Qazaqstan Respýblikasynyń Tuńǵysh Prezidenti, Elbasymyz N.Á. Nazarbaev 2018 jyly 5 qazanda Qazaqstan halqyna «Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatynyń ósýi: tabys pen turmys sapasyn arttyrý» atty joldaýynda: 2019 jyldy «Jastar jyly» dep jariialady. Rasynda da jastar – qoǵamnyń qozǵaýshy kúshi. Árbir memleket pen árbir ult óziniń bolashaǵyn oilaityn bolsa ósip kele jatqan urpaǵyna durys tárbie berýi mańyzdy. Qazaq atamyzdyń «Aqyl – jastan, asyl – tastan» degen naqyl sózi beker aitylmaǵan bolsa kerek. Elbasymyz N.Á. Nazarbaev 2019 jyly 23 qańtarda Jastar jylynyń saltanatty ashylý rásiminde sóilegen sózinde «Jastardyń boiynda áleýmettik jaýapkershilik pen qorshaǵan ortany aialaý sezimin qalyptastyrý negizgi mindet sanalady. Ásirese, úlkenge qurmet, kishige izet bildirýdiń, meiirimdilik pen adamgershilik qasietterin darytýdyń mańyzy zor. Kez-kelgen adam jasy ulǵaiǵan shaǵynda jastar tarapynan janashyrlyq pen qamqorlyq kútetinin umytpaǵan jón» dep jastardyń boiynda rýhani ónegelik qasietterdi qalyptastyrýdyń mańyzdylyǵyna toqtaldy. Joǵarydaǵy áleýmettik jaýapkershilikterdi jastardyń boiynda qalyptastyrýǵa dinniń de ólsheýsiz úles qosatyny aqiqat. Sondyqtan Quran men Paiǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) hadisterindegi jastardyń rýhaniiatyn qalyptastyrýǵa qatysty keibir máselelerge toqtalyp ótýdi jón kórdim. Alla elshisi (s.ǵ.s.) jastarǵa senim artyp, olarǵa mańyzdy tapsyrmalar bergen. Sol arqyly jas jetkinshekter ózderin damytyp, qoǵamǵa qyzmet etý múmkindikterine ie boldy. Jastarǵa tapsyrma bergende tájiribeleri joqtyǵynan týyndaǵan qorqynyshtaryn seiiltý úshin olarǵa bilim berip, júrekterine senim uialatqan. Mysaly, Iemenge qazy etip jibergen ózi jas, tájiribem joq dep oilaǵan hazret Álidi batyldandyryp, «Alla Taǵalam: Onyń júregine týralyq ber jáne tilin turaqty qyl», — dep duǵa etken. Muhammed paiǵambardyń (s.ǵ.s.) duǵasy men teńdessiz qoldaýynyń arqasynda hazret Áli: «Budan keiin eki kisi arasynda úkim berý máselesinde eshqashan irkilmedim», — dep aitqan eken (Ibn Mája, Ahkam,1). Bul qoldaý, bir jas jetkinshekte paida bolatyn ózine degen senim turaqtanýynyń eń tamasha úlgisi. Mádinada meshittiń janynda, súiikti Paiǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) tárbiesinde bolǵandar da jastar edi. Ilim jolyna túsken bul jastar «Sýffa» sahabalary atymen tanymal. Abdýllah ibn Omar, Abdýllah ibn Másǵýd, Abdýllah ibn Abbas, Mýaz ibn Jábál jáne Ánas ibn Málik jastyq shaqtary Paiǵambarymyzdyń (s.ǵ.s..) janynda ótken, ataqty sahabalardyń birazy ǵana edi. Tolqyǵan, shalqyǵan shalqar sezimderdi durys basqara almasa, olardyń qatelikke de uryndyrýy ǵajap emes. Jastarǵa qoldaý tek olardyń tájiribesiniń joqtyǵy sebepti ǵana bolmaýy kerek. Adam balasy jastyq shaǵynda sezimderi seldei tasyp, ózgeriske beiim turady jáne bul minezderin qorshaǵan ortadan jasyrýǵa da tyryspaidy. Jastardy sol úshin de qyzý qandy dep jatamyz. Túrli sezim tolqyndaryn bastan ótkizýdiń ózindik qaýipteri de joq emes. Tolqyǵan, shalqyǵan shalqar sezimderdi durys basqara almasa, olardyń qatelikke de uryndyrýy ǵajap emes. Sezim seliniń baqylaýǵa kónbei, óz betinshe aǵýyna jol berý, keide kinásiz jerde kinálige ainalyp ketýge sebepshi de bolýy da múmkin. Sol sebepti Paiǵambarymyz (s.