Qoǵamdaǵy orys tiliniń basymdylyǵyn saqtap qalý maqsatynda ómirge kelgen túrli uǵymdar men ustanymdar, qate túsinikter áli kúnge deiin talassyz aqiqat esebinde qabyldanyp, qoldanylyp júr. Ókinishke orai, orys tiliniń mártebesin kóteretin osy uǵymdar men ustanymdarǵa bizder de quran sózindei senemiz, keide ózimiz (ásirese memlekettik qyzmetkerler) de qaitalaimyz. Menińshe, bul «túsindirý baǵytyn» orystildi azamattarmen qazaq tili týraly pikir talastyrǵanda tiimdi tásil retinde qoldanýǵa bolady.
«Orys tili — ultaralyq qatynas tili» uǵymy
Dóńgelek ústelder men kezdesýlerde bizder «orys tili — ultaralyq qatynas tili» degen adam quqyǵyna qarsy keletin, 1989-jylǵy QR «Tilder týraly» zańda oryn alǵan bapty jańasha túsindiremiz. Eki ulttyń ókili, eki adam bir–birimen qai tilde qatynas jasaǵysy keledi, ony ózderi biledi. Bul másele eshqashan zańmen rettelmeýi kerek. Sondyqtan da 1997-jylǵy QR «Tilder týraly» zańynda bul bap alynyp tastaldy. Alaida, orystildi orta osy kúnge deiin «orys tili - ultaralyq til» degen ustanymdarynan tanbaidy. Ókinishke orai, bul qate tujyrymdy keide memlekettik deńgeidegi basshylardan da estimiz.
Bul jasandy «miftik» uǵym Qazaqstandaǵy orys tiliniń zańdyq turǵydan erekshe róli bar siiaqty oi týdyrady. Sondyqtan bolýy kerek, «orys tili – ultaralyq til ǵoi» degen aqymaq tujyrymdy jii estimiz. Barlyq adamnyń qatynas tilin, ózara sóilesý tilin ózderi tańdap alýǵa tolyq quqyqtary bar, sondyqtan, eshbir elde «ultaralyq til» degen uǵym zań arqyly rettelmeidi. «Ultaralyq qatynas tili» degen uǵymnyń zańdyq negizi joq ekendigin orystildilerge túsindire otyryp, tilderdiń barlyǵynyń qatynas quraly retinde birdei qyzmet jasaityndyǵyn, adamdardyń arasynda qatynas quraly retinde eshqandai tilge artyqshylyq berilmeitindigin túsindirý qajet. Qysqasy, álemniń eshbir elinde ultaralyq qatynas tili zań arqyly belgilenbeidi.
«Tildik diskriminatsiia» uǵymy
Kezdesý barysynda orystildi azamattardyń «tildik diskriminatsiia» degen saiasi-áleýmettik termindi múldem túsinbeitinderin nemese qate túsinetinderine kózimiz jetti. Zertteýler kórsetkendei, Qazaqstannan basqa elderge kóship jatqan azamattardyń 37 paiyzy (2013- jylǵy áleýmettik zertteýdegi derek) ózderiniń kóshý sebepterin «orys tiliniń diskriminatsiiaǵa ushyraýy» dep túsindiripti.
Alaida, dóńgelek ústelder men kezdesýler kezinde meniń: «tildik diskriminatsiia» degen sóz tirkesin qalai túsinesińder» degen suraǵyma eshqandai naqty jaýap ala almadym. Jaýap bergenderdiń bireýi (Aqmola oblysy, Sandyqtaý aýdany, Balkashino kentiniń turǵyny, 28 jasta): «men dúkenge baryp orys tilinde bir zat surasam, al maǵan dúkenshi qazaq tilinde jaýap qaitarsa, orys tiliniń diskriminatsiia jasalýy dep túsinemin» dese, endi bireýi (Petropavl qalasynyń turǵyny, 25 jasta) «eger mynadai mamandyq ieleriniń memlekettik tildi bilýi qajet degen zań baby qabyldansa, orys tiliniń shettetilýi degen sol bolady» dep jaýap berdi. Birinshi jaǵdaidy «tildik diskriminatsiia» dep qabyldasaq, orys tilin bilmeitin milliondaǵan qazaq tildilerdiń qazaq tilinde nan suraǵany men oǵan dúkenshilerdiń orys tilindegi jaýaptaryn da «qazaq tilin diskriminatsiialaý» dep túsinýimiz kerek.
