كەيٸنگٸ جىلدارى ەلٸمٸزدەگٸ دٸني احۋالدىڭ كٷردەلەنٸپ بارا جاتقانى جاسىرىن ەمەس. وعان جات دٸني اعىمداردىڭ كٶبەيٸپ كەتۋٸ دە سەبەپكەر بولسا كەرەك. كٷردەلەنگەن جاعدايعا قاراي, ەلٸمٸزدٸڭ كەيبٸر ايماقتارىندا تٷرلٸ باعىتتاعى دٸني باسقوسۋلار ٶتٸپ جٷر. سونداي شارالاردىڭ بٸرٸن الماتى قالاسى دٸن ٸستەرٸ جٶنٸندەگٸ باسقارماسىنىڭ قولداۋىمەن «ەل-شەجٸرە» قوعامدىق قورى ەبۋ حانيفا مەدرەسە كوللەدجٸندە ۇيىمداستىردى.
فيلوسوفييا عىلىمىنىڭ دوكتورى باقىتجان ساتەرشينوۆ «قازاق دەستٷرٸندەگٸ يسلام مەدەنيەتٸ» اتتى سەميناردا دٸندٸ تىيىم سالۋ قۇرالىنا اينالدىرماۋعا شاقىردى.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, «دەستٷرلٸ يسلام» تٷسٸنٸگٸ – يسلام اتىن جامىلعان جالعان جەنە ٶزگە دە اعىمدارمەن, سونىمەن قاتار «تازا» يسلامدى دەرٸپتەيتٸن سەلەفيزممەن شاتاستىرىپ الماۋ ماقساتىندا جاساندى تٷردە قالىپتاستىرىلعان. دەستٷرلٸ يسلام دەگەندە بٸز قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويى ۇستانعان حانافيلٸك مەزھابتى ۇستانامىز. ٶيتكەنٸ سٷننەت باعىتىنداعى حانافيلٸك يسلامنىڭ شەڭبەرٸندە بٸزدٸڭ رۋحاني-مەدەني ورتامىز قالىپتاستى: ونىڭ دٸني تەجٸريبەسٸ قازاق حالقىنىڭ دەستٷرٸ مەن مەدەنيەتٸمەن بٸتە قايناسقان, سونىمەن قاتار قازاق قوعامى ٷشٸن دەستٷرلٸ بولىپ تابىلاتىن بارلىق ەلەۋمەتتٸك مەدەني ينستيتۋتتار, ساياسي ينستيتۋتتار حانافي مازھابىنىڭ اياسىندا بولدى. مىسالى, جەتٸ جارعى, قاسىم حاننىڭ زاڭدار جٷيەسٸ تاريح قويناۋىنان بەرٸ دٸنگە قاراما-قايشى ەمەس, ولار حانافي مازحابىنداعى تٷسٸندٸرمەلەرمەن ٷندەسٸپ وتىردى (شاريعات پەن ەدەت). ونىڭ ٷستٸنە, حانافي مازھابى بٸلٸم مەن عىلىمعا اشىق: ورتاعاسىردان بەرٸ قالىپتاسىپ كەلە جاتقان بٸلٸم بەرۋ ٷلگٸسٸ حانافي مازھابىنىڭ اياسىندا دا بولدى.
ب.ساتەرشينوۆ ٶزٸنٸڭ بٸر ساعاتتان استام ۋاقىتقا سوزىلعان دەرٸسٸندە ادامداردىڭ يمانى جٷرەگٸندە بولىپ, دٸن تۋرالى ساقتىقپەن سٶيلەگەنٸ جٶن دەدٸ. وسىعان بايلانىستى ابايدىڭ ناعاشىلارىنا قىدىرىپ بارعان مىنا مىسالدى كەلتٸرە كەتتٸ. اباي جاس كەزٸندە ناعشىلارىنا بارماق بولعان ويىن ەكەسٸنە ايتقاندا, قۇنانباي بالانىڭ تٸلەگٸن قۇپ الىپ:
- بالام, بارۋىڭا قارسىلىعىم جوق. ٶزٸڭە ايتارىم, سٶيلەر سٶز, ايتار ويىڭنىڭ اڭىسىن اڭداعايسىڭ", - دەپ ەسكەرتكەن ەكەن.
بٸر كٷنٸ ناعاشىسى تونتاي ەكٸنتٸ نامازىن وبىڭ-كٷبٸڭ وقىپ تەز-تەز بٸتٸرگەنٸ, ەرٸ دٸني قاعيدانى بۇزىپ اياتتارىن شاتاستىرىپ وقىعانى ابايعا ٶرەسكەل كٶرٸنەدٸ دە:
- ناعاشى, نامازدىڭ شاريعات بەلگٸلەگەن قاعيداسىن بۇزىپ, تٶتە تارتاتىن جولى دا بولادى ەكەن-اۋ", - دەپ مىسقىلداپ قويعان ساۋالىنا ناعاشىسى:
- يە, بالام, بۇل سۇراۋىڭ ٶتە ورىندى. ەرٸ سەنٸڭ بۇل ايتقانىڭ يمام شافيعىنىڭ تار جولىنا جاتادى. بٸراق بٸز پٸر تۇتاتىن يمام اعزامنىڭ جولى بٸرەۋ-اق: ياعني ەلەم قانداي كەڭ بولسا, ونىڭ شاريعاتى دا سونداي كەڭ. اناۋ-مىناۋ ۇساق-تٷيەك قاتەلٸكتەر كەشٸرٸلە بەرەدٸ. ٶيتكەنٸ, ول قاعيدا "اتتىڭ جالى", "تٷيەنٸڭ قومى", "ساداقتىڭ وعى" سيياقتى قاتال, قاتىگەز ەمەس, - دەپ كٶزٸن سىعىرايتا, كٶلگٸرسي, كٷلە جاۋاپ بەرٸپتٸ.
عالىم وسى مىسالدان سوڭ «دٸندٸ ساياساتقا ارالاستىرۋدان اۋلاق بولۋ كەرەك. تٸپتٸ, ماترۋريدٸڭ ٶزٸ ودان بارىنشا قاشىق جٷرگەن. جاراتۋشى مەن ادام اراسىنداعى سىردى جارييالاۋدىڭ, رييالىق كٶرسەتۋدٸڭ ەشقانداي قاجەتتٸلٸگٸ جوق. مەملەكەتتٸڭ زايىرلى ەكەنٸن ۇمىتپاۋ كەرەك» دەپ سٶزٸن اياقتادى.
ەبۋ حانيفا مەدرەسەسٸنٸڭ شەكٸرتتەرٸ سٶز سوڭىندا سۇراقتارىن قويىپ, وعان تۇشىمدى جاۋاپ الدى.
جاسۇلان ناۋرىزەليەۆ
