Din men dástúrdi bir-birine qarsy qoiý – pátýasyz is

Taiaýda rýhaniiat keńistiginde mańyzdy eki oqiǵa boldy. Biri – 2024 jyldy «Din men dástúr qundylyqtary» dep ataǵan múftiiattyń Túrkistanda ótkizgen konferentsiiasy. Ekinshisi – osy taqyrypta «Egemen Qazaqstan» gazeti uiymdastyrǵan arnaiy basqosý. Eki is-sharaǵa da túrli sebeptermen qatysa almaǵandyqtan jamaǵat ókiliniń bazynasy nemese azamattyq qoǵam ókiliniń ult damýyndaǵy ózekti máselege kózqarasy dep qabyldaýǵa bolatyn maqalany usynýdy jón kórdim.

Nils Bor «Qarapaiym aqiqatqa qaishy jalǵan sóz bolady. Al biraq tereń aqiqatqa basqa bir tereń aqiqat qaishy bolýy múmkin», degen eken. Din, senim jáne dástúr – tereń aqiqat fenomenderi keńistiginen. Degenmen búgingi qazaq qoǵamynda týra osy din men dástúr, olardyń ushtasatyn, ne qaishylyqqa túsetin jeri týraly pikir almasýlar kóp ortada túrli deńgeide daiyn­dy­ǵy bar azamattardyń qatysýymen qyzý júrip jatyr.

Bul – ulttyń damýy jáne zaman erek­she­likterinen týyndaityn zańdy qubylys. Birinshiden, uzaq merzim imperiialar quramynda ideologiialyq qysym saldarynan óziniń dini men dástúrinen aiyryla jazdap táýelsizdikke qol jetkizgen ultymyz jahandaný synaǵyna tótep berip, zaman tezinen abyroimen ótý úshin berik mádeni tirek pen aiqyn rýhani temirqazyqqa muqtaj. Ekinshiden, qazirgi zamannyń negizgi ereksheligi bir jaǵynan jańa tehnologiialar men jasandy intellektiniń adam­zat ómirine yqpalymen anyqtalsa, ekinshi jaǵynan BANI degen aǵylshyn akronimimen beriletin bulyńǵyr, mort, boljaýǵa kelmeitin, alańdaýshylyǵy mol álem dep sipattalady.

Adamzat tarihy kórsetkendei jańa tehnologiiamen qarýlaný jaýapkershiliktiń jańa deńgeiin qajet etedi. Munyń eń kórneki mysaly – iadrolyq tehnologiia. Durys paidalansa ol keremet igilikter syilaidy, al burys paidalansa, náýbetke ushyratýy múmkin. Iaǵni tehnologiia jetilip, onymen qarýlanǵan adamzattyń durys nemese burys sheshimniń quny da ósken saiyn mádeniet pen rýhaniiattyń mańyzy arta bermek. Ekinshi jaǵynan, BANI áleminde damýdyń strategiialyq baǵytynan, iaǵni adamzattyń izgilik jolynan aýytqymaýda qundylyqtar men tárbieniń mańyzdylyǵy kún saiyn aishyqtalyp keledi. Bul rette bilim men tárbie qatar júrý qajettigin myń jyl buryn aityp ketken uly babamyz Ál-Farabidiń danalyǵy men kóregendigine taǵy da bir bas iemiz.

Damyǵan elderdiń tarihyna kóz júgirt­sek, kezinde olardyń ata-babalary us­tanǵan din qaǵidattary, sonyń negizinde qalyptasqan etika men moral memlekettiń qalyptasýy men qoǵamnyń damýynda úlken ról atqarǵanyn kóremiz. Sonymen qatar qaýymdasyp ómir súrýdiń ortaq erejelerin qalyptastyrýda jazylmaǵan ádet-ǵuryp, dástúrlerdiń de róli erekshe. Áleýmettaný, ekonomika, saiasattaný ǵylymdarynda olardy jáne dindi beiresmi institýttar dep ataidy. Osy institýttardyń qoǵam damýyna, adamdardyń sheshim qabyldaýyna, minez-qulqyna yqpaly keiingi jyldary tereń zerttelip jatyr. 1981 jyldan beri júrgizilip kele jatqan «Álemdik qundylyqtardy zertteý» («World Values Survey») jobasy – osynyń jarqyn mysaly. Bul aýqymdy zertteý 100-ge jýyq memleketti qamtidy. Onyń 6-tolqyny (2011 jyl) jáne 7-tolqyny (2018 jyl) Qazaqstanda da júrgizildi.

Keiingi jyldary otandyq ǵalymdar da bul baǵyttaǵy zertteýlerdi jandandyryp keledi. Sebebi atalǵan evoliýtsiia, árine, bizge de qatysty. Eki jyl buryn zańgerler konferentsiiasy ótti. Bir ǵalym tarihymyzdaǵy zańdar men erejelerdiń bastaýy «Qasym hannyń qasqa joly», «Esim hannyń eski jolynan» jáne Táýke hannyń «Jeti jarǵysynan» bastalady dep baiandama jasady. Osyǵan qatysty men «Sonda qazaq qoǵamy Qasym hannyń qasqa jolyna deiin qandai erejelermen ómir súrdi? Sózsiz, ol Shyńǵys hannyń iasalary, odan birneshe ǵasyr buryn kelgen islam zańnamasy jáne myńdaǵan jyl boiy qalyptasqan ulttyq dástúr. Osynyń bári de – joǵaryda atalǵan Qazaq handyǵynyń úsh zańdar toptamasynyń qainar kózderi», degen edim. Iaǵni tarihta esimderi altyn árippen jazylǵan uly bilerimiz de sheshim qabyldarda osynyń bárin eskergen.

«Dástúrdiń ozyǵy bar, tozyǵy bar» dep uly Abai aitqandai, árbir ult, árbir qoǵam oqtyn-oqtyn óziniń damýyna tusaý bolatyn ádet-ǵuryp, erejelerden arylyp turady. Memleket damýynda bul zańdar evoliýtsiia­sy arqyly júzege asady.

Osydan 150 jyl buryn bir amerikalyq ǵulama: «Zań óskeleń adamǵa pishilgen kiim sekildi bolý kerek, ol tym tar bolsa deneni qysyp, ósýdi tejeidi, biraq tym shubalańqy bolyp ketse adam oǵan shalynyp qulaýy múmkin», degen eken. Qasietti kitaptar túsken álemdik dinderdiń qaǵidattary men erejeleri dinge deiingi nanym-senimderge qaraǵanda ómirdiń barlyq derlik salasyn qamtyp, adamzat damýyn jańa deńgeige kóterýge rýhani negiz boldy. Sonymen birge sol qasietti kitaptardyń taralý shekarasymen anyqtalatyn órkenietterdegi moral men etika negizderin qalyptastyrýda álemdik dinder sheshýshi ról atqardy.

Bul turǵyda kezinde islam zańnamasy júieli, egjei-tegjei jazylǵanyn atap ketken jón. Osy oraida HII ǵasyrdaǵy Ortalyq Aziia ǵulamasy Býrhanýddin Ál-Marǵi­na­nidiń «Ál-Hidoia» kitabyn qazaq tiline aýdarýdy qajet dep esepteimin. Sebebi osy kitap mazmunynan VII-XII ǵasyrlar aralyǵynda islam zańnamasynyń qanshalyqty jan-jaqty bolǵanyn kóre alamyz. Mysaly, sol zamannyń ózinde kapital iesi men basqarýshy arasyndaǵy qarym-qatynas, eńbek daýlary, áielderdiń haqtary men múlik quqyqtary sekildi kúrdeli normalar bolǵan.

Kezinde túrli nanym-senimderdi ustan­ǵan qaýymdardyń osy álemdik dinderdi qabyldaýynda da kókeiindegi kóptegen suraqqa jaýap taba alatyn jan-jaqty júie bolýy da mańyzdy ról atqarsa kerek.

