فوتو:dalanews.kz
16 جەلتوقسان – تەۋەلسٸزدٸك كٷنٸ. قازاقستان تاريحىنداعى ماڭىزدى قوعامدىق-ساياسي وقيعالار – جەلتوقسان (1986), جاڭاٶزەن (2011) جەنە قاڭتار (2022) كەزەڭدەرٸ جان-جاقتى تالقىلاۋ ٷشٸن, Ult.kz تٸلشٸسٸ ساياساتتانۋشى دوس كٶشٸممەن اتالعان وقيعالاردىڭ شىعۋ سەبەپتەرٸ, ەلەۋمەتتٸك جەنە ساياسي العىشارتتارى, حالىق نارازىلىعىنىڭ سيپاتى مەن سالدارىن تالقىلادى. ساياساتتانۋشى سۇقباتىندا بۇل وقيعالاردىڭ قازاقستان قوعامىنىڭ دامۋىنا تيگٸزگەن ىقپالى, ساياسي جٷيە مەن اتالعان وقيعالاردىڭ بٸر-بٸرٸمەن بايلانىسى تۋرالى تۋرالى سٶز ەتتٸ.
– دوس قالماحانۇلى, جالپى جەلتوقسان, جاڭاٶزەن جەنە قاڭتار وقيعالارىن بٸر تاريحي-ساياسي ٷدەرٸستٸڭ جالعاسى رەتٸندە قاراستىرۋعا بولا ما? ولاردى نە بٸرٸكتٸرەدٸ?
– بۇلاردىڭ بارلىعىن حالىقتىڭ اشۋ-ىزاسىنىڭ جارىلىسى دەپ ايتۋعا بولادى. سەبەبٸ ۇزاق ۋاقىت بويى جينالىپ قالعان حالىقتىڭ نارازىلىعى بٸر مەزەتتە سىرتقا شىقتى. سول سەبەپتٸ بۇل وقيعالار بٸر-بٸرٸنە ۇقساس.
90-جىلداردان بەرٸ قوردالانعان قازاق قوعامىنىڭ پروبلەمالارى بار, ولار ەلٸ كٷنگە دەيٸن شەشٸلگەن جوق. قازاق حالقى ٶز قۇندىلىقتارىن ەسكە تٷسٸرٸپ, قايتادان تالاپ ەتە باستادى. قاڭتار وقيعاسى دا دەل وسىعان ۇقساس.
قاڭتار كەزٸندە بيلٸككە دەگەن سەنٸمنەن ايىرىلعان حالىق قارسى شىقتى. بٸراق سول بەيبٸت نارازىلىقتىڭ اراسىنا ارانداتۋشىلار ارالاسىپ, جاعداي توناۋعا, قاقتىعىسقا ۇلاستى. سونىڭ سالدارىنان بيلٸك كٷش قولداندى.
سوندىقتان ەكٸ جاعدايدا دا قارۋلى كٷش قولدانۋ بولدى. 90-جىلدارى حالىققا اشىق تٷردە وق اتىلماعانىمەن, رەزەڭكە تاياقپەن ۇرۋ, كٷش كٶرسەتۋ ٶتە قاتتى بولدى. ال قاڭتاردا بۇل ودان دا اۋىر دەڭگەيگە جەتتٸ.
ادامداردى جاپپاي قۋدالاۋ باستالدى. «ەسسٸز قۋدالاۋ» دەگەن ۇعىم سول كەزدە پايدا بولدى. ادامداردى سەبەپسٸز ۇستاپ, قاماۋعا الدى, ەشكٸمنٸڭ جاعدايىن تٷسٸندٸرمەي, تاعدىرىن بەلگٸسٸز كٷيدە قالدىردى.
– وسى قاقتىعىستارعا الىپ كەلگەن باستى جٷيەلٸك قاتەلٸكتەر قانداي دەپ ويلايسىز?
– مەن مۇنى جەكەلەگەن قاتەلٸك دەپ بٶلمەيمٸن, بۇل – حالىقتى باسقارۋ جٷيەسٸنٸڭ قاتەلٸگٸ. كەڭەس زامانىنان بەرٸ بيلٸكتٸ ۇستاپ وتىرعان بٸر توپ بار. تەۋەلسٸزدٸك العان كەزدە سول كوممۋنيستٸك پارتييانىڭ باسشىلارى بٸر كٷننٸڭ ٸشٸندە اتاۋلارىن ٶزگەرتٸپ, بيلٸكتە قالا بەردٸ.
بيلٸك ەشقاشان اۋىسپادى. بيلٸك بايلىققا اينالدى, ال بايلىققا جەتۋدٸڭ جولى بيلٸك بولدى. سوندىقتان ولار ٶز بيلٸگٸنەن ايىرىلعىسى كەلمەدٸ.
حالىقتىڭ بيلٸككە ايتقان سٶزدەرٸ, كٶتەرگەن مەسەلەلەرٸ تىڭدالمادى. سونىڭ بارلىعى وسىنداي جاعدايعا الىپ كەلدٸ.
