قوعامداعى ورىس تٸلٸنٸڭ باسىمدىلىعىن ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا ٶمٸرگە كەلگەن تٷرلٸ ۇعىمدار مەن ۇستانىمدار, قاتە تٷسٸنٸكتەر ەلٸ كٷنگە دەيٸن تالاسسىز اقيقات ەسەبٸندە قابىلدانىپ, قولدانىلىپ جٷر. ٶكٸنٸشكە وراي, ورىس تٸلٸنٸڭ مەرتەبەسٸن كٶتەرەتٸن وسى ۇعىمدار مەن ۇستانىمدارعا بٸزدەر دە قۇران سٶزٸندەي سەنەمٸز, كەيدە ٶزٸمٸز (ەسٸرەسە مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەر) دە قايتالايمىز. مەنٸڭشە, بۇل «تٷسٸندٸرۋ باعىتىن» ورىستٸلدٸ ازاماتتارمەن قازاق تٸلٸ تۋرالى پٸكٸر تالاستىرعاندا تيٸمدٸ تەسٸل رەتٸندە قولدانۋعا بولادى.
«ورىس تٸلٸ — ۇلتارالىق قاتىناس تٸلٸ» ۇعىمى
دٶڭگەلەك ٷستەلدەر مەن كەزدەسۋلەردە بٸزدەر «ورىس تٸلٸ — ۇلتارالىق قاتىناس تٸلٸ» دەگەن ادام قۇقىعىنا قارسى كەلەتٸن, 1989-جىلعى قر «تٸلدەر تۋرالى» زاڭدا ورىن العان باپتى جاڭاشا تٷسٸندٸرەمٸز. ەكٸ ۇلتتىڭ ٶكٸلٸ, ەكٸ ادام بٸر–بٸرٸمەن قاي تٸلدە قاتىناس جاساعىسى كەلەدٸ, ونى ٶزدەرٸ بٸلەدٸ. بۇل مەسەلە ەشقاشان زاڭمەن رەتتەلمەۋٸ كەرەك. سوندىقتان دا 1997-جىلعى قر «تٸلدەر تۋرالى» زاڭىندا بۇل باپ الىنىپ تاستالدى. الايدا, ورىستٸلدٸ ورتا وسى كٷنگە دەيٸن «ورىس تٸلٸ - ۇلتارالىق تٸل» دەگەن ۇستانىمدارىنان تانبايدى. ٶكٸنٸشكە وراي, بۇل قاتە تۇجىرىمدى كەيدە مەملەكەتتٸك دەڭگەيدەگٸ باسشىلاردان دا ەستيمٸز.
بۇل جاساندى «ميفتٸك» ۇعىم قازاقستانداعى ورىس تٸلٸنٸڭ زاڭدىق تۇرعىدان ەرەكشە رٶلٸ بار سيياقتى وي تۋدىرادى. سوندىقتان بولۋى كەرەك, «ورىس تٸلٸ – ۇلتارالىق تٸل عوي» دەگەن اقىماق تۇجىرىمدى جيٸ ەستيمٸز. بارلىق ادامنىڭ قاتىناس تٸلٸن, ٶزارا سٶيلەسۋ تٸلٸن ٶزدەرٸ تاڭداپ الۋعا تولىق قۇقىقتارى بار, سوندىقتان, ەشبٸر ەلدە «ۇلتارالىق تٸل» دەگەن ۇعىم زاڭ ارقىلى رەتتەلمەيدٸ. «ۇلتارالىق قاتىناس تٸلٸ» دەگەن ۇعىمنىڭ زاڭدىق نەگٸزٸ جوق ەكەندٸگٸن ورىستٸلدٸلەرگە تٷسٸندٸرە وتىرىپ, تٸلدەردٸڭ بارلىعىنىڭ قاتىناس قۇرالى رەتٸندە بٸردەي قىزمەت جاسايتىندىعىن, ادامداردىڭ اراسىندا قاتىناس قۇرالى رەتٸندە ەشقانداي تٸلگە ارتىقشىلىق بەرٸلمەيتٸندٸگٸن تٷسٸندٸرۋ قاجەت. قىسقاسى, ەلەمنٸڭ ەشبٸر ەلٸندە ۇلتارالىق قاتىناس تٸلٸ زاڭ ارقىلى بەلگٸلەنبەيدٸ.