Al ekinshi jaǵdaiǵa kelsek, zań boiynsha memlekettik tildi talap etý halyqaralyq tájiribede bar, qoǵamdyq qajettilik bolyp tabylady. Bizdiń Konstitýtsiiamyzda prezidenttikke túsetin adamnyń qazaq tilin bilý mindettiligi zańmen belgilengen. Pribaltika elderiniń zańdarynda barlyq derlik mamandyq ieleriniń (zańda kórsetilgen mamandyqtyń túrleri 3 myńǵa jetip jyǵylady) memlekettik tildi bilýi – zańdy talap. Demek, orystildi turǵyndardyń kópshiligi burynǵy Keńes Odaǵy kezindei, «bizdi túsiný úshin basqalar orys tilinde sóilesin» degen ustanymnan qutyla almai júr. Olarǵa «tildik diskriminatsiia» degen uǵym men adamdardyń sóileý tilin tańdaý quqyǵy degen uǵymdy tereń túsindirý qajet. Eger, Qazaq elindegi azamattardyń orys tilinde sóileýine ne jazýyna zańdy túrde tiym salynsa, orys tilin shekteý (diskriminatsiia ) degenimiz sol bolady. Ókinishke orai, Qazaq elinen kóship bara jatqandardyń kópshiligi ózderi sý ishken «qudyqqa bir túkirip» ketkisi keledi…
Memlekettik tildi bilýdiń azamattarǵa mindettiligi
Is-shara barysynda kóptegen azamattar memlekettik tildi bilýdiń azamattarǵa mindettiligi týraly másele qozǵaidy. Sol ýaqytta qarsy pikir aitýshylar «tildi zań júzinde mindetteý demokratiiaǵa jatpaidy» degen syltaýdy alǵa tartty. Bul jerde halyqaralyq tájiribe men halyqaralyq zańdardy alǵa tartýymyz kerek. Mamandyqqa bailanysty memlekettik tildi bilý talaby. Orystildi azamattardyń kópshiligi belgili bir mamandyqqa bailanysty memlekettik tildi talap etý qajettiligin múldem túsinbeidi nemese ony adam quqyǵyn buzý dep túsinedi. San jyldar boiy júrgizilgen imperiialyq saiasattyń (bul saiasattyń Keńes ókimeti kezinde de jalǵasyn tapqany belgili) saldarynan kóptegen azamattarda «orys tilin bilý — barlyǵyna mindetti» degen pikir qalyptasyp ketken siiaqty. «Barlyǵy orys tilin biledi, sondyqtan qazaq tilin bilýdi mindetteýdiń qajettiligi joq» degen oi mamandyqqa bailanysty memlekettik tildi bilý degen talapty túsinýge de bóget jasap otyrǵan siiaqty.
Bul baptyń QR «Til týraly» zańynda bar ekendigin de kópshiliginiń kezdesý kezinde ǵana kózderi jetti. Shet elderdegi (Pribaltika elderindegi zańdarda) «Memlekettik til» týraly zańdardyń kópshiliginde memlekettik tildi bilý talaby qoiylatyn mamandyqtardyń tizimi kórsetilgen. Qazaqstandaǵy transport salasynda halyqqa qyzmet kórsetý bóliminde jumys isteitinder úshin memlekettik tildi bilý mindetti bolyp sanalady. Ókinishke orai, bul zań baptary qatań saqtalynady dep aita almaimyz, biraq keleshekte bul talaptardyń qoǵamdyq ómirden óziniń ornyn alatyndyǵynda kúmán joq. Bul máseleni tereń túsiný memlekettik tildi oqyp-úirenýdiń qajettiligin taǵy bir dáleldeitini sózsiz.
Memlekettik til – qazaq etnosynyń tili ǵana emes, osy eldiń azamattarynyń tili. Orystildi aýditoriiaǵa memlekettik tildi túsindirý jumysy, «qazaq tili» terminin túsindirýden bastalady. Olardyń kópshiligi «qazaq tili» degen termindi memlekettik til statýstyń ataýy dep emes, qazaq ultynyń tili dep qana túsinedi. Olarǵa ózderiniń Qazaqstannyń azamattary ekendigin, al «qazaq tiliniń» ózderiniń memleketteriniń tili ekendigin jaqsylap túsindirý qajettigi týady. Áli de bolsa, «qazaq tili» degen sóz estilse boldy, keibir orystildi azamattar «al orys tili nege…» degen áńgimeni bastap, eki tildi salystyrýǵa kirisedi.