ǵ.s.) jas jetkinshekterdiń jastyq sezimderiniń kesirinen bolatyn shalys basýlaryna, olardy renjitpei, namystaryna timeitindei ónegesimen tosqaýyl qoiatyn edi. Eshkimdi kinálap, ashý shaqyrmaityn kerisinshe, jaǵdaidy túsindire otyryp, kózderin jetkizetin, kúná jasaýdan saqtandyratyn. Paiǵambarymyz Muhammed (s.ǵ.s.) óziniń bir sózinde: «Allaǵa quldyq sezimimen ósken jáne jastyqtyń qyzýyn jeńip, haramǵa jaqyndamaǵan jas, Allanyń kóleńkesinen basqa eshqandai kóleńke bolmaityn qorqynyshty qiiamet kúni, Arshtyń kóleńkesinen oryn alatyn jeti túrli adamnyń biri» dep buiyrady (Buhari, Azan, 36). Paiǵambarlar tarihyna kóz júgirter bolsaq, basyna túsken búkil qiynshylyqtarǵa qaramastan, Hazret Iýsýf paiǵambar shynshyldyq pen aryn joǵary qoiyp, nápsisin tizgindei alǵandyqtan jas kezinde-aq, Mysyrǵa ýázir bolǵanyn kóre alamyz («Iýsýf» súresi, 23-56 aiattar). Qasietti Quranda «ashabý káhf» (úńgirde tyǵylyp, Allanyń qalaýymen birneshe ǵasyr uiyqtap, keiinnen oianǵan jastar) týraly, bylai baiandalady: «Ol jas jigitter úńgirdi panalaǵandarynda: Ýa, Rabbymyz! Birge Ózińniń raqymyńdy tóge gór! Isimizdi ońǵaryp, jetistikterge jetýdi násip ete gór!»,- dep duǵa etken edi, («Káhf», 10-11 aiattar). «Keiin olardy uiqylarynan oiattyq, sóitip olar ózderiniń qansha ýaqyt uiyqtaǵandary jóninde eki túrli pikirdi ustanǵan eki topqa bólindi. Nátijede qai toptyń esebi áldeqaida durys ekendigin aiqyndadyq. Al endi saǵan olardyń basynan ótken ǵibratty oqiǵanyń bar aqiqatyn baiandap beremiz. Olar Rabbylaryna shyn kóńilden iman etken bir top jas jigitter edi. Biz óz kezegimizde, olardyń týra jolǵa degen qushtarlyǵyn odan saiyn arttyryp, senimderin kúsheite tústik», («Káhf», 12-13 aiattar). Olar jastyǵyna qaramastan senimderi boiynsha ómir súre alýy úshin aqiqatty jaqtap, qasqaiyp turǵandarynan qasietti Quranda maqtaýǵa ie boldy. Ótpeli kezeńde kóptegen ata-ana jetkinshekke keibir nárselerdi aita almai, al aitqandaryna sendire almai qinalady. Nasihat tyńdaýdy jastar unata bermeidi. Endeshe jas jetkinshekpen jaqsy qarym-qatynasty jaqsy úlgi bolý arqyly ornatqan jón. Jas sahaba Abdýllah ibn Masǵud: «Paiǵambarymyz (s.ǵ.s.) bizdi jalyqtyrmas úshin ýaǵyz nasihatty belgili kúnderde jasaityn edi», — deidi. (Býhari Ilm, 11). Ish pystyratyn uzaqsonar bos áńgime aitpaityn, súiikti Paiǵambarymyz (s.ǵ.s.) ónegeli is-áreketterimen ainalasyndaǵylarǵa úlgi bolatyn. Balalardan qandai is-áreket kórgimiz kelse, ózimiz solai áreket jasaýymyz qajet. Sózderimiz is-áreketterimizge, is-árekettimiz qundylyqtarymyzǵa sai bolsyn. Sonda aitqan sózimizde salmaq bolady. Osyndai minez-qulyqty jastar da qurmetteidi. Adam, ózi jasamaityn nársesin basqadan talap etpesin dep Alla Taǵala eskertedi: «Ýa, iman etkender! Ózderiń istemeitin nárseni nege aitasyńdar?! Istemeitin isti aitý — Allanyń aldynda eń jekkórinishti nárse» («Saf» súresi, 2-3 aiattar). Óitkeni is-áreketke sai bolmaǵan sóz, al sózge sai emes is-áreket — ótirik. Ardaqty Paiǵambarymyzdyń áskeri Rýmdarǵa qarsy joryqqa attanǵanda Ýmmý Aiman men óziniń azat etken qyzmetshisi Záidtiń nekesinen dúniege kelgen Usamany áskerge qolbasshy retinde taǵaiyndady Mundai jas sahabanyń qolbasshy retinde taǵaiyndalýyna senimsizdik bildirip, qobaljyǵandar da tabyldy. Keibireýlerdiń kókeiinde «Ómirlik tájiribesi az osyndai jas jigittiń asa jaýapty, aýyr mindetti atqarýǵa shamasy jeke qoiar ma eken?», — degen suraq turdy. Ári ol basqaratyn ásker