HHI ǵasyr mádeniet pen órkeniettiń, adamnyń arman-qiialyn júzege asyratyn tehnologiialardyń úzdiksiz damyp jatqan dáýiri. Bul kezeńde ǵumyr keship jatqan kóptegen memleketter, ómirdiń jańa aǵymymen ilgeri damý maqsatynda óz saiasatynda, demokratiialyq jáne zaiyrlylyq qaǵidattaryn tańdaýda.
Demokratiia – «halyq biligi» degendi bildirse, zaiyrlylyq – dini bostandyqty aiqyndaidy. Áleýmettaný ǵylymynda zaiyrlylyq eki tipologiia arqyly anyqtalady. Birinshisi – memleket pen dini birlestikter arasynda seriktestiktiń bolýyn kózdese, ekinshisi – memlekettiń quqyqtyq júiesine din yqpalynyń dárejesin anyqtaidy. Bul kriteriler zaiyrly memlekettiń tórt túrin bólip kórsetýge múmkindik beredi. Atap aitqanda: preferentsiialyq, ekvipotentsiialyq, kontaminatsiialyq, identifikatsiialyq. Bulardyń alǵashqy ekeýi memlekettiń maksimaldy túrde dinnen oqshaýlaný saiasatyn qoldansa, sońǵy ekeýi memlekettiń dini birlestiktermen yntymaqtastyǵyn qoldaidy.
Álemdegi memleketterdiń tórtten bir bóligi zaiyrlylyq qaǵidatyn ustanady (AQSh-tyń dini bostandyq jónindegi halyqaralyq komissiiasy (USCIRF) 2013 jyl). Degenmen ár memlekette zaiyrlylyqtyń ózine tán úlgisi bar. Keibireýler zaiyrlylyqty ateizmmen shatastyryp jatady, alaida bul ekeýi eki bólek túsinik. «Ateizm» dinge múlde tyiym salsa, «zaiyrlylyq» dindi ustaný, ustanbaýda tańdaý erkindigin beredi.
Qazaqstan tarihi sebepter negizinde kóp ultty ári kóp konfessiialy memleket bolyp qalyptasty. Sondyqtan Otanymyz úshin «zaiyrlylyq» qaǵidatynyń ilgeri damýy, qoǵamda turaqtylyqty saqtaý jolyndaǵy birden-bir qajet qural. Qazaqstan úshin joǵaryda atalǵan zaiyrlylyq tipologiiasynyń sońǵy eki túri tán.
Din salasyndaǵy memlekettik saiasat Qazaqstan Respýblikasy Prezidenti N.Á. Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2050» Strategiiasynda, sondai-aq «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda aiqyndalǵan sheńberde qalyptasýda.
Joldaýda Elbasy: «Qazaqstan – zaiyrly memleket. Azamattardy ar-ojdan bostandyǵymen qamtamasyz ete otyryp, memleket, degenmen, qoǵamǵa óz betinshe bizdiń dástúrimiz ben zańdarymyzǵa qaishy keletin áldebir qoǵamdyq normalardy tyqpalaityn áreketterge óte qatań qarsy turatyn bolady», dep erekshe atap kórsetti.
Qazaqstandaǵy dini ahýal QR «Dini qyzmet jáne dini birlestikter týraly» jáne basqa da zańnamalarymen rettelip otyrady.
Erkindik bergen eken dep shekten shyǵýǵa bolmaidy. Qazaqstannyń tutastyǵyna, qaýipsizdigine keri yqpal etetin dini birlestikterge tyiym salynady. Búginde Qazaqstan aýmaǵynda 23 ekstermistik jáne terroristik, okkýlttik-mistikalyq dep tanylǵan dini birlestikter tyiym salynǵan uiymdar qatarynda.
Dini ekstremizm men terrorizm – mádeniet pen órkeniettiń quldyraýyna ákep soǵady. Búgingi ekstremizm men terrorizm dini fanatizmnen týyndap otyrǵany belgili. Dini fanat – memlekettik saiasatqa, jalpy zaiyrly qoǵamdyq pikirge irgeli túrde qarsy kelip otyrady. Sonymen qatar, ulttyq qundylyqtardy túbegeili moiyndamaidy, tipti qarsy shyǵyp, «joiyp» jiberýge de daiyn turady.
Otandyq dintanýshy E. Býrovanyń pikirinshe, jat piǵyldy senimdegilerdiń otbasynda qalyptasqan mádeni dástúrlerden bas tartýǵa, týǵan-týystarymen ózara qarym-qatynastarda jalpy qabyldanǵan qundylyqtar men basymdyqtardy úzýge shaqyratyn úndeýler taratatyndyǵyn, alǵa tartady.
Óz kezeginde, dini fanatizmniń elimizde qalyptasqan beibitshilik pen turaqtylyqqa nuqsan keltirý qaýipi zor. Teris dini aǵym ókilderi ańsaǵandai biz islam dinin ustanatyn teokratiialyq memleket bola almaimyz. Kópetnosty jáne kópkonfessiialy elde turaqtylyqty saqtaý úshin zaiyrlylyqty máńgilik tý etýimiz qajet.
Din máselesi óte názik sheshimderdi talap etedi, múlt ketip, qate jiberýge jol joq. Elimizdegi dini birlestikter óz qyzmetinde eldegi turaqtylyq pen ultaralyq tatýlyq, qazaqstandyq patriotizm, jastardy rýhani-adamgershilik rýhta tárbieleý syndy mańyzdy isterdi nazarda ustaýy tiis.
Qazaq eli – jarqyn bolashaqqa qarai umtylǵan jas, táýelsiz memleket. Qazaqstan demokratiialyq, zaiyrly qundylyqtardy ustanatyn el jáne elimizdegi etnostar óziniń mádenietin, salt-dástúrin saqtaý men damytýyna barlyq jaǵdai jasalǵan.
Zaiyrlylyq turaqtylyq pen beibitshiliktiń kepili, sondyqtan da qazaqstandyqtardyń oń tańdaý jasaǵandyǵyn nyq aita alamyz.
Imanbaeva A.Q.,
QR DIAQM DIK Mádenietter men dinderdiń halyqaralyq ortalyǵy
Taldaý jumysy bóliminiń jetekshi sarapshysy
