قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ, ەلباسىمىز ن.ە. نازارباەۆ 2018 جىلى 5 قازاندا قازاقستان حالقىنا «قازاقستاندىقتاردىڭ ەل-اۋقاتىنىڭ ٶسۋٸ: تابىس پەن تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋ» اتتى جولداۋىندا: 2019 جىلدى «جاستار جىلى» دەپ جارييالادى. راسىندا دا جاستار – قوعامنىڭ قوزعاۋشى كٷشٸ. ەربٸر مەملەكەت پەن ەربٸر ۇلت ٶزٸنٸڭ بولاشاعىن ويلايتىن بولسا ٶسٸپ كەلە جاتقان ۇرپاعىنا دۇرىس تەربيە بەرۋٸ ماڭىزدى. قازاق اتامىزدىڭ «اقىل – جاستان, اسىل – تاستان» دەگەن ناقىل سٶزٸ بەكەر ايتىلماعان بولسا كەرەك. ەلباسىمىز ن.ە. نازارباەۆ 2019 جىلى 23 قاڭتاردا جاستار جىلىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋ رەسٸمٸندە سٶيلەگەن سٶزٸندە «جاستاردىڭ بويىندا ەلەۋمەتتٸك جاۋاپكەرشٸلٸك پەن قورشاعان ورتانى ايالاۋ سەزٸمٸن قالىپتاستىرۋ نەگٸزگٸ مٸندەت سانالادى. ەسٸرەسە, ٷلكەنگە قۇرمەت, كٸشٸگە ٸزەت بٸلدٸرۋدٸڭ, مەيٸرٸمدٸلٸك پەن ادامگەرشٸلٸك قاسيەتتەرٸن دارىتۋدىڭ ماڭىزى زور. كەز-كەلگەن ادام جاسى ۇلعايعان شاعىندا جاستار تاراپىنان جاناشىرلىق پەن قامقورلىق كٷتەتٸنٸن ۇمىتپاعان جٶن» دەپ جاستاردىڭ بويىندا رۋحاني ٶنەگەلٸك قاسيەتتەردٸ قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى. جوعارىداعى ەلەۋمەتتٸك جاۋاپكەرشٸلٸكتەردٸ جاستاردىڭ بويىندا قالىپتاستىرۋعا دٸننٸڭ دە ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوساتىنى اقيقات. سوندىقتان قۇران مەن پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) حاديستەرٸندەگٸ جاستاردىڭ رۋحانيياتىن قالىپتاستىرۋعا قاتىستى كەيبٸر مەسەلەلەرگە توقتالىپ ٶتۋدٸ جٶن كٶردٸم. اللا ەلشٸسٸ (س.ع.س.) جاستارعا سەنٸم ارتىپ, ولارعا ماڭىزدى تاپسىرمالار بەرگەن. سول ارقىلى جاس جەتكٸنشەكتەر ٶزدەرٸن دامىتىپ, قوعامعا قىزمەت ەتۋ مٷمكٸندٸكتەرٸنە يە بولدى. جاستارعا تاپسىرما بەرگەندە تەجٸريبەلەرٸ جوقتىعىنان تۋىنداعان قورقىنىشتارىن سەيٸلتۋ ٷشٸن ولارعا بٸلٸم بەرٸپ, جٷرەكتەرٸنە سەنٸم ۇيالاتقان. مىسالى, يەمەنگە قازى ەتٸپ جٸبەرگەن ٶزٸ جاس, تەجٸريبەم جوق دەپ ويلاعان حازرەت ەليدٸ باتىلداندىرىپ, «اللا تاعالام: ونىڭ جٷرەگٸنە تۋرالىق بەر جەنە تٸلٸن تۇراقتى قىل», — دەپ دۇعا ەتكەن. مۇحاممەد پايعامباردىڭ (س.ع.