«تٸلدٸك ديسكريميناتسييا» ۇعىمى
كەزدەسۋ بارىسىندا ورىستٸلدٸ ازاماتتاردىڭ «تٸلدٸك ديسكريميناتسييا» دەگەن ساياسي-ەلەۋمەتتٸك تەرميندٸ مٷلدەم تٷسٸنبەيتٸندەرٸن نەمەسە قاتە تٷسٸنەتٸندەرٸنە كٶزٸمٸز جەتتٸ. زەرتتەۋلەر كٶرسەتكەندەي, قازاقستاننان باسقا ەلدەرگە كٶشٸپ جاتقان ازاماتتاردىڭ 37 پايىزى (2013- جىلعى ەلەۋمەتتٸك زەرتتەۋدەگٸ دەرەك) ٶزدەرٸنٸڭ كٶشۋ سەبەپتەرٸن «ورىس تٸلٸنٸڭ ديسكريميناتسيياعا ۇشىراۋى» دەپ تٷسٸندٸرٸپتٸ.
الايدا, دٶڭگەلەك ٷستەلدەر مەن كەزدەسۋلەر كەزٸندە مەنٸڭ: «تٸلدٸك ديسكريميناتسييا» دەگەن سٶز تٸركەسٸن قالاي تٷسٸنەسٸڭدەر» دەگەن سۇراعىما ەشقانداي ناقتى جاۋاپ الا المادىم. جاۋاپ بەرگەندەردٸڭ بٸرەۋٸ (اقمولا وبلىسى, ساندىقتاۋ اۋدانى, بالكاشينو كەنتٸنٸڭ تۇرعىنى, 28 جاستا): «مەن دٷكەنگە بارىپ ورىس تٸلٸندە بٸر زات سۇراسام, ال ماعان دٷكەنشٸ قازاق تٸلٸندە جاۋاپ قايتارسا, ورىس تٸلٸنٸڭ ديسكريميناتسييا جاسالۋى دەپ تٷسٸنەمٸن» دەسە, ەندٸ بٸرەۋٸ (پەتروپاۆل قالاسىنىڭ تۇرعىنى, 25 جاستا) «ەگەر مىناداي ماماندىق يەلەرٸنٸڭ مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلۋٸ قاجەت دەگەن زاڭ بابى قابىلدانسا, ورىس تٸلٸنٸڭ شەتتەتٸلۋٸ دەگەن سول بولادى» دەپ جاۋاپ بەردٸ. بٸرٸنشٸ جاعدايدى «تٸلدٸك ديسكريميناتسييا» دەپ قابىلداساق, ورىس تٸلٸن بٸلمەيتٸن ميلليونداعان قازاق تٸلدٸلەردٸڭ قازاق تٸلٸندە نان سۇراعانى مەن وعان دٷكەنشٸلەردٸڭ ورىس تٸلٸندەگٸ جاۋاپتارىن دا «قازاق تٸلٸن ديسكريميناتسييالاۋ» دەپ تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك.