qatarynda jasy da, ómirlik tájiribesi mol, aldyńǵy qatarly sahabalar da bar edi. Bul qalai bolar eken? Osy jaǵdaidy baiqaǵan Ardaqty elshisi (s.a.s.) sahabalaryn jinap, bylai dedi: «Aralaryńda Usamanyń qolbasshy retinde taǵaiyndalýyna qatysty alyp-qashpa áńgime aityp júrgenderiń bar eken. Kezinde onyń ákesiniń qolbasshylyǵy jaiynda da osylai degender shyqqan edi. Allaǵa ant etemin, qalaisha Usamanyń ákesi Záid osy mindetke laiyq ári men eń jaqsy kóretin jandardyń biri bolsa, eshqandai kúmánsiz Usama da ákesinen keiin eń jaqsy kórgen adamdardyń biri». (Buhari, Maǵazi, 88). Paiǵambarymyzdyń osy sózinen keiin, el arasyndaǵy narazylyq sap tyiylyp, Usamanyń boiynda ózine degen senimdilik paida bolǵan edi. Jastar balalyq shaqtan ótip, eseie bastaǵanda, olardy óz betimen jibere salmai, Paiǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) súiinshisine laiyq bolatyndai joldy kórsete alý úshin, eń aldymen olardy jaqsy tanyp, tereń túsinýimiz kerek. Jastyq shaq – ómirdiń zýlap, zymyrap, eń jyldam ótetin kezi jáne kózden bul-bul ushqanyn eshkimniń qalamaityn shaǵy. Sondyqtan bolsa kerek, adamnyń jumaqtaǵy mekeni men barlyq nyǵmetterdiń eń jaqsylary jastyq shaqpen salystyrylyp sýretteledi. «Olardyń ainalasynda máńgi – baqi balǵyn, balaýsa qalpynan ózgermeitin bozbalalar ainalsoqtap, quraq ushyp, qyzmet kórsetip júredi». («Ýaqiǵa súresi», 17-aiat). Adam búkil nyǵmetterden, barlyq berilgen jaqsylyqtardan suralatyny sekildi «jastyq» degen nyǵmet týraly da ózinshe bólek suralady. Quranda aitylǵandai: «Shúbásiz sol kúni (ózderińe berilgen) bar nyǵmettiń esebin beresińder». («Tákásýr» súresi, 8- aiat). Ómirińdi qaida júrip taýysqanyń, mal-múlkińdi qaida shashqanyń, alǵan bilimińdi qalai qoldanǵanyń suralǵandai, balǵyn deneńdi qandai jerlerde júrip tozdyryp, jastyǵyńda qaida jumsaǵanyń da suralady, adamzat. (Tirmizi, Syfatýl-qiiama,1). Sondyqtan adamnyń osynaý eń tamasha shaqtyń qadirin uǵynyp, mán-maǵynanǵa toly etip ótkizýi, úlken ómirge daiyndyq ispettes. Súiikti Paiǵambarymyz (s.ǵ.s.) qasynda bolǵan jastardyń Alla elshisine (s.ǵ.s.) degen súiispenshiligi jastarmen júrgizilgen durys qarym-qatynastyń nátijesi ekendigi anyq. Bir nápsisine jeńilgen, sóitip, zina jasaǵysy keletinin aityp, ruqsat suraǵan jas jigit pen Paiǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) arasynda ótken áńgime ata-analar men eresekter úshin de úlgi ónege. Jas jigittiń áńgimesi men qalaýyn estigen sahabalar birden onyń aýzyn jabýǵa tyrysady. Biraq, Alla Elshisi (s.ǵ.s.) olardy toqtatyp, jas jigitti qasyna otyrǵyzyp, odan: basqa bireýdiń seniń anańmen, qyzyńmen, qaryndasyńmen, ápkeńmen zina jasaýyna razy bolatyn ba ediń? – dep suraidy. Jas jigit suraqtyń bárine «joq !» dep jaýap beredi. Alla elshisi (s.ǵ.s) basqa adamdardyń da buǵan razy bolmaitynyn aityp, sabyrly túrde túsindiredi. Eń sońynda, bul nietinen bas tartqanyn aitqan jigit, Muhammed Paiǵambardyń «Ýa Alla Taǵala! Bul jigittiń kúnálaryn keshire gór, júregin tazart, aryn saqta» – dep Alla taǵalaǵa jalbarynǵan abzal duǵasyn alady. (Ibn Hambal, V, 257). Jastar jastyq shaqtyń kúsh-qýatyn Táýelsiz Qazaqstannyń ósip-órkendeýine, otansúigishtikke, ar-namysymyzdy saqtaýǵa jumsasa, úlkenge qurmet kishige izetti bolsa, ar-namysymyzdy janymyzdy qorǵaǵandai qorǵasa elimiz órkendei beretinine senimimiz mol.
Balǵabek Myrzaev,
teolog
