ححٸ عاسىر مەدەنيەت پەن ٶركەنيەتتٸڭ, ادامنىڭ ارمان-قييالىن جٷزەگە اسىراتىن تەحنولوگييالاردىڭ ٷزدٸكسٸز دامىپ جاتقان دەۋٸرٸ. بۇل كەزەڭدە عۇمىر كەشٸپ جاتقان كٶپتەگەن مەملەكەتتەر, ٶمٸردٸڭ جاڭا اعىمىمەن ٸلگەرٸ دامۋ ماقساتىندا ٶز ساياساتىندا, دەموكراتييالىق جەنە زايىرلىلىق قاعيداتتارىن تاڭداۋدا.
دەموكراتييا – «حالىق بيلٸگٸ» دەگەندٸ بٸلدٸرسە, زايىرلىلىق – دٸني بوستاندىقتى ايقىندايدى. ەلەۋمەتتانۋ عىلىمىندا زايىرلىلىق ەكٸ تيپولوگييا ارقىلى انىقتالادى. بٸرٸنشٸسٸ – مەملەكەت پەن دٸني بٸرلەستٸكتەر اراسىندا سەرٸكتەستٸكتٸڭ بولۋىن كٶزدەسە, ەكٸنشٸسٸ – مەملەكەتتٸڭ قۇقىقتىق جٷيەسٸنە دٸن ىقپالىنىڭ دەرەجەسٸن انىقتايدى. بۇل كريتەريلەر زايىرلى مەملەكەتتٸڭ تٶرت تٷرٸن بٶلٸپ كٶرسەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. اتاپ ايتقاندا: پرەفەرەنتسييالىق, ەكۆيپوتەنتسييالىق, كونتاميناتسييالىق, يدەنتيفيكاتسييالىق. بۇلاردىڭ العاشقى ەكەۋٸ مەملەكەتتٸڭ ماكسيمالدى تٷردە دٸننەن وقشاۋلانۋ ساياساتىن قولدانسا, سوڭعى ەكەۋٸ مەملەكەتتٸڭ دٸني بٸرلەستٸكتەرمەن ىنتىماقتاستىعىن قولدايدى.
ەلەمدەگٸ مەملەكەتتەردٸڭ تٶرتتەن بٸر بٶلٸگٸ زايىرلىلىق قاعيداتىن ۇستانادى (اقش-تىڭ دٸني بوستاندىق جٶنٸندەگٸ حالىقارالىق كوميسسيياسى (USCIRF) 2013 جىل). دەگەنمەن ەر مەملەكەتتە زايىرلىلىقتىڭ ٶزٸنە تەن ٷلگٸسٸ بار. كەيبٸرەۋلەر زايىرلىلىقتى اتەيزممەن شاتاستىرىپ جاتادى, الايدا بۇل ەكەۋٸ ەكٸ بٶلەك تٷسٸنٸك. «اتەيزم» دٸنگە مٷلدە تىيىم سالسا, «زايىرلىلىق» دٸندٸ ۇستانۋ, ۇستانباۋدا تاڭداۋ ەركٸندٸگٸن بەرەدٸ.
قازاقستان تاريحي سەبەپتەر نەگٸزٸندە كٶپ ۇلتتى ەرٸ كٶپ كونفەسسييالى مەملەكەت بولىپ قالىپتاستى. سوندىقتان وتانىمىز ٷشٸن «زايىرلىلىق» قاعيداتىنىڭ ٸلگەرٸ دامۋى, قوعامدا تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ جولىنداعى بٸردەن-بٸر قاجەت قۇرال. قازاقستان ٷشٸن جوعارىدا اتالعان زايىرلىلىق تيپولوگيياسىنىڭ سوڭعى ەكٸ تٷرٸ تەن.
دٸن سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك ساياسات قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸ ن.ە. نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگيياسىندا, سونداي-اق «قازاقستان جولى – 2050: بٸر ماقسات, بٸر مٷددە, بٸر بولاشاق» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ايقىندالعان شەڭبەردە قالىپتاسۋدا.
جولداۋدا ەلباسى: «قازاقستان – زايىرلى مەملەكەت. ازاماتتاردى ار-وجدان بوستاندىعىمەن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, مەملەكەت, دەگەنمەن, قوعامعا ٶز بەتٸنشە بٸزدٸڭ دەستٷرٸمٸز بەن زاڭدارىمىزعا قايشى كەلەتٸن ەلدەبٸر قوعامدىق نورمالاردى تىقپالايتىن ەرەكەتتەرگە ٶتە قاتاڭ قارسى تۇراتىن بولادى», دەپ ەرەكشە اتاپ كٶرسەتتٸ.
