدىققا, سانا مەشەۋلٸگٸنە, ەركٸندٸگٸنەن جاتتاندىرىپ, ونى ەلەمگە, تابيعاتقا تەۋەلدٸ ەتەدٸ. ادام مەڭگٸ تسيكلدٸك ويلاۋدىڭ دەتەرمينيزمٸنەن قۇتىلا المايدى دەپ دەلەلدەدٸ. بۇل تاريح ادامزاتتىڭ ٶتكەن عاسىرداعى باسىنان ٶتكەن ٸزدەنٸستەرٸ رەتٸندە جازىلىپ, سىزىلىپ جاتىر. تاريحتى دا جوققا شىعارا المايمىز. سەبەبٸ وندا دا كيە بار.
بٸراق جاراتىلىسقا قاتىستى ونتولوگييا دەگەن عىلىم بار. ونى مويىنداۋ ادامنىڭ مەنٸ مەن قۇقىن, بولمىسى مەن ەركٸن, قىزمەتٸ مەن ستاتۋسىنا دەگەن مورالدىق, دەموكراتييالىق قۇرمەت بولىپ سانالادى. وسى ٷدەرٸس كەشەگٸ قوس قۇتىپتى «ناتو مەن ۆارشاۆا» دەگەن جاحاندىق جٸكتەلۋ سيياقتى مەنسٸز قىڭىر تەكەتٸرەس توقتادى. بٸراق ينەرتسيياسى ەلٸ كٷنگە جالعاسىپ كەلە جاتىر. وسى بٸر اعىن سۋداي ٷدەرٸسكە ٶزٸندٸك اشىتقىسىن قوسا الماي كەلە جاتقان ەل بولسا, ول بٸز ەدٸك.
بٸلگە قاعان ايتپاقشى, «...تٷرٸكتەر ساناسىزدىقتان, ويسىزدىقتان رۋحىن جەگٸ قۇرتقا جەگٸزەدٸ» دەمەكشٸ, ەندٸ ٶلدٸك پە دەگەندە, ەگەمەن ەل بولدىق. سودان بەرٸ شيرەك عاسىر دا سىرعىپ ٶتە شىقتى. بۇل ۋاقىت - بٸر ەلدٸڭ مەملەكەتتٸلٸك تاريحىندا قاس قاعىم سەتتٸك ٶلشەم.
بۇل سٶزٸمدٸ فيلوسوفييالىق كاتەگورييالاردان باستاۋىما سەبەپ بولعان, ەلباسى ن.ە.نازارباەۆتىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸندە جارييالانعان «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسى بولدى.
شىندىعىندا كەز كەلگەن قۇبىلىس مەنسٸز, رۋحسىز كٶرٸنٸس تاپپايدى. قازاق دەگەن بولمىس بار ەكەن, مەملەكەتتٸلٸگٸن دە قۇردى. ەگەمەندٸگٸن جارييالادى. مەملەكەت ول سول بولمىستىڭ ساياسي ەركٸندٸگٸنٸڭ كەپٸلٸ. بولمىسىمىز بار ەكەن, ەركٸندٸگٸمٸزدٸ الدىق. بٸراق بۇل ساياسي ەركٸندٸك, سول مەملەكەت قۇرۋشى ۇلتتىڭ, مەدەنيەتتٸڭ ٸشكٸ ەركٸندٸگٸنە تٸكەلەي قاتىستى بولاتىن. بۇل جەردە دە سانا مەن بولمىس قاتىناسى ماڭىزدى. بٸراق گرەك فيلوسوفيياسىنداعىداي «بولمىس بٸرٸنشٸ ياكي سانا بٸرٸنشٸ» دەپ تالاسۋ پايدا بەرمەيدٸ. بۇل ديالەكتيكالىق ويلاۋ جٷيەسٸ قازاققا كەلمەيدٸ, سەبەبٸ قازاق بولمىسىنىڭ ٶزٸندٸك ٶركەنيەتتٸك تابيعاتى ەرەكشەلٸگٸ بار: ول ۋنيۆەرسالدى تۇتاستىق. جان مەن تەن بٸرتۇتاس. مٸنە وسى فەنومەنولوگييالىق اقيقاتتى ەلباسىمىز «ماقساتقا جەتۋ ٷشٸن بٸزدٸڭ سانامىز ٸسٸمٸزدەن وزىپ جٷرۋٸ, ياعني ودان بۇرىن جاڭعىرىپ وتىرۋى تيٸس» دەپ اشىپ كٶرسەتٸپتٸ. ياعني سانا مەن ٸس بٸرگە, بٸراق, سانا وزىپ جٷرۋٸ شارت. دەمەك بۇرىنعى كەڭەستٸك ماركستٸك ديالەكتيكالىق فيلوسوفيياداعى «سانانى تۇرمىس بيلەيدٸ» ەمەس, تۇرمىستان سانا وزىپ جٷرۋٸ تيٸس.
