دٸن تۋرالى تاقىرىپ, دٸني احۋال تۋرالى سٶز قازٸر ەشكٸمدٸ دە نەمقۇرايلى, الاڭسىز قالدىرمايدى. قازاقستانداعى دٸني احۋال-جاعدايى بٸرەگەي ەمەس, ونىڭ ايقىن ترەند, بەلگٸلەرٸن بٷگٸن ەلەمنٸڭ كەز كەلگەن ەلدەرٸنەن وڭاي تابۋعا بولادى. ول ٷرەي, سەنٸمسٸزدٸك, فوبييالار (يسلاموفوبييا) جەنە ت.ب.. XX-عاسىر سوڭى مەن XXI عاسىر باسى سولاي ەتتٸ. وسى ارالىقتا ورىن العان عالامدىق گەوساياسي ٶزگەرٸستەر, قايتا بەت-بۇرىستار, بٸزدٸڭ قوعامدىق-ساياسي ٶمٸرٸمٸزدٸ, كەلبەتٸمٸزدٸ ٶزگەرتتٸ.
ەيتسەدە, دٸن مەدەني قۇبىلىس, مەدەنيەتتٸك ٶزٸندٸك ٶلشەمٸ بار, نەزٸك قۇرامداس بٶلٸگٸ بولىپ تابىلادى. قازاقستان كٶنە زامانداردان بەرٸ ٶركەنيەتتەردٸڭ توعىسىندا جاتىپ, مەدەني ديالوگ, ٶزارا الماسۋ ٷدەرٸستەرٸنٸڭ ورنى بولدى. ۇلى جٸبەك جولى بويىمەن تەك قانا كاپيتال, ماتەريالدىق قىمبات ەشەكەي زاتتار عانا جٷرگەن جوق, سونىمەن بٸرگە يدەولوگييا, دٸن, بٸلٸم دە كٶشٸپ وتىردى. بٸلٸم دەمەكشٸ, كٶنە جەنە ورتاعاسىرلار كەزەڭٸندە دٸن جالپى ەلەمدە دٸني ميسسيونەرلٸك قىزمەتپەن قاتار, اعارتۋشىلىق رٶلدٸ دە اتقاردى. ادامدار حات تانىدى, كٸتاپحانالار اشىلدى. نەتيجەسٸندە قازاقستاندا زورواستريزم, مانيحەي, حريستيان, بۋدديزم, يسلام دٸندەرٸمەن بٸرگە قۋاتتى بٸلٸم وشاقتارى ورىن الىپ, سوڭىندا مەدەنيەتتانۋ عىلىمىندا بەرٸك ورىن العان «تٷركٸ-مۇسىلمان رەنەسسانسى» قۇبىلىسى پايدا بولدى. بۇل اتالمىش قۇبىلىس ەلەمگە كٶرنەكتٸ ٶكٸلدەرٸ رەتٸندە ەل فارابي, احمەت ياسساۋي, ماحمۇد قاششقاري, جٷسٸپ بالاساعۇني جەنە ت.ب. سيياقتى ينتەللەكتۋال, دٸني رەفورماتورلاردى بەردٸ. ياعني سول زامانداردا دٸن مەن فيلوسوفييانىڭ, بٸلٸم, عىلىمنىڭ سينتەزٸ بولدى. قازٸرگٸ دٸني داعدارىستىڭ باستى سەبەپتەرٸنٸڭ بٸرٸ – وسى بٸلٸم مەن دٸننٸڭ, دٸن مەن عىلىم, فيلوسوفييانىڭ بٸر-بٸرٸنەن الشاقتاۋىندا جاتىر. جالپى, مەدەنيەت سالاسىنداعى داعدارىس, ونىڭ قۇرامداس بٶلٸكتەرٸنە دە ٶز ەسەرٸن بەرٸپ, جاتىر, ٶيتكەنٸ, «ادامنىڭ مەدەنيەتٸ قانداي بولسا, وندا ونىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق ساۋاتى, دەڭگەيٸ سونداي دەرەجەدە بولادى». بۇل ماكسيما تۇتاس مەملەكەت, قۇرلىقتىق ٶركەنيەتتەرگە دە تاراتىلا الادى.