– ەكونوميكالىق تالاپتار قاي سەتتەن باستاپ ساياسي سيپات الىپ, قايتىمسىز دەڭگەيگە جەتتٸ?
– مەنٸڭ ويىمشا, بۇل جەردە بٸرٸنشٸ ورىندا ساياسي جەنە ۇلتتىق مەسەلە تۇر. ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەر سوعان قوسىلادى. بۇل بٸر تٸزبەك سيياقتى: باعا قىمباتتادى – نەگە? جالاقى از – نەگە?
وسىنىڭ بارلىعى جينالا كەلە اشۋ-ىزاعا اينالدى. نەگٸزٸندە, مەسەلەنٸڭ تٷپ-تٶركٸنٸ – بيلٸكتٸڭ اۋىسپاۋى, سايلاۋدىڭ ەدٸلەتسٸز ٶتۋٸ, ازاماتتاردىڭ سايلاۋعا قاتىسۋىنا مٷمكٸندٸك بەرٸلمەۋٸ.
ال حالىق كٶشەگە شىققاندا بٸرٸنشٸ كٶزگە كٶرٸنەتٸن مەسەلە كٷندەلٸكتٸ تۇرمىستاعى قىمباتشىلىق بولدى. بٸراق ونىڭ استارىندا ەلەۋمەتتٸك, ساياسي ەدٸلەتسٸزدٸك جاتىر.
– جاڭاٶزەن وقيعاسى بيلٸك پەن قوعام اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى ٶزگەرتتٸ مە, ەلدە مٷمكٸندٸك قولدان جٸبەرٸلدٸ مە?
– مەنٸڭشە, جاڭاٶزەندە ەكٸ وقيعاسى بار عوي. 1989 جىلعى جاڭاٶزەندەگٸ وقيعا جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار مەن كاۆكازدان قونىس اۋدارعاندار اراسىنداعى كيكٸلجٸڭنەن باستالىپ, ارتى قاقتىعىسقا ۇلاستى. ول شىندىعىندا جەڭٸس بولدى. 14 مىڭداي ادامدى بٸر تٷندە كٶشٸرٸپ جٸبەردٸ.
ەكٸنشٸسٸ – 17 ادامنىڭ اتىلۋى. بۇل وقيعا بيلٸككە دەگەن سەنٸمدٸ مٷلدە جويدى. سەبەبٸ جۇمىسشىلاردىڭ ايتقان سٶزدەرٸ دە, دەلەلدەرٸ دە ەسكەرٸلمەدٸ. سوت تا, بيلٸك تە ولاردىڭ جاعىندا بولمادى.
ەڭ قورقىنىشتىسى – ەشكٸم جاۋاپقا تارتىلمادى. وسى جاۋاپسىزدىق كەيٸن قاڭتاردا دا قايتالاندى. بٸراق جاۋاپ بەرگەن ادام جوق. يە, بٸردە-بٸر ادام سوتتالمادى. كەرٸسٸنشە, كەيبٸر باسشىلار جوعارى قىزمەتكە اۋىستىرىلدى. ال قازا تاپقان ادامداردىڭ تاعدىرى نازاردان تىس قالدى.
كوميسسييا قۇرىلدى, بٸراق ول قارۋ قولدانۋدى اقتادى. مۇنايشىلاردىڭ پوليتسيياعا قاۋٸپ تٶندٸرگەنٸن دەلەلدەيتٸن بٸردە-بٸر فوتو نەمەسە ۆيدەو بولعان جوق. سوعان قاراماستان بيلٸكتٸڭ ەرەكەتٸ دۇرىس دەپ تانىلدى.
قاڭتاردا دا دەل وسى ستسەناريي قايتالاندى. بارلىعى «تەرروريزم» دەگەن ۇعىممەن جابىلدى.
– قاڭتار وقيعاسى قازاقستانداعى ساياسي جٷيەنٸڭ قانداي ەلسٸز تۇستارىن كٶرسەتتٸ?
– بۇل وقيعا ەلدە ناقتى ساياسي كٷشتەردٸڭ جوق ەكەنٸن كٶرسەتتٸ. حالىق بار, اشۋ بار, بٸراق ونى ۇيىمداستىراتىن, ساياسي تالاپقا اينالدىراتىن قۇرىلىم جوق. بۇل دەموكراتييالىق ەل ٷشٸن ٶتە قاۋٸپتٸ جاعداي. سەبەبٸ سىن ايتاتىن, بالاما ۇسىناتىن ساياسي كٷشتەر بولمادى.
– نەلٸكتەن جەلتوقسان وقيعاسىنا ەلٸ كٷنگە دەيٸن تولىق تاريحي-ساياسي باعا بەرٸلگەن جوق?
– سەبەبٸ ارحيۆتەر اشىلعان جوق. كٶپ ەلدەر ارحيۆتەرٸن اشتى, ال قازاقستاندا بۇل پروتسەسس ەلٸ باستالمادى. شىندىق اشىلسا, سول كەزدەگٸ قىلمىستاردىڭ بارلىعى كٶرٸنەدٸ. سوندىقتان وعان مٷددەلٸ ادامدار جوق.