ال ەكٸنشٸ جاعدايعا كەلسەك, زاڭ بويىنشا مەملەكەتتٸك تٸلدٸ تالاپ ەتۋ حالىقارالىق تەجٸريبەدە بار, قوعامدىق قاجەتتٸلٸك بولىپ تابىلادى. بٸزدٸڭ كونستيتۋتسييامىزدا پرەزيدەنتتٸككە تٷسەتٸن ادامنىڭ قازاق تٸلٸن بٸلۋ مٸندەتتٸلٸگٸ زاڭمەن بەلگٸلەنگەن. پريبالتيكا ەلدەرٸنٸڭ زاڭدارىندا بارلىق دەرلٸك ماماندىق يەلەرٸنٸڭ (زاڭدا كٶرسەتٸلگەن ماماندىقتىڭ تٷرلەرٸ 3 مىڭعا جەتٸپ جىعىلادى) مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلۋٸ – زاڭدى تالاپ. دەمەك, ورىستٸلدٸ تۇرعىنداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ بۇرىنعى كەڭەس وداعى كەزٸندەي, «بٸزدٸ تٷسٸنۋ ٷشٸن باسقالار ورىس تٸلٸندە سٶيلەسٸن» دەگەن ۇستانىمنان قۇتىلا الماي جٷر. ولارعا «تٸلدٸك ديسكريميناتسييا» دەگەن ۇعىم مەن ادامداردىڭ سٶيلەۋ تٸلٸن تاڭداۋ قۇقىعى دەگەن ۇعىمدى تەرەڭ تٷسٸندٸرۋ قاجەت. ەگەر, قازاق ەلٸندەگٸ ازاماتتاردىڭ ورىس تٸلٸندە سٶيلەۋٸنە نە جازۋىنا زاڭدى تٷردە تيىم سالىنسا, ورىس تٸلٸن شەكتەۋ (ديسكريميناتسييا ) دەگەنٸمٸز سول بولادى. ٶكٸنٸشكە وراي, قازاق ەلٸنەن كٶشٸپ بارا جاتقانداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ٶزدەرٸ سۋ ٸشكەن «قۇدىققا بٸر تٷكٸرٸپ» كەتكٸسٸ كەلەدٸ…
مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلۋدٸڭ ازاماتتارعا مٸندەتتٸلٸگٸ
ٸس-شارا بارىسىندا كٶپتەگەن ازاماتتار مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلۋدٸڭ ازاماتتارعا مٸندەتتٸلٸگٸ تۋرالى مەسەلە قوزعايدى. سول ۋاقىتتا قارسى پٸكٸر ايتۋشىلار «تٸلدٸ زاڭ جٷزٸندە مٸندەتتەۋ دەموكراتيياعا جاتپايدى» دەگەن سىلتاۋدى العا تارتتى. بۇل جەردە حالىقارالىق تەجٸريبە مەن حالىقارالىق زاڭداردى العا تارتۋىمىز كەرەك. ماماندىققا بايلانىستى مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلۋ تالابى. ورىستٸلدٸ ازاماتتاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ بەلگٸلٸ بٸر ماماندىققا بايلانىستى مەملەكەتتٸك تٸلدٸ تالاپ ەتۋ قاجەتتٸلٸگٸن مٷلدەم تٷسٸنبەيدٸ نەمەسە ونى ادام قۇقىعىن بۇزۋ دەپ تٷسٸنەدٸ. سان جىلدار بويى جٷرگٸزٸلگەن يمپەرييالىق ساياساتتىڭ (بۇل ساياساتتىڭ كەڭەس ٶكٸمەتٸ كەزٸندە دە جالعاسىن تاپقانى بەلگٸلٸ) سالدارىنان كٶپتەگەن ازاماتتاردا «ورىس تٸلٸن بٸلۋ — بارلىعىنا مٸندەتتٸ» دەگەن پٸكٸر قالىپتاسىپ كەتكەن سيياقتى. «بارلىعى ورىس تٸلٸن بٸلەدٸ, سوندىقتان قازاق تٸلٸن بٸلۋدٸ مٸندەتتەۋدٸڭ قاجەتتٸلٸگٸ جوق» دەگەن وي ماماندىققا بايلانىستى مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلۋ دەگەن تالاپتى تٷسٸنۋگە دە بٶگەت جاساپ وتىرعان سيياقتى.
بۇل باپتىڭ قر «تٸل تۋرالى» زاڭىندا بار ەكەندٸگٸن دە كٶپشٸلٸگٸنٸڭ كەزدەسۋ كەزٸندە عانا كٶزدەرٸ جەتتٸ. شەت ەلدەردەگٸ (پريبالتيكا ەلدەرٸندەگٸ زاڭداردا) «مەملەكەتتٸك تٸل» تۋرالى زاڭداردىڭ كٶپشٸلٸگٸندە مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلۋ تالابى قويىلاتىن ماماندىقتاردىڭ تٸزٸمٸ كٶرسەتٸلگەن. قازاقستانداعى ترانسپورت سالاسىندا حالىققا قىزمەت كٶرسەتۋ بٶلٸمٸندە جۇمىس ٸستەيتٸندەر ٷشٸن مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلۋ مٸندەتتٸ بولىپ سانالادى. ٶكٸنٸشكە وراي, بۇل زاڭ باپتارى قاتاڭ ساقتالىنادى دەپ ايتا المايمىز, بٸراق كەلەشەكتە بۇل تالاپتاردىڭ قوعامدىق ٶمٸردەن ٶزٸنٸڭ ورنىن الاتىندىعىندا كٷمەن جوق. بۇل مەسەلەنٸ تەرەڭ تٷسٸنۋ مەملەكەتتٸك تٸلدٸ وقىپ-ٷيرەنۋدٸڭ قاجەتتٸلٸگٸن تاعى بٸر دەلەلدەيتٸنٸ سٶزسٸز.