س.) دۇعاسى مەن تەڭدەسسٸز قولداۋىنىڭ ارقاسىندا حازرەت ەلي: «بۇدان كەيٸن ەكٸ كٸسٸ اراسىندا ٷكٸم بەرۋ مەسەلەسٸندە ەشقاشان ٸركٸلمەدٸم», — دەپ ايتقان ەكەن (يبن مەجا, اھكام,1). بۇل قولداۋ, بٸر جاس جەتكٸنشەكتە پايدا بولاتىن ٶزٸنە دەگەن سەنٸم تۇراقتانۋىنىڭ ەڭ تاماشا ٷلگٸسٸ. مەدينادا مەشٸتتٸڭ جانىندا, سٷيٸكتٸ پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) تەربيەسٸندە بولعاندار دا جاستار ەدٸ. ٸلٸم جولىنا تٷسكەن بۇل جاستار «سۋففا» ساحابالارى اتىمەن تانىمال. ابدۋللاھ يبن ومار, ابدۋللاھ يبن مەسعۋد, ابدۋللاھ يبن ابباس, مۋاز يبن جەبەل جەنە ەناس يبن مەليك جاستىق شاقتارى پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س..) جانىندا ٶتكەن, اتاقتى ساحابالاردىڭ بٸرازى عانا ەدٸ. تولقىعان, شالقىعان شالقار سەزٸمدەردٸ دۇرىس باسقارا الماسا, ولاردىڭ قاتەلٸككە دە ۇرىندىرۋى عاجاپ ەمەس. جاستارعا قولداۋ تەك ولاردىڭ تەجٸريبەسٸنٸڭ جوقتىعى سەبەپتٸ عانا بولماۋى كەرەك. ادام بالاسى جاستىق شاعىندا سەزٸمدەرٸ سەلدەي تاسىپ, ٶزگەرٸسكە بەيٸم تۇرادى جەنە بۇل مٸنەزدەرٸن قورشاعان ورتادان جاسىرۋعا دا تىرىسپايدى. جاستاردى سول ٷشٸن دە قىزۋ قاندى دەپ جاتامىز. تٷرلٸ سەزٸم تولقىندارىن باستان ٶتكٸزۋدٸڭ ٶزٸندٸك قاۋٸپتەرٸ دە جوق ەمەس. تولقىعان, شالقىعان شالقار سەزٸمدەردٸ دۇرىس باسقارا الماسا, ولاردىڭ قاتەلٸككە دە ۇرىندىرۋى عاجاپ ەمەس. سەزٸم سەلٸنٸڭ باقىلاۋعا كٶنبەي, ٶز بەتٸنشە اعۋىنا جول بەرۋ, كەيدە كٸنەسٸز جەردە كٸنەلٸگە اينالىپ كەتۋگە سەبەپشٸ دە بولۋى دا مٷمكٸن. سول سەبەپتٸ پايعامبارىمىز (س.ع.س.) جاس جەتكٸنشەكتەردٸڭ جاستىق سەزٸمدەرٸنٸڭ كەسٸرٸنەن بولاتىن شالىس باسۋلارىنا, ولاردى رەنجٸتپەي, نامىستارىنا تيمەيتٸندەي ٶنەگەسٸمەن توسقاۋىل قوياتىن ەدٸ. ەشكٸمدٸ كٸنەلاپ, اشۋ شاقىرمايتىن كەرٸسٸنشە, جاعدايدى تٷسٸندٸرە وتىرىپ, كٶزدەرٸن جەتكٸزەتٸن, كٷنە جاساۋدان ساقتاندىراتىن. پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ع.س.) ٶزٸنٸڭ بٸر سٶزٸندە: «اللاعا قۇلدىق سەزٸمٸمەن ٶسكەن جەنە جاستىقتىڭ قىزۋىن جەڭٸپ, حارامعا جاقىنداماعان جاس, اللانىڭ كٶلەڭكەسٸنەن باسقا ەشقانداي كٶلەڭكە بولمايتىن قورقىنىشتى قييامەت كٷنٸ, ارشتىڭ كٶلەڭكەسٸنەن ورىن الاتىن جەتٸ تٷرلٸ ادامنىڭ بٸرٸ» دەپ بۇيىرادى (بۇحاري, ازان, 36). پايعامبارلار تاريحىنا كٶز جٷگٸرتەر بولساق, باسىنا تٷسكەن بٷكٸل قيىنشىلىقتارعا قاراماستان, حازرەت