Foto:dalanews.kz
16 jeltoqsan – Táýelsizdik kúni. Qazaqstan tarihyndaǵy mańyzdy qoǵamdyq-saiasi oqiǵalar – Jeltoqsan (1986), Jańaózen (2011) jáne Qańtar (2022) kezeńderi jan-jaqty talqylaý úshin, Ult.kz tilshisi saiasattanýshy Dos Kóshimmen atalǵan oqiǵalardyń shyǵý sebepteri, áleýmettik jáne saiasi alǵysharttary, halyq narazylyǵynyń sipaty men saldaryn talqylady. Saiasattanýshy suqbatynda bul oqiǵalardyń Qazaqstan qoǵamynyń damýyna tigizgen yqpaly, saiasi júie men atalǵan oqiǵalardyń bir-birimen bailanysy týraly týraly sóz etti.
– Dos Qalmahanuly, jalpy Jeltoqsan, Jańaózen jáne Qańtar oqiǵalaryn bir tarihi-saiasi úderistiń jalǵasy retinde qarastyrýǵa bola ma? Olardy ne biriktiredi?
– Bulardyń barlyǵyn halyqtyń ashý-yzasynyń jarylysy dep aitýǵa bolady. Sebebi uzaq ýaqyt boiy jinalyp qalǵan halyqtyń narazylyǵy bir mezette syrtqa shyqty. Sol sebepti bul oqiǵalar bir-birine uqsas.
90-jyldardan beri qordalanǵan qazaq qoǵamynyń problemalary bar, olar áli kúnge deiin sheshilgen joq. Qazaq halqy óz qundylyqtaryn eske túsirip, qaitadan talap ete bastady. Qańtar oqiǵasy da dál osyǵan uqsas.
Qańtar kezinde bilikke degen senimnen aiyrylǵan halyq qarsy shyqty. Biraq sol beibit narazylyqtyń arasyna arandatýshylar aralasyp, jaǵdai tonaýǵa, qaqtyǵysqa ulasty. Sonyń saldarynan bilik kúsh qoldandy.
Sondyqtan eki jaǵdaida da qarýly kúsh qoldaný boldy. 90-jyldary halyqqa ashyq túrde oq atylmaǵanymen, rezeńke taiaqpen urý, kúsh kórsetý óte qatty boldy. Al Qańtarda bul odan da aýyr deńgeige jetti.
Adamdardy jappai qýdalaý bastaldy. «Essiz qýdalaý» degen uǵym sol kezde paida boldy. Adamdardy sebepsiz ustap, qamaýǵa aldy, eshkimniń jaǵdaiyn túsindirmei, taǵdyryn belgisiz kúide qaldyrdy.
– Osy qaqtyǵystarǵa alyp kelgen basty júielik qatelikter qandai dep oilaisyz?
– Men muny jekelegen qatelik dep bólmeimin, bul – halyqty basqarý júiesiniń qateligi. Keńes zamanynan beri bilikti ustap otyrǵan bir top bar. Táýelsizdik alǵan kezde sol Kommýnistik partiianyń basshylary bir kúnniń ishinde ataýlaryn ózgertip, bilikte qala berdi.
Bilik eshqashan aýyspady. Bilik bailyqqa ainaldy, al bailyqqa jetýdiń joly bilik boldy. Sondyqtan olar óz biliginen aiyrylǵysy kelmedi.
Halyqtyń bilikke aitqan sózderi, kótergen máseleleri tyńdalmady. Sonyń barlyǵy osyndai jaǵdaiǵa alyp keldi.
– Ekonomikalyq talaptar qai sátten bastap saiasi sipat alyp, qaitymsyz deńgeige jetti?
– Meniń oiymsha, bul jerde birinshi orynda saiasi jáne ulttyq másele tur. Áleýmettik máseleler soǵan qosylady. Bul bir tizbek siiaqty: baǵa qymbattady – nege? Jalaqy az – nege?
Osynyń barlyǵy jinala kele ashý-yzaǵa ainaldy. Negizinde, máseleniń túp-tórkini – biliktiń aýyspaýy, sailaýdyń ádiletsiz ótýi, azamattardyń sailaýǵa qatysýyna múmkindik berilmeýi.
Al halyq kóshege shyqqanda birinshi kózge kórinetin másele kúndelikti turmystaǵy qymbatshylyq boldy. Biraq onyń astarynda áleýmettik, saiasi ádiletsizdik jatyr.
– Jańaózen oqiǵasy bilik pen qoǵam arasyndaǵy qarym-qatynasty ózgertti me, álde múmkindik qoldan jiberildi me?
– Menińshe, Jańaózende eki oqiǵasy bar ǵoi. 1989 jylǵy Jańaózendegi oqiǵa jergilikti turǵyndar men Kavkazdan qonys aýdarǵandar arasyndaǵy kikiljińnen bastalyp, arty qaqtyǵysqa ulasty. Ol shyndyǵynda jeńis boldy. 14 myńdai adamdy bir túnde kóshirip jiberdi.
Ekinshisi – 17 adamnyń atylýy. Bul oqiǵa bilikke degen senimdi múlde joidy. Sebebi jumysshylardyń aitqan sózderi de, dálelderi de eskerilmedi. Sot ta, bilik te olardyń jaǵynda bolmady.