مەملەكەتتٸك تٸل – قازاق ەتنوسىنىڭ تٸلٸ عانا ەمەس, وسى ەلدٸڭ ازاماتتارىنىڭ تٸلٸ. ورىستٸلدٸ اۋديتوريياعا مەملەكەتتٸك تٸلدٸ تٷسٸندٸرۋ جۇمىسى, «قازاق تٸلٸ» تەرمينٸن تٷسٸندٸرۋدەن باستالادى. ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ «قازاق تٸلٸ» دەگەن تەرميندٸ مەملەكەتتٸك تٸل ستاتۋستىڭ اتاۋى دەپ ەمەس, قازاق ۇلتىنىڭ تٸلٸ دەپ قانا تٷسٸنەدٸ. ولارعا ٶزدەرٸنٸڭ قازاقستاننىڭ ازاماتتارى ەكەندٸگٸن, ال «قازاق تٸلٸنٸڭ» ٶزدەرٸنٸڭ مەملەكەتتەرٸنٸڭ تٸلٸ ەكەندٸگٸن جاقسىلاپ تٷسٸندٸرۋ قاجەتتٸگٸ تۋادى. ەلٸ دە بولسا, «قازاق تٸلٸ» دەگەن سٶز ەستٸلسە بولدى, كەيبٸر ورىستٸلدٸ ازاماتتار «ال ورىس تٸلٸ نەگە…» دەگەن ەڭگٸمەنٸ باستاپ, ەكٸ تٸلدٸ سالىستىرۋعا كٸرٸسەدٸ.
مەنٸڭشە, ورىستٸلدٸ اۋديتورييا «قازاق تٸلٸ — بٸزدٸڭ تٸلٸمٸز!» دەگەن ۇعىمدى تولىق قابىلدامايىنشا, پٸكٸرتالاستى باستاۋدىڭ قاجەتٸ دە جوق. ٶكٸنٸشكە وراي, مۇنداي جاعدايدى دا ٶزٸمٸز قالىپتاستىردىق. وسى كٷنگە دەيٸن «قازاق تٸلٸ» دەگەن تەرميننٸڭ ورنىنا بٸزدەر «مەملەكەتتٸك تٸل» دەگەن سٶزدٸ قولدانامىز. سوندىقتان بولۋ كەرەك, ورىستٸلدٸ ازاماتتاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ بۇل ەكٸ تەرميندٸ ەكٸ بٶلەك ۇعىم دەپ قابىلدايدى. (شەت ەلدەردٸڭ «مەملەكەتتٸك تٸل تۋرالى» زاڭدارىنىڭ بٸرٸنشٸ بابىندا, مىسالى: «مەملەكەتتٸك تٸل – ۋكراين تٸلٸ» دەگەن سٶز جازىلسا, باسقا باپتاردىڭ بارلىعىندا «ۋكراين تٸلٸ» دەگەن سٶز تٸركەسٸ قولدانىلادى. ال بٸزدەر «مەملەكەتتٸك تٸل – قازاق تٸلٸ» دەيمٸز دە, باسقا جەردٸڭ بەرٸندە «مەملەكەتتٸك تٸل» دەگەن تەرميندٸ قولدانامىز. سوندا بٸزدٸڭ ەلدە مەملەكەتتٸك تٸل دەگەن جاڭا بٸر ەرەكشە تٸل بار سيياقتى ەسەر قالدىرادى) مەنٸڭشە, ورىستٸلدٸلەرگە تٷسٸنٸكتٸ بولۋى ٷشٸن بارلىق جەردە مەملەكەتتٸك تٸل دەگەننەن كٶرٸ «قازاق تٸلٸ» دەگەن تەرميندٸ قولدانۋىمىز كەرەك.