ەرينە اۋىزدى قۇر شٶپپەن سٷرتۋگە بولماس. قازاق بٷگٸنگە دەيٸن رۋحانيياتسىز, ساناسىز ەدٸ دەۋدەن اۋلاقپىز. ساناسىز, رۋحسىز بولساق, وندا بولمىسىمىز دا بولماس ەدٸ. بٸز بارمىز. سوندىقتان دا قازاق ەلٸ, ۇلتى, مەدەنيەتٸ, تاريحى, دٸنٸ, مەملەكەتتٸلٸگٸ, تٸلٸ مەن دٸلٸ دە بار, تٸرٸ. ول ەگەمەندٸكپەن بٸرگە قايتا جاڭعىردى. بٸراق تىم ەلسٸز, ەرٸ جٷيەسٸز, ەرٸ جاسقانشاق, ەرٸ پرينتسيپسٸز ٷدەرٸستٸك ساباقتاستىعى جوق تٸرشٸلٸك بولدى. سەبەبٸ كەشەگٸ كەڭەستٸك ينەرتسييادان ارىلۋ ٷشٸن دە ۋاقىت شارت بولاتىن. مٸنە وسى شارتتى ۋاقىتتىڭ بٸتكەندٸگٸ تۋرالى ەلباسى بٷگٸن اشىق جارييالادى دەۋگە بولادى. بۇل ماعان وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىنعى ەلٸمٸزدٸڭ «ەگەمەندٸگٸن جارييالاۋدان» كەم ەسەر ەتپەدٸ دەسەم ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
ادامنىڭ دا ۇلتتىڭ دا, مەدەنيەتتٸڭ دە, مەملەكەتتٸڭ دە, ٶركەنيەتتٸڭ دە ٸشكٸ قۋاتى, ساناسى بار. سول مەن, سانا, جان, رۋح, نومەن...ەر ۋاقىت بەلەسٸندە تازارۋعا ياكي ارىلۋعا مۇقتاج. مۇنداي مۇقتاجدىقتى, قاجەتتٸلٸكتٸ سەزٸنۋدٸڭ ٶزٸ ساكرالدى. بۇل بٸر قۇدايلىق سىي دەۋگە بولادى. بٸراق قازاق ٶز بولمىسى فەنومەنولوگييالىق تۇرعىدان ٶزگەرٸسكە ۇشىراعان. ۇلتسىزدانۋ, بٸرتەكتٸ مەدەنيەت الاڭىن جوعالتقان, دەمەك ۇلتتى ۇلت قىلىپ ۇستاپ تۇرعان قاباتتارىنان دا جاتتانىپ ٷلگەرگەن. ەلباسى وسى قاباتتىڭ ماڭىزدىلىعىنا نازار اۋدارتىپ وتىر: «... جاڭعىرعان قوعامنىڭ ٶزٸنٸڭ تامىرى تاريحىنىڭ تەرەڭٸنەن باستاۋ الاتىن رۋحاني كودى بولادى...جاڭا تۇرپاتتى جاڭعىرۋدىڭ ەڭ باستى شارتى – سول ۇلتتىق كودىڭدى ساقتاي بٸلۋ. ونسىز جاڭعىرۋ دەگەنٸڭٸزدٸڭ قۇر جاڭعىرىققا اينالۋى وپ-وڭاي». وسى جەردە «ەكٸ قادام العا, بٸر قادام ارتقا» دەگەن باتىستىڭ ۇستانىمى ويعا ورالادى. سەبەبٸ دەل بٷگٸنگٸ تاڭدا تۇراقتى كونستانت رۋحاني تۇعىر بٸزدەن الىستاپ كەتكەن. سەبەبٸ, ۇلتتىق كود ياعني ۇلتتىق سانا بٸرتەكتٸ ەرٸ تۇراقتى ەمەس. بۇل تۋرالى زەرتتەۋلەر, عىلىمي تۇجىرىمدار دا بٷگٸنگە دەيٸن نە بيلٸك نە ٷكٸمەت تاراپىنان قوعامدىق نەگٸزدە بولسا دا سۇرانىس تۋدىرعان ەمەس.