Menińshe, orystildi aýditoriia «Qazaq tili — bizdiń tilimiz!» degen uǵymdy tolyq qabyldamaiynsha, pikirtalasty bastaýdyń qajeti de joq. Ókinishke orai, mundai jaǵdaidy da ózimiz qalyptastyrdyq. Osy kúnge deiin «qazaq tili» degen terminniń ornyna bizder «memlekettik til» degen sózdi qoldanamyz. Sondyqtan bolý kerek, orystildi azamattardyń kópshiligi bul eki termindi eki bólek uǵym dep qabyldaidy. (Shet elderdiń «Memlekettik til týraly» zańdarynyń birinshi babynda, mysaly: «Memlekettik til – ýkrain tili» degen sóz jazylsa, basqa baptardyń barlyǵynda «ýkrain tili» degen sóz tirkesi qoldanylady. Al bizder «memlekettik til – qazaq tili» deimiz de, basqa jerdiń bárinde «memlekettik til» degen termindi qoldanamyz. Sonda bizdiń elde memlekettik til degen jańa bir erekshe til bar siiaqty áser qaldyrady) Menińshe, orystildilerge túsinikti bolýy úshin barlyq jerde memlekettik til degennen kóri «qazaq tili» degen termindi qoldanýymyz kerek.
«Qostildilik» uǵymy
Keńes odaǵy kezinen Qazaqstandy – «qostildi Respýblika» dep atap keldi. (Qazir de pikirtalas kezinde «bizder qostildi»), turǵyndardyń barlyǵy da qostildi meńgerip, sóilesý kezinde bir tilden ekinshi tilge erkin kóshe alatyn bolǵanda ǵana, ondai eldi «qostildi el» dep ataidy. Qazaqstanda tek qazaq tildiler ǵana qostildi boldy da, orystildi qaýym – bir tildi (orys tildi) deńgeide qaldy. Bundai jaǵdaidy «bir jaqty qostildilik» dep ataidy jáne bul jaǵdai áleýmettik ádiletsizdik pen qoǵamdaǵy qaishylyqqa alyp keledi.
Orys tildilerdiń basym kópshiligi «qostildilikti» ózderine qatysty qoldanbaidy, basqalar bizdiń tilimizdi túsinýi kerek degen baǵytta ǵana qoldanady. Olardy osy qatelikten aryltý qajet. 90-jyldardyń basynda Qazaqstandaǵy orystildi uiymdar men keibir ulyderjavalyq baǵyttaǵy qoǵamdyq tulǵalar eki tildi de memlekettik til dep jariialaý kerek degen uran kótergen bolatyn. «Qostildilik» uǵymyn túsinbegen jerlesterimiz shyn máninde qostildilik ornasa, ózderiniń jaǵdailarynyń óte qiyn bolatynyn bilmegen bolatyn.
Til máselesin — saiasi, ultaralyq máselege ainaldyrmaý qajettigi
Dóńgelek ústelder men kezdesýlerdegi erekshe kóńil bólip, jan-jaqty túsindiretin bir másele – lingvistikalyq máseleni saiasi máselege ainaldyrmaý máselesi. Sondyqtan da kezdesýlerde bizder tek qana «orystildiler», «qazaqtildiler» degen sózderdi qoldanamyz. («Orystildiler» degende onyń ishine milliondaǵan qazaqtar kiredi de, «qazaqtildiler» degen uǵymǵa myńdaǵan basqa ult ókilderi enedi). Ókinishke orai, 90-jyldarda til máselesin saiasi, onyń ishinde, ultaralyq máselege ainaldyrý keń oryn aldy. Sol kezeńdegi qalyptasqan qate túsiniktiń zardaptary áli kúnge deiin saqtalyp keledi. Aita ketý kerek, osy baǵdarlamany júzege asyrý kezinde, dóńgelek ústelder men kezdesýlerde til máselesine bailanysty pikirtalastarda ultaralyq másele kóp qozǵalmady. Bul da qoǵamnyń oianyp kele jatqanynyń kórsetkishi dep bilýimiz kerek.
Qazaq tiliniń qazirgi damý qarqyny men bolashaqtyń talaptaryn túsindirý
Orystildi azamattardy kópshiligi qazaq tiliniń damý qarqyny toqtamaitynyn, jyl saiyn memlekettik tildiń qoldaný deńgeiiniń kúsheie túsetinin, qoǵamnyń keleshegi qazaq tilinde ekenin áli tolyq túsine qoimaǵan siiaqty. Olar ózderiniń búgingi «qostildi» jaǵdaiy ózgermeitindei kóredi. Sondyqtan, qazaq tilin bilýdi qajettilik dep sanamaidy. Kezdesýlerde olardyń osy qalyptasqan pikirin ózgertýge kúsh salý qajet. Bizder san túrli derektermen, mysaldarmen qazaq tiliniń respýblika kólemindegi damýyn kórsetip, kózderin jetkizýge kúsh salamyz. Mysaly, san túrli zertteýlerge súiensek, Táýelsizdikke deiin mektep oqýshylarynyń 34 paiyzy ǵana qazaq tilinde oqysa, qazir bul kórsetkish 64 paiyzǵa kóterildi.
