Keiingi jyldary elimizdegi dini ahýaldyń kúrdelenip bara jatqany jasyryn emes. Oǵan jat dini aǵymdardyń kóbeiip ketýi de sebepker bolsa kerek. Kúrdelengen jaǵdaiǵa qarai, elimizdiń keibir aimaqtarynda túrli baǵyttaǵy dini basqosýlar ótip júr. Sondai sharalardyń birin Almaty qalasy Din isteri jónindegi basqarmasynyń qoldaýymen «El-shejire» qoǵamdyq qory Ábý Hanifa medrese kolledjinde uiymdastyrdy.
Filosofiia ǵylymynyń doktory Baqytjan Satershinov «Qazaq dástúrindegi islam mádenieti» atty seminarda dindi tyiym salý quralyna ainaldyrmaýǵa shaqyrdy.
Ǵalymnyń aitýynsha, «dástúrli islam» túsinigi – islam atyn jamylǵan jalǵan jáne ózge de aǵymdarmen, sonymen qatar «taza» islamdy dáripteitin sáláfizmmen shatastyryp almaý maqsatynda jasandy túrde qalyptastyrylǵan. Dástúrli islam degende biz qazaq halqynyń ǵasyrlar boiy ustanǵan hanafilik mázhabty ustanamyz. Óitkeni súnnet baǵytyndaǵy hanafilik islamnyń sheńberinde bizdiń rýhani-mádeni ortamyz qalyptasty: onyń dini tájiribesi qazaq halqynyń dástúri men mádenietimen bite qainasqan, sonymen qatar qazaq qoǵamy úshin dástúrli bolyp tabylatyn barlyq áleýmettik mádeni institýttar, saiasi institýttar hanafi mazhabynyń aiasynda boldy. Mysaly, Jeti jarǵy, Qasym hannyń zańdar júiesi tarih qoinaýynan beri dinge qarama-qaishy emes, olar hanafi mazhabyndaǵy túsindirmelermen úndesip otyrdy (shariǵat pen ádet). Onyń ústine, hanafi mazhaby bilim men ǵylymǵa ashyq: ortaǵasyrdan beri qalyptasyp kele jatqan bilim berý úlgisi hanafi mazhabynyń aiasynda da boldy.
B.Satershinov óziniń bir saǵattan astam ýaqytqa sozylǵan dárisinde adamdardyń imany júreginde bolyp, din týraly saqtyqpen sóilegeni jón dedi. Osyǵan bailanysty Abaidyń naǵashylaryna qydyryp barǵan myna mysaldy keltire ketti. Abai jas kezinde naǵshylaryna barmaq bolǵan oiyn ákesine aitqanda, Qunanbai balanyń tilegin qup alyp:
- Balam, barýyńa qarsylyǵym joq. Ózińe aitarym, sóiler sóz, aitar oiyńnyń ańysyn ańdaǵaisyń", - dep eskertken eken.
Bir kúni naǵashysy Tontai ekinti namazyn obyń-kúbiń oqyp tez-tez bitirgeni, ári dini qaǵidany buzyp aiattaryn shatastyryp oqyǵany Abaiǵa óreskel kórinedi de:
- Naǵashy, namazdyń shariǵat belgilegen qaǵidasyn buzyp, tóte tartatyn joly da bolady eken-aý", - dep mysqyldap qoiǵan saýalyna naǵashysy:
- Iá, balam, bul suraýyń óte oryndy. Ári seniń bul aitqanyń Imam shafiǵynyń tar jolyna jatady. Biraq biz pir tutatyn Imam aǵzamnyń joly bireý-aq: iaǵni álem qandai keń bolsa, onyń shariǵaty da sondai keń. Anaý-mynaý usaq-túiek qatelikter keshirile beredi. Óitkeni, ol qaǵida "attyń jaly", "túieniń qomy", "sadaqtyń oǵy" siiaqty qatal, qatygez emes, - dep kózin syǵyraita, kólgirsi, kúle jaýap beripti.
Ǵalym osy mysaldan soń «Dindi saiasatqa aralastyrýdan aýlaq bolý kerek. Tipti, Matrýridiń ózi odan barynsha qashyq júrgen. Jaratýshy men adam arasyndaǵy syrdy jariialaýdyń, riialyq kórsetýdiń eshqandai qajettiligi joq. Memlekettiń zaiyrly ekenin umytpaý kerek» dep sózin aiaqtady.
Ábý Hanifa medresesiniń shákirtteri sóz sońynda suraqtaryn qoiyp, oǵan tushymdy jaýap aldy.
Jasulan Naýryzáliev