Dinniń filosofiia men ǵylymnan negizgi aiyrmashylyǵy onyń myzǵymas qaǵi­dattary men taǵan-tuǵyrlarynda dep aitylady. Degenmen din de adamzat órkendeýine qyzmet jasaityn fenomen ekenin eskersek, damýdyń ár satysynda buqara úshin onyń qai qaǵidattaryn alǵa shyǵaryp, basymdyq berilýi jáne dás­túrmen, adamzatqa ortaq basqa qundy­lyq­tar­men úilesimdigin qalai qamtamasyz etý kerek degen suraq árdaiym mańyzdy. Men bul jerde din mamandary men ǵula­ma­lardyń arasyndaǵy talqylanatyn te­reń filosofiialyq, dúnietanymdyq, me­ta­fi­zi­kalyq tujyrymdamalar, mahab­battan ǵadaýatqa deiingi sezimder, bu dúnie men o dúnieniń arasyn qamtityn tuńǵiyqtar týraly aityp otyrǵan joqpyn. Áńgime qalyń buqara arasyndaǵy ýaǵyz, nasihat týraly.

Osydan myń jyl burynǵy qoǵam men adam­zattyń búgingi deńgeiinde aiyrma­shy­lyq orasan zor. Búgin ár adam internet arqyly álemde bolyp jatqan oqiǵalar men qubylystardy sol sátinde kórip aqparat ala alady. Sonymen birge bilim qory jyl saiyn eselený ústinde. Jańa tehnologiialar ómirge ǵajaiyp ózgerister engizip jatyr. Iaǵni kóz ashatyn, turmysty jaqsartatyn quraldar men aqparat zor jyldamdyqpen ósip keledi. Al kókirek oiatýdyń negizin qalaityn din men dástúrdi, ádet-ǵurypty, tárbieni sol jyldam ózgeriske, jańa býyn­nyń talap-tilekterine sai jetkizýdiń joly qandai? Myzǵymas din negizderiniń qai baǵyttaryna basymdyq berýimiz kerek? Din men dástúrdiń ushtasatyn jerleri qalai jetkizilýi qajet? Dástúrdiń qaisysy ozyq? Osy suraqtarǵa jaýap izdegende biz jalpy álemniń tarihyna da, óz jolymyzǵa da tereń úńilip taǵylym alǵanymyz abzal.

Adamzat evoliýtsiiasynan habary bar kez kelgen adam bir Jaratýshynyń bar jáne bir ekenine sený, ol seniń árbir isińdi, piǵylyńdy da qadaǵalap, baǵalap tura­tynyn, bul fánidegi isteriń úshin onyń aldynda esep beretin kún týatynyna senim buqarany azǵyndaýdan, haiýandyqtan talai ǵasyrlar boiy saqtap kelgenin biledi.

Damyǵan dep atalatyn elderdiń barly­ǵynda sol senimnen týyndaǵan, qasiet­ti kitaptarda aiqyndalǵan ómir súrý qaǵi­dat­tary keiin birte-birte zańda da, ádet-ǵuryp pen dástúrlerde de óz kórinisin tapty. Ol qoǵamdarda qazir dindarlyq deńgeii tómendegenimen sol qaǵidattar zań men dás­túrlerge sińip, ortaq ómir erejeleriniń ne­gizi bolyp áli de rettegish qyzmetin atqa­ryp keledi. Buǵan bailanysty birer mysal keltireiin.

Birinshi. Jiyrma jyl buryn norvegiia­lyq azamatpen osy baǵytta pikir almastyq. Norvegiia – Qazaqstan sekildi munai men gazǵa bai memleket. Halyqtyń ómir súrý deń­­geii jaǵynan álemde eń aldyńǵy qa­tar­ly el bolyp keledi. Solai bola tura norve­giialyq bailar týraly keleńsiz áń­gime estilmeidi. Olardyń mal shashpaq pen kórseqyzarlyq jasap júrgeni týraly aqparat kezdespeidi. Olardyń patshasy, onyń otbasy, úkimet músheleriniń Shvei­tsariia, London, Monakoda záýlim sarai satyp alǵany týraly da habar joq. Osynyń sebebin suraǵanda norvegiialyq azamat bylai dep jaýap berdi: «Bizdiń kons­titýtsiiada evangeliialyq hristian dini memlekettik bolyp tanylǵan. Bastaýysh mektepte «jumaqqa barý joly – eńbek» dep úiretiledi. Úlkeigen soń eńbekpen tabysty bolǵan adamnyń ishinde mal shashpaq pen kórseqyzarlyqpen ainalysqandardyń jumaqqa barý yqtimaldyǵy tómendeidi dep aitylady. Bul bizdiń ómir saltymyzǵa da áser etedi».