قازاقستانداعى دٸني احۋال قر «دٸني قىزمەت جەنە دٸني بٸرلەستٸكتەر تۋرالى» جەنە باسقا دا زاڭنامالارىمەن رەتتەلٸپ وتىرادى.
ەركٸندٸك بەرگەن ەكەن دەپ شەكتەن شىعۋعا بولمايدى. قازاقستاننىڭ تۇتاستىعىنا, قاۋٸپسٸزدٸگٸنە كەرٸ ىقپال ەتەتٸن دٸني بٸرلەستٸكتەرگە تىيىم سالىنادى. بٷگٸندە قازاقستان اۋماعىندا 23 ەكستەرميستٸك جەنە تەرروريستٸك, وككۋلتتٸك-ميستيكالىق دەپ تانىلعان دٸني بٸرلەستٸكتەر تىيىم سالىنعان ۇيىمدار قاتارىندا.
دٸني ەكسترەميزم مەن تەرروريزم – مەدەنيەت پەن ٶركەنيەتتٸڭ قۇلدىراۋىنا ەكەپ سوعادى. بٷگٸنگٸ ەكسترەميزم مەن تەرروريزم دٸني فاناتيزمنەن تۋىنداپ وتىرعانى بەلگٸلٸ. دٸني فانات – مەملەكەتتٸك ساياساتقا, جالپى زايىرلى قوعامدىق پٸكٸرگە ٸرگەلٸ تٷردە قارسى كەلٸپ وتىرادى. سونىمەن قاتار, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى تٷبەگەيلٸ مويىندامايدى, تٸپتٸ قارسى شىعىپ, «جويىپ» جٸبەرۋگە دە دايىن تۇرادى.
وتاندىق دٸنتانۋشى ە. بۋروۆانىڭ پٸكٸرٸنشە, جات پيعىلدى سەنٸمدەگٸلەردٸڭ وتباسىندا قالىپتاسقان مەدەني دەستٷرلەردەن باس تارتۋعا, تۋعان-تۋىستارىمەن ٶزارا قارىم-قاتىناستاردا جالپى قابىلدانعان قۇندىلىقتار مەن باسىمدىقتاردى ٷزۋگە شاقىراتىن ٷندەۋلەر تاراتاتىندىعىن, العا تارتادى.
ٶز كەزەگٸندە, دٸني فاناتيزمنٸڭ ەلٸمٸزدە قالىپتاسقان بەيبٸتشٸلٸك پەن تۇراقتىلىققا نۇقسان كەلتٸرۋ قاۋٸپٸ زور. تەرٸس دٸني اعىم ٶكٸلدەرٸ اڭساعانداي بٸز يسلام دٸنٸن ۇستاناتىن تەوكراتييالىق مەملەكەت بولا المايمىز. كٶپەتنوستى جەنە كٶپكونفەسسييالى ەلدە تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ٷشٸن زايىرلىلىقتى مەڭگٸلٸك تۋ ەتۋٸمٸز قاجەت.
دٸن مەسەلەسٸ ٶتە نەزٸك شەشٸمدەردٸ تالاپ ەتەدٸ, مٷلت كەتٸپ, قاتە جٸبەرۋگە جول جوق. ەلٸمٸزدەگٸ دٸني بٸرلەستٸكتەر ٶز قىزمەتٸندە ەلدەگٸ تۇراقتىلىق پەن ۇلتارالىق تاتۋلىق, قازاقستاندىق پاتريوتيزم, جاستاردى رۋحاني-ادامگەرشٸلٸك رۋحتا تەربيەلەۋ سىندى ماڭىزدى ٸستەردٸ نازاردا ۇستاۋى تيٸس.
قازاق ەلٸ – جارقىن بولاشاققا قاراي ۇمتىلعان جاس, تەۋەلسٸز مەملەكەت. قازاقستان دەموكراتييالىق, زايىرلى قۇندىلىقتاردى ۇستاناتىن ەل جەنە ەلٸمٸزدەگٸ ەتنوستار ٶزٸنٸڭ مەدەنيەتٸن, سالت-دەستٷرٸن ساقتاۋ مەن دامىتۋىنا بارلىق جاعداي جاسالعان.
زايىرلىلىق تۇراقتىلىق پەن بەيبٸتشٸلٸكتٸڭ كەپٸلٸ, سوندىقتان دا قازاقستاندىقتاردىڭ وڭ تاڭداۋ جاساعاندىعىن نىق ايتا الامىز.
يمانباەۆا ا.ق.,
قر دٸاقم دٸك مەدەنيەتتەر مەن دٸندەردٸڭ حالىقارالىق ورتالىعى
تالداۋ جۇمىسى بٶلٸمٸنٸڭ جەتەكشٸ ساراپشىسى