Almaty qalasynda jalǵyz qazaq mektebi bolsa, qazir 56 qazaq tilindegi mektep bar. Qyzylorda qalasynda jalǵyz ǵana taza orystildi mektep qaldy…Qoǵamdyq oryndarda jumys isteitin kóptegen mamandyq ielerinen qazaq tilin bilý, zańdy talapqa ainalyp kele jatyr. Dóńgelek ústelder men kezdesýlerge qatysyp otyrǵan Tilderdi damytý basqarmalarynyń qyzmetkerleri orystildi azamattarǵa jaqyn arada ómirge enetin «Qaztest» baǵdarlamasyn túsindirip, keleshekte qazaq tilin meńgerý deńgeiin anyqtaityn júieniń iske qosylatynyn, onyń maqsaty men mindetterinen habardar etti. Qysqasy, qazaq tilin meńgermegen adamdardyń «tirshilik keńistiginiń» tarylyp kele jatqanyn orystildi azamattarǵa ashyq jetkizý, olardyń óz urpaqtarynyń bolashaǵyn búginnen bastap oilanýǵa alyp keledi. Ókinishke orai, osy máseleni «orystildilerdiń múddesin qorǵaityn» uiymdar men azamattar aityp jatqan joq. Ony aitý, túsindirý – bizdiń mindetimiz.
«Qazaqtildi mektep nashar bilim beredi, al orystildi mektepter sapaly bilim beredi» degen eshqandai negizsiz, qashpa áńgimeni (nasihatty) durys túsindi.
Orystildi álemniń qazaq tilin úirenýiniń eń tiimdi joly balalaryn qazaq tildi mektepterge berý. Osy másele sóz bola qalsa, orystildilerdiń kópshiligi (orystanyp ketken qazaqtar men basqa ult ókilderi de) bettteri bylsh etpesten, «qazaq tildi mektepterdiń bilim berý sapasy tómen, sondyqtan ǵana biz balalarymyzdy orystildi mektepke berýge májbúrmiz» dep shyǵa keledi. Balalarynyń orys tilin ǵana biletindigin aqtaý úshin taratylǵan osy bir «ertegige» bizdiń azamattardyń keibireýleriniń qosyla bas izeitindigin de ashyq aitýymyz kerek.
Bul ideologiia – bir ultty, ekinshi ulttan joǵary qoiatyn naǵyz fashistik ustanym.
Birinshiden, bizdiń elimizdegi barlyq oqý baǵdarlamalary (qazaq, orys, ózbek, uiǵyr mektepteri bolsyn) birdei, ekinshiden, soǵan sáikes, olarǵa arnalǵan oqý quraldary da (oqýlyqtar men kómekshi oqý quraldary) bir nusqada jasalynady.
Úshinshiden, qazaqtildi toptarǵa sabaq beretin muǵalimder orys tilindegi toptarǵa da dáris beredi (Men de pedagogikalyq institýtta jumys istep júrgende qazaq toptaryna «Praktikalyq qazaq tilinen» sabaq bersem, orystildi toptarǵa «Orys jáne qazaq tiliniń salystyrmaly grammatitkasynan» dáris oqydym). Sondai jaǵdaida orys tilindegi mekteptiń sapasy qalaisha artyq bolmaq? Demek, bul bir tilden ne bir ulttan ekinshi til (ult) artyq jaratylǵan degen fashistik ideologiianyń naq ózi. Árine, kópshiligimiz jan-jaqty aqparatty orys tili arqyly kóbirek alamyz. Biraq, bul jerde qazaqtildi oqýshylar orys tilindegi aqparattarmen tanysa almaidy dep eshkim de aita almaityn shyǵar. Eger oqýshylardyń arasyndaǵy halyqaralyq konkýrstar men jarystardyń qorytyndysyna qarasaq qazaq tildi mektepter birinshi orynda turǵany da shyndyq. UBT qorytyndysy da qazaqtildi mektepti bitirýshilerdiń eshkimnen kem emes ekenin kórsetedi. Qazirgi bilikte otyrǵandardyń da basym kópshiligi qazaq mektepteriniń túlekteri ekendigi de talassyz másele.
Dos Kóshim