Ekinshi. HH ǵasyrda memlekettik bas­qarý men áleýmettaný ǵylymynyń damýy­na úlken yqpal etken áigili nemis ǵa­ly­my Maks Veber «Protestanttyq etika jáne kapitalizm rýhy» atty eńbeginde dini etikanyń ekonomika damýyna áserin kórse­tetin jarqyn dálelder keltiredi.

Úshinshi. Institýtsionaldy ekonomis­ter 1962 jylǵy Vatikannyń jahandyq jiynda eńbek, bailyq, kedeilikke qatysty ustanymdaryn jańasha tápsirleýi katolik áleminiń ekonomikalyq ósýine tikelei áser etti dep esepteidi.

Al endi óz tarihymyzǵa úńilsek, bir suraqqa jaýap izdep kóreiikshi. Qai dáýirde bizdiń aimaqty mekendegen halyqtar, babalarymyz álemdik kóshbasshylar qatarynan kórindi? Bul suraqqa jaýap sózsiz bizdi sonaý Ál-Horezmi, Ál-Farabi, Ibn Sina, Ál-Birýni, Mahmut Qashqari, Júsip Balasaǵuni, Ulyqbek sekildi ár qaisysy óz salasynda álemdik ǵylymnyń kóshbasshysy bolǵan babalarymyzdyń zamanyna alyp keledi. Sol tórt-bes ǵasyr aralyǵynda dástúr men ǵylymnyń yqpalymen qalyptasqan mádenietimizdiń damý deńgeiin túsiný úshin Mahmut Qashqaridiń túrki tildi sózdigine úńilsek te jetkilikti. Sózdikte osy kúni balamasy óz tilimizde joq dep júrgen talai terminder, kóptegen tabiǵi jáne jasandy zat pen qubylystyń ataýlaryn tabýǵa bolady. Bul bizdiń tildik qordyń bai jáne mádenietimizdiń biik deńgeide bolǵanynyń dáleli, sebebi til – mádeniettiń ózegi, onyń damýynyń kórsetkishi.

Bir ereksheligi, týra sol zamanda imam Buhari, Qoja Ahmet Iasaýi sekildi din men rýhaniiat shamshyraqtary da bizdiń aimaqta ózderiniń mektepterin qalyptastyryp, din men dástúrdi ushtastyra bildi. Demek sol kezde bizdiń óńirdiń álemdik kóshbasshy bolýynyń negizinde bilim men ǵylym baǵa­la­natyn, olar dástúr jáne dini izdenis­ter­men úilesken orta bolǵanyn kóremiz. Sol ortada ósip-óngen ozyq bilim ieleri, ǵylym shamshyraqtary jáne rýhani qai­ratkerlerdiń eńbekteri aimaǵymyzdy álemniń kóshbasshysy deńgeiine kóterdi.

Bilim men ǵylym óz kezeginde keń uǵym­daǵy eńbektiń bir kórinisi. Sebebi eńbek­tenbegen adam bilimdi bola almaityny, eńbektenbegen adam ǵalym da bola almaityny – aksioma. Al qajyrly eńbek – biik rýhtyń kórinisi. Endeshe, óz jolymyz kórsetip otyrǵandai, biz álemdik básekege qabiletti bolýymyz úshin imandylyq, dástúr, bilim, ǵylym, eńbek úilesetin orta qalyptastyrýymyz kerek.