بٷگٸنگٸ سۇرقىمىزدا «قازاقتانۋ» مەسەلەسٸ ەبدەن ۋشىعىپ تۇر. جەرشٸلدٸك, رۋشىلدىق, جەمقورلىق, پاراقورلىق, قۇقىقتىڭ جەنە ۇستانىمنىڭ زاڭمەن قورعالمايتىندىعى مەن جاۋاپسىزدىعى, تۇلعالىق پەن جاماعاتشىلدىق اراسىندا ۇلتتىق سانا تاپتالىپ وتىر. وسىنداي احۋال ۇلتتىق سانا, ۇلتتىق تانىم, ۇلتتىق تەجٸريبە مەن سەنٸمدٸ تۇتاستاندىرا الماۋدا. بولمىس بار بٸراق ونىڭ ديناميكالىق ورتالىعى ياعني ساناسى ەبدەن قاساڭدانعان. بيلٸك پەن قوعام اراسىنداعى قولدان جاسالعان ديالەكتيكا, كەشەگٸ كەڭەستٸك ساياسات تەجٸريبەسٸ ەلٸ كٷنگە قارىشتاپ قادام باسىپ كەلەدٸ. قازاقتىڭ دٸلٸ, تٸلٸ, دٸنٸ, مەدەنيەتٸ, قۇندىلىقتىق ەلەمٸ, تاريحي تەجٸريبەسٸ مەن جەرٸ ەلٸ كٷنگە كيەلٸلٸك سيپاتقا يە بولا الماي كەلەدٸ. كەيبٸر قازاق ازاماتتارى دا بيلٸكتەگٸلەردە قازاق بولمىسىنا سەنٸمسٸزدٸكپەن قارايدى. سەنٸم جوق جەردە ازاماتتىق جاۋاپكەرشٸلٸك قايدان بولسىن. تاپقان دٷنيەڭدٸ شەت ەلدٸك قورلاردا ساقتاساڭ, ٶز تٸلٸڭە ەمەس, ٶزگەنٸڭ تٸلٸندە تىنىستاساڭ, ٶزگە مەدەنيەت قۇندىلىقتارىمەن كٷنەلتسەڭ, باسقالاردىڭ باعدارىمەن باسقارىلساڭ, ٶزٸڭە ٶزٸڭ قۇرمەتٸڭ بولماسا, ەرينە بولمىسىنا جاتتانعان قۇلدان ايىرماڭ قالا ما? مٸنە وسى قۇبىلىس ناقتى فەنومەن. ونى ەلباسىمىز دا «...جاڭعىرۋ اتاۋلى بۇرىنعىداي «تاريحي تەجٸريبە» مەن «ۇلتتىق دەستٷرلەرگە» شەكەدەن قاراماۋعا تيٸس. كەرٸسٸنشە, زامانا سىنىنان سٷرٸنبەي ٶتكەن وزىق دەستٷرلەردٸ تابىستى جاڭعىرۋدىڭ ماڭىزدى العىشارتتارىنا اينالدىرا بٸلۋ قاجەت. ەگەر جاڭعىرۋ ەلدٸڭ ۇلتتىق-رۋحاني تامىرىنان نەر الا الماسا, ول اداسۋعا باستايدى» دەپ تۇجىرىمداپتى. بۇل ەبدەن عىلىمي تانىمعا دا بولمىسقا دا ساي انىقتاما.
رۋحاني جاڭارۋ دا جاڭعىرۋ دا ۇلتتىق سانانىڭ تازارۋىنا بارىپ تٸرەلەدٸ. ۇلتتىق سانا بار. بٸراق قاساڭدانعان, شارشاعان. بۇعان مەملەكەت تە قوعام دا جاۋاپتى. ەندٸ وسى بيلٸك پەن قوعام, مەملەكەت پەن مەدەنيەت, ٶزٸنٸڭ قۇرۋشى تۇعىرىن ايقىنداۋدا تاريحي تانىم, تاريحي تەجٸريبە, تاريحي سەنٸم مەن ساناسىمەن تۇتاستانۋى تيٸس. سەبەبٸ ەربٸر جاڭا نەرسە, ۇلت ٷشٸن ول تاريحي جادىنان مۇرا بولىپ قالعان قۇندىلىقتارىن ساراپتاۋ ارقىلى قايتا جاڭعىرىپ تانىلادى.
مٸنە وسى باعداردا ەلباسى ٶزٸنٸڭ بٸرنەشە رۋحاني ستراتەگييالىق جوسپارىن ۇسىنىپ وتىر...1. بەسەكەلٸك قابٸلەت; 2. پراگماتيزم; 3. ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸ ساقتاۋ; 4. بٸلٸمنٸڭ سالتانات قۇرۋى; 5. قازاقستاننىڭ رەۆوليۋتسييالىق ەمەس, ەۆوليۋتسييالىق دامۋى; 6. سانانىڭ اشىقتىعى. وسى جوسپاردى جٷزەگە اسىرۋدىڭ مٸندەتتەرٸ مەن جوبالارىن دا ناقتى ۇسىنىپ وتىر. مٸنە وسى مەتٸننٸڭ ٶزٸ ابايشا «سٶز تٷزەلدٸ, تىڭداۋشى سەن دە تٷزەل» دەپ تۇرعانداي ەسەر بەرەدٸ ەكەن.
دوساي كەنجەتاي,