«قوستٸلدٸلٸك» ۇعىمى
كەڭەس وداعى كەزٸنەن قازاقستاندى – «قوستٸلدٸ رەسپۋبليكا» دەپ اتاپ كەلدٸ. (قازٸر دە پٸكٸرتالاس كەزٸندە «بٸزدەر قوستٸلدٸ»), تۇرعىنداردىڭ بارلىعى دا قوستٸلدٸ مەڭگەرٸپ, سٶيلەسۋ كەزٸندە بٸر تٸلدەن ەكٸنشٸ تٸلگە ەركٸن كٶشە الاتىن بولعاندا عانا, ونداي ەلدٸ «قوستٸلدٸ ەل» دەپ اتايدى. قازاقستاندا تەك قازاق تٸلدٸلەر عانا قوستٸلدٸ بولدى دا, ورىستٸلدٸ قاۋىم – بٸر تٸلدٸ (ورىس تٸلدٸ) دەڭگەيدە قالدى. بۇنداي جاعدايدى «بٸر جاقتى قوستٸلدٸلٸك» دەپ اتايدى جەنە بۇل جاعداي ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتسٸزدٸك پەن قوعامداعى قايشىلىققا الىپ كەلەدٸ.
ورىس تٸلدٸلەردٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ «قوستٸلدٸلٸكتٸ» ٶزدەرٸنە قاتىستى قولدانبايدى, باسقالار بٸزدٸڭ تٸلٸمٸزدٸ تٷسٸنۋٸ كەرەك دەگەن باعىتتا عانا قولدانادى. ولاردى وسى قاتەلٸكتەن ارىلتۋ قاجەت. 90-جىلداردىڭ باسىندا قازاقستانداعى ورىستٸلدٸ ۇيىمدار مەن كەيبٸر ۇلىدەرجاۆالىق باعىتتاعى قوعامدىق تۇلعالار ەكٸ تٸلدٸ دە مەملەكەتتٸك تٸل دەپ جارييالاۋ كەرەك دەگەن ۇران كٶتەرگەن بولاتىن. «قوستٸلدٸلٸك» ۇعىمىن تٷسٸنبەگەن جەرلەستەرٸمٸز شىن مەنٸندە قوستٸلدٸلٸك ورناسا, ٶزدەرٸنٸڭ جاعدايلارىنىڭ ٶتە قيىن بولاتىنىن بٸلمەگەن بولاتىن.
تٸل مەسەلەسٸن — ساياسي, ۇلتارالىق مەسەلەگە اينالدىرماۋ قاجەتتٸگٸ
دٶڭگەلەك ٷستەلدەر مەن كەزدەسۋلەردەگٸ ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸپ, جان-جاقتى تٷسٸندٸرەتٸن بٸر مەسەلە – لينگۆيستيكالىق مەسەلەنٸ ساياسي مەسەلەگە اينالدىرماۋ مەسەلەسٸ. سوندىقتان دا كەزدەسۋلەردە بٸزدەر تەك قانا «ورىستٸلدٸلەر», «قازاقتٸلدٸلەر» دەگەن سٶزدەردٸ قولدانامىز. («ورىستٸلدٸلەر» دەگەندە ونىڭ ٸشٸنە ميلليونداعان قازاقتار كٸرەدٸ دە, «قازاقتٸلدٸلەر» دەگەن ۇعىمعا مىڭداعان باسقا ۇلت ٶكٸلدەرٸ ەنەدٸ). ٶكٸنٸشكە وراي, 90-جىلداردا تٸل مەسەلەسٸن ساياسي, ونىڭ ٸشٸندە, ۇلتارالىق مەسەلەگە اينالدىرۋ كەڭ ورىن الدى. سول كەزەڭدەگٸ قالىپتاسقان قاتە تٷسٸنٸكتٸڭ زارداپتارى ەلٸ كٷنگە دەيٸن ساقتالىپ كەلەدٸ. ايتا كەتۋ كەرەك, وسى باعدارلامانى جٷزەگە اسىرۋ كەزٸندە, دٶڭگەلەك ٷستەلدەر مەن كەزدەسۋلەردە تٸل مەسەلەسٸنە بايلانىستى پٸكٸرتالاستاردا ۇلتارالىق مەسەلە كٶپ قوزعالمادى. بۇل دا قوعامنىڭ ويانىپ كەلە جاتقانىنىڭ كٶرسەتكٸشٸ دەپ بٸلۋٸمٸز كەرەك.