يۋسۋف پايعامبار شىنشىلدىق پەن ارىن جوعارى قويىپ, نەپسٸسٸن تٸزگٸندەي العاندىقتان جاس كەزٸندە-اق, مىسىرعا ۋەزٸر بولعانىن كٶرە الامىز («يۋسۋف» سٷرەسٸ, 23-56 اياتتار). قاسيەتتٸ قۇراندا «اسحابۋ كەھف» (ٷڭگٸردە تىعىلىپ, اللانىڭ قالاۋىمەن بٸرنەشە عاسىر ۇيىقتاپ, كەيٸننەن ويانعان جاستار) تۋرالى, بىلاي باياندالادى: «ول جاس جٸگٸتتەر ٷڭگٸردٸ پانالاعاندارىندا: ۋا, راببىمىز! بٸرگە ٶزٸڭنٸڭ راقىمىڭدى تٶگە گٶر! ٸسٸمٸزدٸ وڭعارىپ, جەتٸستٸكتەرگە جەتۋدٸ نەسٸپ ەتە گٶر!»,- دەپ دۇعا ەتكەن ەدٸ, («كەھف», 10-11 اياتتار). «كەيٸن ولاردى ۇيقىلارىنان وياتتىق, سٶيتٸپ ولار ٶزدەرٸنٸڭ قانشا ۋاقىت ۇيىقتاعاندارى جٶنٸندە ەكٸ تٷرلٸ پٸكٸردٸ ۇستانعان ەكٸ توپقا بٶلٸندٸ. نەتيجەدە قاي توپتىڭ ەسەبٸ ەلدەقايدا دۇرىس ەكەندٸگٸن ايقىندادىق. ال ەندٸ ساعان ولاردىڭ باسىنان ٶتكەن عيبراتتى وقيعانىڭ بار اقيقاتىن بايانداپ بەرەمٸز. ولار راببىلارىنا شىن كٶڭٸلدەن يمان ەتكەن بٸر توپ جاس جٸگٸتتەر ەدٸ. بٸز ٶز كەزەگٸمٸزدە, ولاردىڭ تۋرا جولعا دەگەن قۇشتارلىعىن ودان سايىن ارتتىرىپ, سەنٸمدەرٸن كٷشەيتە تٷستٸك», («كەھف», 12-13 اياتتار). ولار جاستىعىنا قاراماستان سەنٸمدەرٸ بويىنشا ٶمٸر سٷرە الۋى ٷشٸن اقيقاتتى جاقتاپ, قاسقايىپ تۇرعاندارىنان قاسيەتتٸ قۇراندا ماقتاۋعا يە بولدى. ٶتپەلٸ كەزەڭدە كٶپتەگەن اتا-انا جەتكٸنشەككە كەيبٸر نەرسەلەردٸ ايتا الماي, ال ايتقاندارىنا سەندٸرە الماي قينالادى. ناسيحات تىڭداۋدى جاستار ۇناتا بەرمەيدٸ. ەندەشە جاس جەتكٸنشەكپەن جاقسى قارىم-قاتىناستى جاقسى ٷلگٸ بولۋ ارقىلى ورناتقان جٶن. جاس ساحابا ابدۋللاھ يبن ماسعۇد: «پايعامبارىمىز (س.ع.س.) بٸزدٸ جالىقتىرماس ٷشٸن ۋاعىز ناسيحاتتى بەلگٸلٸ كٷندەردە جاسايتىن ەدٸ», — دەيدٸ. (بۋحاري يلم, 11). ٸش پىستىراتىن ۇزاقسونار بوس ەڭگٸمە ايتپايتىن, سٷيٸكتٸ پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ٶنەگەلٸ ٸس-ەرەكەتتەرٸمەن اينالاسىنداعىلارعا ٷلگٸ بولاتىن. بالالاردان قانداي ٸس-ەرەكەت كٶرگٸمٸز كەلسە, ٶزٸمٸز سولاي ەرەكەت جاساۋىمىز قاجەت. سٶزدەرٸمٸز ٸس-ەرەكەتتەرٸمٸزگە, ٸس-ەرەكەتتٸمٸز قۇندىلىقتارىمىزعا ساي بولسىن. سوندا ايتقان سٶزٸمٸزدە سالماق بولادى. وسىنداي مٸنەز-قۇلىقتى جاستار دا قۇرمەتتەيدٸ. ادام, ٶزٸ جاسامايتىن نەرسەسٸن باسقادان تالاپ ەتپەسٸن دەپ اللا تاعالا ەسكەرتەدٸ: «ۋا, يمان ەتكەندەر! ٶزدەرٸڭ ٸستەمەيتٸن نەرسەنٸ نەگە ايتاسىڭدار?! ٸستەمەيتٸن ٸستٸ ايتۋ — اللانىڭ الدىندا ەڭ جەككٶرٸنٸشتٸ نەرسە» («ساف» سٷرەسٸ, 2-3 اياتتار). ٶيتكەنٸ ٸس-ەرەكەتكە ساي بولماعان سٶز, ال سٶزگە ساي ەمەس ٸس-ەرەكەت — ٶتٸرٸك. ارداقتى پايعامبارىمىزدىڭ ەسكەرٸ رۋمدارعا قارسى جورىققا اتتانعاندا ۋممۋ ايمان مەن ٶزٸنٸڭ ازات ەتكەن قىزمەتشٸسٸ زەيدتٸڭ نەكەسٸنەن دٷنيەگە كەلگەن ۇسامانى ەسكەرگە قولباسشى رەتٸندە تاعايىندادى مۇنداي جاس ساحابانىڭ قولباسشى رەتٸندە تاعايىندالۋىنا سەنٸمسٸزدٸك بٸلدٸرٸپ, قوبالجىعاندار دا تابىلدى. كەيبٸرەۋلەردٸڭ كٶكەيٸندە «ٶمٸرلٸك تەجٸريبەسٸ از وسىنداي جاس جٸگٸتتٸڭ اسا جاۋاپتى, اۋىر مٸندەتتٸ اتقارۋعا شاماسى جەكە قويار ما ەكەن?», — دەگەن سۇراق تۇردى. ەرٸ ول باسقاراتىن ەسكەر قاتارىندا جاسى دا, ٶمٸرلٸك تەجٸريبەسٸ مول, الدىڭعى قاتارلى ساحابالار دا بار ەدٸ. بۇل قالاي بولار ەكەن? وسى جاعدايدى بايقاعان ارداقتى ەلشٸسٸ (س.ا.س.) ساحابالارىن جيناپ, بىلاي دەدٸ: «ارالارىڭدا ۇسامانىڭ قولباسشى رەتٸندە تاعايىندالۋىنا قاتىستى الىپ-قاشپا ەڭگٸمە ايتىپ جٷرگەندەرٸڭ بار ەكەن. كەزٸندە ونىڭ ەكەسٸنٸڭ قولباسشىلىعى جايىندا دا وسىلاي دەگەندەر شىققان ەدٸ. اللاعا انت ەتەمٸن, قالايشا ۇسامانىڭ ەكەسٸ زەيد وسى مٸندەتكە لايىق ەرٸ مەن ەڭ جاقسى كٶرەتٸن جانداردىڭ بٸرٸ بولسا, ەشقانداي كٷمەنسٸز ۇساما دا ەكەسٸنەن كەيٸن ەڭ جاقسى كٶرگەن ادامداردىڭ بٸرٸ». (بۇحاري, ماعازي, 88). پايعامبارىمىزدىڭ وسى سٶزٸنەن كەيٸن, ەل اراسىنداعى نارازىلىق ساپ تىيىلىپ, ۇسامانىڭ بويىندا ٶزٸنە دەگەن سەنٸمدٸلٸك پايدا بولعان ەدٸ. جاستار بالالىق شاقتان ٶتٸپ, ەسەيە باستاعاندا, ولاردى ٶز بەتٸمەن جٸبەرە سالماي, پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) سٷيٸنشٸسٸنە لايىق بولاتىنداي جولدى كٶرسەتە الۋ ٷشٸن, ەڭ الدىمەن ولاردى جاقسى تانىپ, تەرەڭ تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك. جاستىق شاق – ٶمٸردٸڭ زۋلاپ, زىمىراپ, ەڭ جىلدام ٶتەتٸن كەزٸ جەنە كٶزدەن بۇل-بۇل ۇشقانىن ەشكٸمنٸڭ قالامايتىن شاعى. سوندىقتان بولسا كەرەك, ادامنىڭ جۇماقتاعى مەكەنٸ مەن بارلىق نىعمەتتەردٸڭ ەڭ جاقسىلارى جاستىق شاقپەن سالىستىرىلىپ سۋرەتتەلەدٸ. «ولاردىڭ اينالاسىندا مەڭگٸ – باقي بالعىن, بالاۋسا قالپىنان ٶزگەرمەيتٸن بوزبالالار اينالسوقتاپ, قۇراق ۇشىپ, قىزمەت كٶرسەتٸپ جٷرەدٸ». («ۋاقيعا سٷرەسٸ», 17-ايات). ادام بٷكٸل نىعمەتتەردەن, بارلىق بەرٸلگەن جاقسىلىقتاردان سۇرالاتىنى سەكٸلدٸ «جاستىق» دەگەن نىعمەت تۋرالى دا ٶزٸنشە بٶلەك سۇرالادى. قۇراندا ايتىلعانداي: «شٷبەسٸز سول كٷنٸ (ٶزدەرٸڭە بەرٸلگەن) بار نىعمەتتٸڭ ەسەبٸن بەرەسٸڭدەر». («تەكەسۋر» سٷرەسٸ, 8- ايات). ٶمٸرٸڭدٸ قايدا جٷرٸپ تاۋىسقانىڭ, مال-مٷلكٸڭدٸ قايدا شاشقانىڭ, العان بٸلٸمٸڭدٸ قالاي قولدانعانىڭ سۇرالعانداي, بالعىن دەنەڭدٸ قانداي جەرلەردە جٷرٸپ توزدىرىپ, جاستىعىڭدا قايدا جۇمساعانىڭ دا سۇرالادى, ادامزات. (تيرميزي, سىفاتۋل-قيياما,1). سوندىقتان ادامنىڭ وسىناۋ ەڭ تاماشا شاقتىڭ قادٸرٸن ۇعىنىپ, مەن-ماعىنانعا تولى ەتٸپ ٶتكٸزۋٸ, ٷلكەن ٶمٸرگە دايىندىق ٸسپەتتەس. سٷيٸكتٸ پايعامبارىمىز (س.ع.س.) قاسىندا بولعان جاستاردىڭ اللا ەلشٸسٸنە (س.ع.س.) دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸگٸ جاستارمەن جٷرگٸزٸلگەن دۇرىس قارىم-قاتىناستىڭ نەتيجەسٸ ەكەندٸگٸ انىق. بٸر نەپسٸسٸنە جەڭٸلگەن, سٶيتٸپ, زينا جاساعىسى كەلەتٸنٸن ايتىپ, رۇقسات سۇراعان جاس جٸگٸت پەن پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) اراسىندا ٶتكەن ەڭگٸمە اتا-انالار مەن ەرەسەكتەر ٷشٸن دە ٷلگٸ ٶنەگە. جاس جٸگٸتتٸڭ ەڭگٸمەسٸ مەن قالاۋىن ەستٸگەن ساحابالار بٸردەن ونىڭ اۋزىن جابۋعا تىرىسادى. بٸراق, اللا ەلشٸسٸ (س.ع.س.) ولاردى توقتاتىپ, جاس جٸگٸتتٸ قاسىنا وتىرعىزىپ, ودان: باسقا بٸرەۋدٸڭ سەنٸڭ اناڭمەن, قىزىڭمەن, قارىنداسىڭمەن, ەپكەڭمەن زينا جاساۋىنا رازى بولاتىن با ەدٸڭ? – دەپ سۇرايدى. جاس جٸگٸت سۇراقتىڭ بەرٸنە «جوق !» دەپ جاۋاپ بەرەدٸ. اللا ەلشٸسٸ (س.ع.س) باسقا ادامداردىڭ دا بۇعان رازى بولمايتىنىن ايتىپ, سابىرلى تٷردە تٷسٸندٸرەدٸ. ەڭ سوڭىندا, بۇل نيەتٸنەن باس تارتقانىن ايتقان جٸگٸت, مۇحاممەد پايعامباردىڭ «ۋا اللا تاعالا! بۇل جٸگٸتتٸڭ كٷنەلارىن كەشٸرە گٶر, جٷرەگٸن تازارت, ارىن ساقتا» – دەپ اللا تاعالاعا جالبارىنعان ابزال دۇعاسىن الادى. (يبن حامبال, V, 257). جاستار جاستىق شاقتىڭ كٷش-قۋاتىن تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ ٶسٸپ-ٶركەندەۋٸنە, وتانسٷيگٸشتٸككە, ار-نامىسىمىزدى ساقتاۋعا جۇمساسا, ٷلكەنگە قۇرمەت كٸشٸگە ٸزەتتٸ بولسا, ار-نامىسىمىزدى جانىمىزدى قورعاعانداي قورعاسا ەلٸمٸز ٶركەندەي بەرەتٸنٸنە سەنٸمٸمٸز مول.
بالعابەك مىرزاەۆ,
تەولوگ