Sonymen qatar kezindegi sol biikte nege qalmadyq degen saýalǵa jaýap izdesek, zertteýshilerdiń kóbi birneshe faktordy alǵa tartady. Olardyń ishinde klimat ózgerýiniń saldarynan bolǵan shóleittený, teńiz joldarynyń damýyna bailanysty Uly Jibek jolynyń quldyraýy, sonymen qatar, dástúrlerdiń keibireýinde uqsastyq bolǵanymen ǵylym, bilim tájiribesi men rýhani ustanymdary ózgeshe áskeri, saiasi kúshterdiń bilikte bolýy sekildi syrtqy faktorlarmen qatar mańyzy joǵary bir ishki faktordy da ataidy. Ol – keibir yqpaldy dinbasylarynyń bilimdi din islamǵa, ǵylymdy imandylyqqa qarsy qoiyp, bul ómirdegi jasampaz eńbektiń rólin tómendetýi. Ókinishke qarai, keibir fýndamentalistik ustanymdaǵy ózderin dindarmyz dep esepteitin pendeler osy qatelikti qazir de qaitalap júr.

Osy tusta norvegiialyq azamattyń aitqany taǵy eske túsedi. Rýhani tirek pen ǵylym ushtasqanda joǵary nátije beretinin myna mysaldan da kórýge bolady. Kezinde ótkizilgen saýalnama nátijelerine súiensek, HH ǵasyrdaǵy Nobel syilyǵy laýreattarynyń 10%-y ǵana ózin eshqandai dindi ustanbaitynyn kórsetken. Iaǵni álemdik ǵylymnyń shyńynda turǵan ǵalymdardyń 90%-y ózin dinnen, rýhani tirekterinen bólip qaramaǵan. Ókinishtisi, solardyń ishinde ázirge islam áleminiń ókilderi az.

Degenmen qazirgi ýaqytta da ǵylymnyń damýyna zor úlesin qosyp jatqan musylman ǵalymdar az emes. Eń jańa mysaldardy alsaq, pandemiia kezinde dúnie júzinde eń alǵashqy Covid-19 qarsy vaktsinany oilap tapqan «BioNTech» kompaniiasynyń negizin qalaýshylar Ýgýr Shahin men Ozlem Túrkedji jáne de ózimizdiń elimizde «QazCovid» vaktsinasyn shyǵarýdy bas­qar­ǵan professor Kúnsulý Zakariiany aitýǵa bolady. Sonymen birge Mysyrdan shyqqan fizik, Nobel syilyǵynyń laýreaty Ahmed Zevail nemese Muhtar Ótelbaev, Asqar Jumadildaev sekildi matematik ǵalym­dar­dyń jetistikteri de jarqyn mysal. Bul tizimdi ári qarai jalǵastyra berýge bolady.

Al endi osy jáne basqa da zamandas ǵalymdar, joǵaryda atalǵan Ál-Horezmi, Ál-Farabi, Ibn Sina, Ál-Birýni, Mahmut Qashqari, Júsip Balasaǵuni, Ulyqbekter týraly dinbasylarymyz bile me? Bilse ony búgingi jastarǵa úlgi retinde ýaǵyzdarda paidalana ma? Quran Kárim mátini men hadisterdegi, ulttyq dástúrdegi bilim men eńbek týraly aitylǵan qanatty sózder kádege asyrylyp júr me?

Osy rette 2017 jyly Qytaidyń Tsiýan­chjoý qalasyndaǵy Teńiz mýze­iine bar­ǵan kezimdegi oqiǵa eske túsedi. Mýzeidiń bir zalyna kireberiste «Bilimniń kózi – Qytaida bolsa, sonda baryp úi­ren» degen sóz jazylǵan eken. Bul Pai­ǵambar s.ǵ.s. hadisterinen alynǵan sóz ekenin bilgen­dik­ten, «Avtory nege kór­se­til­me­gen?» dep suradym. «Ony ishke barǵan soń túsi­ne­siz» dedi. Sóitsem birinshi zal tutas Qytai men islam qarym-qatynasyna arnalǵan eken.

Osy hadisti bizdiń eldegi ýaǵyzdarda eskere me? Bilimdi jáne bilimsiz adam ara­syndaǵy aiyrmashylyqtar, eńbek qun­dylyǵy týraly aitylǵan hadister paidalanyla ma? Bul – úlken suraq. Din qaǵidattary myzǵymaidy, biraq adamzat damýyna sai ár kezeńde qai qaǵidatty alǵa shyǵaryp, qai qaǵidatqa basymdyq berý ýaǵyzda eskerilýi abzal.