قازاق تٸلٸنٸڭ قازٸرگٸ دامۋ قارقىنى مەن بولاشاقتىڭ تالاپتارىن تٷسٸندٸرۋ
ورىستٸلدٸ ازاماتتاردى كٶپشٸلٸگٸ قازاق تٸلٸنٸڭ دامۋ قارقىنى توقتامايتىنىن, جىل سايىن مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ قولدانۋ دەڭگەيٸنٸڭ كٷشەيە تٷسەتٸنٸن, قوعامنىڭ كەلەشەگٸ قازاق تٸلٸندە ەكەنٸن ەلٸ تولىق تٷسٸنە قويماعان سيياقتى. ولار ٶزدەرٸنٸڭ بٷگٸنگٸ «قوستٸلدٸ» جاعدايى ٶزگەرمەيتٸندەي كٶرەدٸ. سوندىقتان, قازاق تٸلٸن بٸلۋدٸ قاجەتتٸلٸك دەپ سانامايدى. كەزدەسۋلەردە ولاردىڭ وسى قالىپتاسقان پٸكٸرٸن ٶزگەرتۋگە كٷش سالۋ قاجەت. بٸزدەر سان تٷرلٸ دەرەكتەرمەن, مىسالدارمەن قازاق تٸلٸنٸڭ رەسپۋبليكا كٶلەمٸندەگٸ دامۋىن كٶرسەتٸپ, كٶزدەرٸن جەتكٸزۋگە كٷش سالامىز. مىسالى, سان تٷرلٸ زەرتتەۋلەرگە سٷيەنسەك, تەۋەلسٸزدٸككە دەيٸن مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ 34 پايىزى عانا قازاق تٸلٸندە وقىسا, قازٸر بۇل كٶرسەتكٸش 64 پايىزعا كٶتەرٸلدٸ.
الماتى قالاسىندا جالعىز قازاق مەكتەبٸ بولسا, قازٸر 56 قازاق تٸلٸندەگٸ مەكتەپ بار. قىزىلوردا قالاسىندا جالعىز عانا تازا ورىستٸلدٸ مەكتەپ قالدى…قوعامدىق ورىنداردا جۇمىس ٸستەيتٸن كٶپتەگەن ماماندىق يەلەرٸنەن قازاق تٸلٸن بٸلۋ, زاڭدى تالاپقا اينالىپ كەلە جاتىر. دٶڭگەلەك ٷستەلدەر مەن كەزدەسۋلەرگە قاتىسىپ وتىرعان تٸلدەردٸ دامىتۋ باسقارمالارىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸ ورىستٸلدٸ ازاماتتارعا جاقىن ارادا ٶمٸرگە ەنەتٸن «قازتەست» باعدارلاماسىن تٷسٸندٸرٸپ, كەلەشەكتە قازاق تٸلٸن مەڭگەرۋ دەڭگەيٸن انىقتايتىن جٷيەنٸڭ ٸسكە قوسىلاتىنىن, ونىڭ ماقساتى مەن مٸندەتتەرٸنەن حاباردار ەتتٸ. قىسقاسى, قازاق تٸلٸن مەڭگەرمەگەن ادامداردىڭ «تٸرشٸلٸك كەڭٸستٸگٸنٸڭ» تارىلىپ كەلە جاتقانىن ورىستٸلدٸ ازاماتتارعا اشىق جەتكٸزۋ, ولاردىڭ ٶز ۇرپاقتارىنىڭ بولاشاعىن بٷگٸننەن باستاپ ويلانۋعا الىپ كەلەدٸ. ٶكٸنٸشكە وراي, وسى مەسەلەنٸ «ورىستٸلدٸلەردٸڭ مٷددەسٸن قورعايتىن» ۇيىمدار مەن ازاماتتار ايتىپ جاتقان جوق. ونى ايتۋ, تٷسٸندٸرۋ – بٸزدٸڭ مٸندەتٸمٸز.
«قازاقتٸلدٸ مەكتەپ ناشار بٸلٸم بەرەدٸ, ال ورىستٸلدٸ مەكتەپتەر ساپالى بٸلٸم بەرەدٸ» دەگەن ەشقانداي نەگٸزسٸز, قاشپا ەڭگٸمەنٸ (ناسيحاتتى) دۇرىس تٷسٸندٸ.
