Din týraly taqyryp, dini ahýal týraly sóz qazir eshkimdi de nemquraily, alańsyz qaldyrmaidy. Qazaqstandaǵy dini ahýal-jaǵdaiy biregei emes, onyń aiqyn trend, belgilerin búgin álemniń kez kelgen elderinen ońai tabýǵa bolady. Ol úrei, senimsizdik, fobiialar (islamofobiia) jáne t.b.. XX-ǵasyr sońy men XXI ǵasyr basy solai etti. Osy aralyqta oryn alǵan ǵalamdyq geosaiasi ózgerister, qaita bet-burystar, bizdiń qoǵamdyq-saiasi ómirimizdi, kelbetimizdi ózgertti.
Áitsede, din mádeni qubylys, mádeniettik ózindik ólshemi bar, názik quramdas bóligi bolyp tabylady. Qazaqstan kóne zamandardan beri órkenietterdiń toǵysynda jatyp, mádeni dialog, ózara almasý úderisteriniń orny boldy. Uly Jibek joly boiymen tek qana kapital, materialdyq qymbat áshekei zattar ǵana júrgen joq, sonymen birge ideologiia, din, bilim de kóship otyrdy. Bilim demekshi, kóne jáne ortaǵasyrlar kezeńinde din jalpy álemde dini missionerlik qyzmetpen qatar, aǵartýshylyq róldi de atqardy. Adamdar hat tanydy, kitaphanalar ashyldy. Nátijesinde Qazaqstanda zoroastrizm, manihei, hristian, býddizm, islam dinderimen birge qýatty bilim oshaqtary oryn alyp, sońynda mádeniettaný ǵylymynda berik oryn alǵan «Túrki-musylman renessansy» qubylysy paida boldy. Bul atalmysh qubylys álemge kórnekti ókilderi retinde Ál Farabi, Ahmet Iassaýi, Mahmud Qashqari, Júsip Balasaǵuni jáne t.b. siiaqty intellektýal, dini reformatorlardy berdi. Iaǵni sol zamandarda din men filosofiianyń, bilim, ǵylymnyń sintezi boldy. Qazirgi dini daǵdarystyń basty sebepteriniń biri – osy bilim men dinniń, din men ǵylym, filosofiianyń bir-birinen alshaqtaýynda jatyr. Jalpy, mádeniet salasyndaǵy daǵdarys, onyń quramdas bólikterine de óz áserin berip, jatyr, óitkeni, «adamnyń mádenieti qandai bolsa, onda onyń saiasi, ekonomikalyq saýaty, deńgeii sondai dárejede bolady». Bul maksima tutas memleket, qurlyqtyq órkenietterge de taratyla alady.
Dini qaýip, úrei, búgingi tańda islam radikalizmimen tyǵyz bailanysty. Osy jerde, taǵy da saiasattan, mádenietke aýysamyz, sebebi, dini qubylys, sýbektilerdiń ataýy, terminologiia, uǵymdyq-kategoriialyq apparat (ásirese qazaq tilinde) aqsap tur, jáne ol óz kezeginde saldary aýyr qatelikter men jaǵdailarǵa ákelýi múmkin. Mysalǵa, joǵaryda atalǵan islam radikalizmi sózi. Islam sóziniń maǵynasy árkimge belgili, radikalizm sóziniń tórkini de barlyǵymyzǵa aian. Islam – ol din, týra maǵynasy imanǵa salaýat etý, qulshylyq etý, momyn, beibit bolý degen maǵynaǵa saiady, al radikalizm – shekten shyǵý, óreskel áreket, joldarǵa barý degendi bildiredi. Iaǵni, kóz aldymyzda týra qarama-qaishylyq tur. Bul shatasý. Islam - beibit din.
Degenmen, islam dini, órkenieti tereń daǵdarysta jatyr. Qazaqstanda da sol jaǵdai. Dini erkindik pen tózimdilik aiasynda Qazaqstanda túrli dini aǵymdar men totalitarlyq sektalar, uiymdar kóbeiip, ózderiniń zańǵa qaishy prozelitizm, missionerlik qyzmetterin jalǵastyrýda. Osy jerde olarmen jumys jasaityn, olarǵa qarsy jumys jasaityn dini saýaty bar, teologiialyq, filosofiialyq bilim bar kadrlar tapshy. Utylyp jatqan jerimiz kóshedegi atys, lańkestik aktsiialar emes, utylyp jatqan jerimiz – ol aqparattyq maidan. Qazir ǵalamtor jelisinde sansyz zańǵa qaishy aqparattar men úgit, nasihattar júrgizilýde. Jastar sol ýaǵyz, úgitterge ilanyp, aldanýda.
Búgin Keńestik kezeńde ómir súrgen árbir eresek azamat, sol kezde nege osyndai dini qaýip bolmady degen suraq qoiatyny belgili. Álemniń jetekshi derjavalarynyń birinde mundai másele bolmady. Totalitarlyq qoǵam, ózgeshe oilaýǵa da mursha bermedi. Dini rýhani azyqtyń ornyna jastar bilim, ǵylym qýdy. Qazir bilim devalvatsiiasy kezeńinde osy arnada vakýým qalyptasyp, jastar onyń ornyn op-ońai dinmen toltyrýda. Munyń ózindik teris effektisi bolatyny sózsiz. Aldaǵy jumys osy baǵytta júrgizilýi tiis.
Talapker Ýaliev. Kókshetaý.
Ult portaly