– وسى ٷش وقيعا قازاق قوعامىنىڭ ساياسي ساناسىن قالاي ٶزگەرتتٸ?
– مەنٸڭشە, تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸس بولعان جوق. ەر وقيعادان كەيٸن اشۋ باسىلادى دا, بەرٸ قايتادان قايتالانادى. ساياسي ساباق الۋ ٷشٸن حالىققا باعىت كٶرسەتەتٸن ساياسي كٷش كەرەك. ول جوق.
– بۇل وقيعالاردىڭ قايتالانباۋى ٷشٸن مەملەكەت نە ٸستەۋٸ كەرەك?
– مەملەكەت ەشقاشان ٶز ەركٸمەن ٶزگەرٸس جاسامايدى. كٷش قولدانۋدى جەڭٸس دەپ كٶرسەتەدٸ. بٸراق ول – تراگەدييا. قاڭتاردى «مەملەكەتتٸك تٶڭكەرٸس» دەپ اتاۋ – ميف. بۇل حالىقتىڭ ەدٸلەتسٸزدٸككە قارسى نارازىلىعى ەدٸ.
– وسىنداي وقيعالاردىڭ قايتالانباۋى ٷشٸن مەملەكەت ناقتى ساياسي قادامدار جاساۋى كەرەك دەپ ويلايسىز. سٸزدٸڭشە, نە ٸستەۋ قاجەت?
– شىنىن ايتۋ كەرەك, مەملەكەت مۇنداي جاعدايلاردا ەشقاشان حالىقتىڭ مٷددەسٸن بٸرٸنشٸ ورىنعا قويعان ەمەس. بيلٸك سول كەزەڭدەردە ٶزٸن «جەڭٸسكە جەتتٸك» دەپ كٶرسەتكٸسٸ كەلەدٸ. الايدا بەيبٸت ازاماتتاردىڭ قازا تابۋى – جەڭٸس ەمەس, بۇل تراگەدييا, بۇل قىلمىس. سوعان قاراماستان بيلٸك پارادتار ٶتكٸزٸپ, وقيعانى ٶز پايداسىنا تٷسٸندٸرۋگە تىرىسادى, ال شىندىقتى اشىق مويىندامايدى.
– بٸراق بۇل تٷسٸندٸرۋلەر حالىقتى قاناعاتتاندىرمايدى عوي?
– ەرينە. بيلٸك حالىققا شىنايى اقپارات بەرمەيدٸ, كەرٸسٸنشە, باسقا سيپات بەرۋگە تىرىسادى. قاڭتار وقيعاسىن بٸردە «كٶتەرٸلٸس», بٸردە «تراگەدييا» دەپ اتايدى, ال ەندٸ بٸردە «مەملەكەتتٸك تٶڭكەرٸس» رەتٸندە كٶرسەتۋگە ۇمتىلادى.
– ياعني رەسمي نۇسقادا بۇل «مەملەكەتتٸك تٶڭكەرٸس جاساۋ ەرەكەتٸ» دەپ ايتىلادى?
– يە, دەل سولاي. بيلٸك ونى الدىن الا ۇيىمداستىرىلعان, بەلگٸلٸ بٸر توپتار جاساعان ەرەكەت رەتٸندە كٶرسەتكٸسٸ كەلەدٸ. ال شىن مەنٸندە, حالىق تٶڭكەرٸس جاساۋ ٷشٸن شىققان جوق. حالىقتىڭ نەگٸزگٸ تالابى – ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتسٸزدٸككە قارسىلىق ەدٸ. «مەملەكەتتٸك تٶڭكەرٸس» دەگەن تٷسٸنٸك – قاڭتار وقيعاسىن اقتاۋعا ارنالعان ساياسي ميف.
– قاڭتار كەزٸندە سوتتالعان جاستار, ازاپ كٶرگەن, ەر ٶڭٸرگە تاراتىلىپ قامالعان ادامدار بولدى. ولاردىڭ شاعىمدارى تولىق قارالدى دەپ ويلايسىز با?
– جوق. بۇل – كلاسسيكالىق ديكتاتۋرالىق تەسٸل. حالىقتى قورقىتۋ, قارسى پٸكٸردٸ باسۋ ٷشٸن كٷش قولدانۋ. كٸنەسٸز ادامدارعا اۋىر جازا بەرۋ ارقىلى «باسقالارعا ساباق بولسىن» دەگەن ساياسات جٷرگٸزٸلدٸ. مۇنداي جاعدايدا ەدٸل سوت تۋرالى ايتۋ قيىن.
– ياعني بۇل – بيلٸكتٸ ساقتاپ قالۋدىڭ ٷيرەنشٸكتٸ ەدٸسٸ مە?
– يە. اۆتوكراتييالىق جٷيەلەر دەل وسىلاي ەرەكەت ەتەدٸ. ەگەر حالىققا جۇمساقتىق تانىتسا, قايتادان كٶشەگە شىعادى دەپ قورقادى. سوندىقتان كٷش پەن قورقىنىشقا سٷيەنەدٸ.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
سۇقباتتاسقان
اقبوتا مۇسابەكقىزى