ورىستٸلدٸ ەلەمنٸڭ قازاق تٸلٸن ٷيرەنۋٸنٸڭ ەڭ تيٸمدٸ جولى بالالارىن قازاق تٸلدٸ مەكتەپتەرگە بەرۋ. وسى مەسەلە سٶز بولا قالسا, ورىستٸلدٸلەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ (ورىستانىپ كەتكەن قازاقتار مەن باسقا ۇلت ٶكٸلدەرٸ دە) بەتتتەرٸ بىلش ەتپەستەن, «قازاق تٸلدٸ مەكتەپتەردٸڭ بٸلٸم بەرۋ ساپاسى تٶمەن, سوندىقتان عانا بٸز بالالارىمىزدى ورىستٸلدٸ مەكتەپكە بەرۋگە مەجبٷرمٸز» دەپ شىعا كەلەدٸ. بالالارىنىڭ ورىس تٸلٸن عانا بٸلەتٸندٸگٸن اقتاۋ ٷشٸن تاراتىلعان وسى بٸر «ەرتەگٸگە» بٸزدٸڭ ازاماتتاردىڭ كەيبٸرەۋلەرٸنٸڭ قوسىلا باس يزەيتٸندٸگٸن دە اشىق ايتۋىمىز كەرەك.
بۇل يدەولوگييا – بٸر ۇلتتى, ەكٸنشٸ ۇلتتان جوعارى قوياتىن ناعىز فاشيستٸك ۇستانىم.
بٸرٸنشٸدەن, بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدەگٸ بارلىق وقۋ باعدارلامالارى (قازاق, ورىس, ٶزبەك, ۇيعىر مەكتەپتەرٸ بولسىن) بٸردەي, ەكٸنشٸدەن, سوعان سەيكەس, ولارعا ارنالعان وقۋ قۇرالدارى دا (وقۋلىقتار مەن كٶمەكشٸ وقۋ قۇرالدارى) بٸر نۇسقادا جاسالىنادى.
ٷشٸنشٸدەن, قازاقتٸلدٸ توپتارعا ساباق بەرەتٸن مۇعالٸمدەر ورىس تٸلٸندەگٸ توپتارعا دا دەرٸس بەرەدٸ (مەن دە پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتا جۇمىس ٸستەپ جٷرگەندە قازاق توپتارىنا «پراكتيكالىق قازاق تٸلٸنەن» ساباق بەرسەم, ورىستٸلدٸ توپتارعا «ورىس جەنە قازاق تٸلٸنٸڭ سالىستىرمالى گرامماتيتكاسىنان» دەرٸس وقىدىم). سونداي جاعدايدا ورىس تٸلٸندەگٸ مەكتەپتٸڭ ساپاسى قالايشا ارتىق بولماق? دەمەك, بۇل بٸر تٸلدەن نە بٸر ۇلتتان ەكٸنشٸ تٸل (ۇلت) ارتىق جاراتىلعان دەگەن فاشيستٸك يدەولوگييانىڭ ناق ٶزٸ. ەرينە, كٶپشٸلٸگٸمٸز جان-جاقتى اقپاراتتى ورىس تٸلٸ ارقىلى كٶبٸرەك الامىز. بٸراق, بۇل جەردە قازاقتٸلدٸ وقۋشىلار ورىس تٸلٸندەگٸ اقپاراتتارمەن تانىسا المايدى دەپ ەشكٸم دە ايتا المايتىن شىعار. ەگەر وقۋشىلاردىڭ اراسىنداعى حالىقارالىق كونكۋرستار مەن جارىستاردىڭ قورىتىندىسىنا قاراساق قازاق تٸلدٸ مەكتەپتەر بٸرٸنشٸ ورىندا تۇرعانى دا شىندىق. ۇبت قورىتىندىسى دا قازاقتٸلدٸ مەكتەپتٸ بٸتٸرۋشٸلەردٸڭ ەشكٸمنەن كەم ەمەس ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. قازٸرگٸ بيلٸكتە وتىرعانداردىڭ دا باسىم كٶپشٸلٸگٸ قازاق مەكتەپتەرٸنٸڭ تٷلەكتەرٸ ەكەندٸگٸ دە تالاسسىز مەسەلە.
دوس كٶشٸم