Eń qorqynyshtysy – eshkim jaýapqa tartylmady. Osy jaýapsyzdyq keiin Qańtarda da qaitalandy. Biraq jaýap bergen adam joq. Iá, birde-bir adam sottalmady. Kerisinshe, keibir basshylar joǵary qyzmetke aýystyryldy. Al qaza tapqan adamdardyń taǵdyry nazardan tys qaldy.
Komissiia quryldy, biraq ol qarý qoldanýdy aqtady. Munaishylardyń politsiiaǵa qaýip tóndirgenin dáleldeitin birde-bir foto nemese video bolǵan joq. Soǵan qaramastan biliktiń áreketi durys dep tanyldy.
Qańtarda da dál osy stsenarii qaitalandy. Barlyǵy «terrorizm» degen uǵymmen jabyldy.
– Qańtar oqiǵasy Qazaqstandaǵy saiasi júieniń qandai álsiz tustaryn kórsetti?
– Bul oqiǵa elde naqty saiasi kúshterdiń joq ekenin kórsetti. Halyq bar, ashý bar, biraq ony uiymdastyratyn, saiasi talapqa ainaldyratyn qurylym joq. Bul demokratiialyq el úshin óte qaýipti jaǵdai. Sebebi syn aitatyn, balama usynatyn saiasi kúshter bolmady.
– Nelikten Jeltoqsan oqiǵasyna áli kúnge deiin tolyq tarihi-saiasi baǵa berilgen joq?
– Sebebi arhivter ashylǵan joq. Kóp elder arhivterin ashty, al Qazaqstanda bul protsess áli bastalmady. Shyndyq ashylsa, sol kezdegi qylmystardyń barlyǵy kórinedi. Sondyqtan oǵan múddeli adamdar joq.
– Osy úsh oqiǵa qazaq qoǵamynyń saiasi sanasyn qalai ózgertti?
– Menińshe, túbegeili ózgeris bolǵan joq. Ár oqiǵadan keiin ashý basylady da, bári qaitadan qaitalanady. Saiasi sabaq alý úshin halyqqa baǵyt kórsetetin saiasi kúsh kerek. Ol joq.
– Bul oqiǵalardyń qaitalanbaýy úshin memleket ne isteýi kerek?
– Memleket eshqashan óz erkimen ózgeris jasamaidy. Kúsh qoldanýdy jeńis dep kórsetedi. Biraq ol – tragediia. Qańtardy «memlekettik tóńkeris» dep ataý – mif. Bul halyqtyń ádiletsizdikke qarsy narazylyǵy edi.
– Osyndai oqiǵalardyń qaitalanbaýy úshin memleket naqty saiasi qadamdar jasaýy kerek dep oilaisyz. Sizdińshe, ne isteý qajet?
– Shynyn aitý kerek, memleket mundai jaǵdailarda eshqashan halyqtyń múddesin birinshi orynǵa qoiǵan emes. Bilik sol kezeńderde ózin «jeńiske jettik» dep kórsetkisi keledi. Alaida beibit azamattardyń qaza tabýy – jeńis emes, bul tragediia, bul qylmys. Soǵan qaramastan bilik paradtar ótkizip, oqiǵany óz paidasyna túsindirýge tyrysady, al shyndyqty ashyq moiyndamaidy.
– Biraq bul túsindirýler halyqty qanaǵattandyrmaidy ǵoi?
– Árine. Bilik halyqqa shynaiy aqparat bermeidi, kerisinshe, basqa sipat berýge tyrysady. Qańtar oqiǵasyn birde «kóterilis», birde «tragediia» dep ataidy, al endi birde «memlekettik tóńkeris» retinde kórsetýge umtylady.
– Iaǵni resmi nusqada bul «memlekettik tóńkeris jasaý áreketi» dep aitylady?
– Iá, dál solai. Bilik ony aldyn ala uiymdastyrylǵan, belgili bir toptar jasaǵan áreket retinde kórsetkisi keledi. Al shyn máninde, halyq tóńkeris jasaý úshin shyqqan joq. Halyqtyń negizgi talaby – áleýmettik ádiletsizdikke qarsylyq edi. «Memlekettik tóńkeris» degen túsinik – Qańtar oqiǵasyn aqtaýǵa arnalǵan saiasi mif.
– Qańtar kezinde sottalǵan jastar, azap kórgen, ár óńirge taratylyp qamalǵan adamdar boldy. Olardyń shaǵymdary tolyq qaraldy dep oilaisyz ba?
– Joq. Bul – klassikalyq diktatýralyq tásil. Halyqty qorqytý, qarsy pikirdi basý úshin kúsh qoldaný. Kinásiz adamdarǵa aýyr jaza berý arqyly «basqalarǵa sabaq bolsyn» degen saiasat júrgizildi. Mundai jaǵdaida ádil sot týraly aitý qiyn.
– Iaǵni bul – bilikti saqtap qalýdyń úirenshikti ádisi me?
– Iá. Avtokratiialyq júieler dál osylai áreket etedi. Eger halyqqa jumsaqtyq tanytsa, qaitadan kóshege shyǵady dep qorqady. Sondyqtan kúsh pen qorqynyshqa súienedi.
– Áńgimeńizge raqmet!
Suqbattasqan
Aqbota Musabekqyzy