Shyntýaitqa kelgende, dinbasylar sekildi júieli túrde apta saiyn, ne aptasyna birneshe ret júzdegen adammen kezdesip, olardyń aldynda ýaǵyz aitý múmkindigine ie adam neken-saiaq. Al endeshe, osy múm­kin­dikti ulttyq qundylyqtarymyz ben islamdy ushtastyrýǵa, ǵylym, bilim, jasampaz eńbekke degen qundylyqty din qundylyqtarymen úilestire nasihattaýǵa paidalaný qoǵamdyq sana damýyna da eleýli úles qosar edi.

Tarihymyzdaǵy baiyrǵy dini bilim ordalarynyń baǵdarlamalary da óz zamanynda osyndai ustanym bolǵanyn kórsetedi. Ákem Qarnaq, Aqtas meshit­te­rin­de, arasynda Buharaǵa da baryp, HH ǵasyrdyń basynda on bes jyldai med­reselerde oqyǵan. Ákemniń jinaǵan kitaptary kóp boldy. Solardyń jartysyna jýyǵy ǵylym (biologiia, matematika, taǵy basqa baǵyttar) týraly edi. Iaǵni sol mektepterdiń baǵdarlamasynda ǵylym oqytylǵan (kitaptardyń keibirin Ulttyq kitaphana, múftiiat, mýzeige tap­syrdym). Ákemniń aitýynsha, islam negizderi, shariǵat jáne ǵylym salalaryn arab, ádebietti parsy, al sopylyq ilimdi shaǵatai tilinde oqyǵan. Mine, osynyń ózi baǵdarlamalardyń din men dástúrdi, din men bilimdi, ǵylymdy, eńbekti ushtastyrýdyń jarqyn úlgisi. Ol oqý oryndarynda formadan mazmun mańyzdy ekeni de basshylyqqa alynǵan.

Osy rette joǵaryda aty atalǵan uly ǵalymdar men rýhaniiat shamshyraqtarynyń negizgi eńbekteriniń hrestomatiiasy, ne kirispeler jinaǵy jasalyp jáne olardy medreselerde fakýltativtik pán retinde oqyta bastasa, bul dinbasylardyń joǵary deńgeide saýattanýyna da septigin tigizer edi. Bul turǵyda úlgi retinde Petr Kapitsa shyǵarǵan jaratylystaný ǵylymyndaǵy negizgi eńbekter kirispeleriniń jinaǵyn kel­tirýge bolady.

Ulybritaniiaǵa barǵanda baiqaǵanym, til oqytý ortalyqtarynda ataqty ádebi shyǵarmalardyń aǵylshynsha 400, 1 myń, 5 myń sóz biletin, ári qarai tolyq biletin adamǵa arnalǵan túrli nusqasy bar eken. Sol sekildi ýaǵyzdyń da jalpy buqaraǵa arnalǵan, odan keiin edáýir bilimi barlarǵa, sosyn dintanýshylarǵa arnalǵan nusqalary qalyptastyrǵany abzal.

2024 jyldy múftiiat «Din jáne dástúr qundylyqtary» dep ataǵany óte quptarlyq is. Sol sekildi aldaǵy ýaqytta «Din jáne eńbek», «Din jáne bilim», «Din jáne ǵylym» degen basymdyqtar bolsa quba-qup. Sonymen qatar qazir túrli toptarda eski nanymǵa oralý, ne bolmasa basqa bir ustanymdaǵylarmen pikir almasýda obektivti túrde imperiialar quramyna kirgen ulttardyń tarihyn da eskerý, bizdiń búgingi tilimizdiń ajyramas bóligi bolyp kirgen uǵymdar men terminderdiń tórkinin de túsindire bilý abzal.