دٸني قاۋٸپ, ٷرەي, بٷگٸنگٸ تاڭدا يسلام راديكاليزمٸمەن تىعىز بايلانىستى. وسى جەردە, تاعى دا ساياساتتان, مەدەنيەتكە اۋىسامىز, سەبەبٸ, دٸني قۇبىلىس, سۋبەكتٸلەردٸڭ اتاۋى, تەرمينولوگييا, ۇعىمدىق-كاتەگورييالىق اپپارات (ەسٸرەسە قازاق تٸلٸندە) اقساپ تۇر, جەنە ول ٶز كەزەگٸندە سالدارى اۋىر قاتەلٸكتەر مەن جاعدايلارعا ەكەلۋٸ مٷمكٸن. مىسالعا, جوعارىدا اتالعان يسلام راديكاليزمٸ سٶزٸ. يسلام سٶزٸنٸڭ ماعىناسى ەركٸمگە بەلگٸلٸ, راديكاليزم سٶزٸنٸڭ تٶركٸنٸ دە بارلىعىمىزعا ايان. يسلام – ول دٸن, تۋرا ماعىناسى يمانعا سالاۋات ەتۋ, قۇلشىلىق ەتۋ, مومىن, بەيبٸت بولۋ دەگەن ماعىناعا سايادى, ال راديكاليزم – شەكتەن شىعۋ, ٶرەسكەل ەرەكەت, جولدارعا بارۋ دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. ياعني, كٶز الدىمىزدا تۋرا قاراما-قايشىلىق تۇر. بۇل شاتاسۋ. يسلام - بەيبٸت دٸن.
دەگەنمەن, يسلام دٸنٸ, ٶركەنيەتٸ تەرەڭ داعدارىستا جاتىر. قازاقستاندا دا سول جاعداي. دٸني ەركٸندٸك پەن تٶزٸمدٸلٸك اياسىندا قازاقستاندا تٷرلٸ دٸني اعىمدار مەن توتاليتارلىق سەكتالار, ۇيىمدار كٶبەيٸپ, ٶزدەرٸنٸڭ زاڭعا قايشى پروزەليتيزم, ميسسيونەرلٸك قىزمەتتەرٸن جالعاستىرۋدا. وسى جەردە ولارمەن جۇمىس جاسايتىن, ولارعا قارسى جۇمىس جاسايتىن دٸني ساۋاتى بار, تەولوگييالىق, فيلوسوفييالىق بٸلٸم بار كادرلار تاپشى. ۇتىلىپ جاتقان جەرٸمٸز كٶشەدەگٸ اتىس, لاڭكەستٸك اكتسييالار ەمەس, ۇتىلىپ جاتقان جەرٸمٸز – ول اقپاراتتىق مايدان. قازٸر عالامتور جەلٸسٸندە سانسىز زاڭعا قايشى اقپاراتتار مەن ٷگٸت, ناسيحاتتار جٷرگٸزٸلۋدە. جاستار سول ۋاعىز, ٷگٸتتەرگە يلانىپ, الدانۋدا.
بٷگٸن كەڭەستٸك كەزەڭدە ٶمٸر سٷرگەن ەربٸر ەرەسەك ازامات, سول كەزدە نەگە وسىنداي دٸني قاۋٸپ بولمادى دەگەن سۇراق قوياتىنى بەلگٸلٸ. ەلەمنٸڭ جەتەكشٸ دەرجاۆالارىنىڭ بٸرٸندە مۇنداي مەسەلە بولمادى. توتاليتارلىق قوعام, ٶزگەشە ويلاۋعا دا مۇرشا بەرمەدٸ. دٸني رۋحاني ازىقتىڭ ورنىنا جاستار بٸلٸم, عىلىم قۋدى. قازٸر بٸلٸم دەۆالۆاتسيياسى كەزەڭٸندە وسى ارنادا ۆاكۋۋم قالىپتاسىپ, جاستار ونىڭ ورنىن وپ-وڭاي دٸنمەن تولتىرۋدا. مۇنىڭ ٶزٸندٸك تەرٸس ەففەكتٸسٸ بولاتىنى سٶزسٸز. الداعى جۇمىس وسى باعىتتا جٷرگٸزٸلۋٸ تيٸس.
تالاپكەر ۋاليەۆ. كٶكشەتاۋ.
ۇلت پورتالى