Kezinde imperiialar quramyna kirgen «buratana» ulttardyń taǵdyryna qarasaq, Qasietti mátini jáne ómirdiń jan-jaǵyn retteitin zańnamasy bar din aiasynda bolǵan ulttar óz bolmysyn saqtaǵan. Al eski nanym-senim deńgeiinde qalyp qoiǵan ulttar mádeniet retinde jutylyp ketip, óz bolmysynan aiyrylyp qalǵan. Biz bul tarihty este saqtap, umytpaýymyz kerek. Ekinshi jaǵynan, tilimiz, dástúrimizdiń, mádeni bolmysymyzdyń saqtalýynda rýhani tirek, iaǵni dinniń bolýy sheshýshi ról atqarǵany da tarihi shyndyq ekenin aitqan jón.

Pálsapalyq, metafizikalyq uǵymdar­dyń kópshiligi aǵylshyn, nemis jáne basqa tilderge sol qasietti mátindermen, solardy tápsirleýmen kelgeni de kóziqaraqty adam­ǵa túsinikti jait. Uly Abaidyń «Mahabbat, ǵadaýatpen maidandasqan, qai­­ran meniń júregim muz bolmai ma?» degen óleń joldaryndaǵy uǵymdardyń tórkinine úńilý, mektep, ǵylym sekildi adamzat órkenietinde sheshýshi róli bar institýttardyń óz tilimizdegi ataýy da ǵasyr­lar boiǵy din men dástúr arasyndaǵy ózara úilesimdik pen yqpaldastyqty kóre­miz.

Ulttyq dástúrimizde eńbek, bilim, ǵy­lym qundylyǵy bolǵanyn qazaqtyń qanat­ty sózderinen de ańdaýǵa bolady. «Ala jipti attamaityn adal bol, qara qyldy qaq jaratyn ádil bol», «Bilekti birdi, bilimdi myńdy jyǵady», «Eńbeksiz ónbek joq», «Óner – aǵylyp jatqan bulaq, ǵylym – janyp turǵan shyraq», «Er dáýleti – eńbek», «Aqyl azbaidy, bilim tozbaidy» sekildi ustanymdardy joǵaryda aitylǵan din islamnyń bilim, ǵylym, eńbek qun­dy­lyǵyn dáripteitin qaǵidalarymen ush­tas­tyrý adal da eńbekqor azamat, ozyq oily ult tárbieleý baǵytynda utymdy bolar edi. Osy ustanym uly Abaidyń «tolyq adam» ideiasymen de ushtasyp jatyr.

Táýelsizdiktiń arqasynda biz keńes úkimeti, oǵan deiin Resei patshalyǵynyń ideo­logiialyq qysymyna bailanysty jo­ǵalta jazdaǵan mádeni, rýhani qundy­lyq­tarymyzdy qaita jańǵyrtyp jatyrmyz. Qazir jastardyń kóbi islamǵa bet burýy nátijesinde salamatty ómir saltyn ustanatyndar sany kóbeigende, jamaǵattyń ýaǵyzdardan ómirdegi san salaly suraqtarǵa jaýap tabar joldy, zamanaýi synaqtarǵa tótep berer rýhani tirekti, bul ómirdegi jasampazdyq pen kórkem minez mańyzyn uǵynyqty da utymdy jetkizetin jańasha izdenisterdi kútý de – damý zańdylyǵy.

Din men dástúrdi bir-birine qarsy qoiý – pátýasyz, qoǵamdy bólshekteýge baǵyttalǵan is, al olardyń úilesimin tabý – jasampazdyq joly. Sol sebepti de múftiiattyń bastamasy da, «Egemen Qazaqstan» redaktsiiasynda uiymdastyrylǵan pikir almasý da óte mańyzdy jáne quptarlyq is.

Toqeteri, din, dástúr, ǵylym, bilim, eńbek sintezin oraily ýaqytta ornyqty iske asyrýdyń jáne ony kúndelikti turmys-saltymyzǵa ikemdeýge qarsy turar balama joq. Sonymen birge bul qazir qoǵamdyq sana damýynda ózekti jasampazdyq diskýrsyna da óte qomaqty úles bolary sózsiz.

Álihan BAIMENOV,

Ulttyq quryltai múshesi