تاياۋدا رۋحانييات كەڭٸستٸگٸندە ماڭىزدى ەكٸ وقيعا بولدى. بٸرٸ – 2024 جىلدى «دٸن مەن دەستٷر قۇندىلىقتارى» دەپ اتاعان مٷفتيياتتىڭ تٷركٸستاندا ٶتكٸزگەن كونفەرەنتسيياسى. ەكٸنشٸسٸ – وسى تاقىرىپتا «Egemen Qazaqstan» گازەتٸ ۇيىمداستىرعان ارنايى باسقوسۋ. ەكٸ ٸس-شاراعا دا تٷرلٸ سەبەپتەرمەن قاتىسا الماعاندىقتان جاماعات ٶكٸلٸنٸڭ بازىناسى نەمەسە ازاماتتىق قوعام ٶكٸلٸنٸڭ ۇلت دامۋىنداعى ٶزەكتٸ مەسەلەگە كٶزقاراسى دەپ قابىلداۋعا بولاتىن ماقالانى ۇسىنۋدى جٶن كٶردٸم.
نيلس بور «قاراپايىم اقيقاتقا قايشى جالعان سٶز بولادى. ال بٸراق تەرەڭ اقيقاتقا باسقا بٸر تەرەڭ اقيقات قايشى بولۋى مٷمكٸن», دەگەن ەكەن. دٸن, سەنٸم جەنە دەستٷر – تەرەڭ اقيقات فەنومەندەرٸ كەڭٸستٸگٸنەن. دەگەنمەن بٷگٸنگٸ قازاق قوعامىندا تۋرا وسى دٸن مەن دەستٷر, ولاردىڭ ۇشتاساتىن, نە قايشىلىققا تٷسەتٸن جەرٸ تۋرالى پٸكٸر الماسۋلار كٶپ ورتادا تٷرلٸ دەڭگەيدە دايىندىعى بار ازاماتتاردىڭ قاتىسۋىمەن قىزۋ جٷرٸپ جاتىر.
بۇل – ۇلتتىڭ دامۋى جەنە زامان ەرەكشەلٸكتەرٸنەن تۋىندايتىن زاڭدى قۇبىلىس. بٸرٸنشٸدەن, ۇزاق مەرزٸم يمپەرييالار قۇرامىندا يدەولوگييالىق قىسىم سالدارىنان ٶزٸنٸڭ دٸنٸ مەن دەستٷرٸنەن ايىرىلا جازداپ تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتكٸزگەن ۇلتىمىز جاھاندانۋ سىناعىنا تٶتەپ بەرٸپ, زامان تەزٸنەن ابىرويمەن ٶتۋ ٷشٸن بەرٸك مەدەني تٸرەك پەن ايقىن رۋحاني تەمٸرقازىققا مۇقتاج. ەكٸنشٸدەن, قازٸرگٸ زاماننىڭ نەگٸزگٸ ەرەكشەلٸگٸ بٸر جاعىنان جاڭا تەحنولوگييالار مەن جاساندى ينتەللەكتٸنٸڭ ادامزات ٶمٸرٸنە ىقپالىمەن انىقتالسا, ەكٸنشٸ جاعىنان BANI دەگەن اعىلشىن اكرونيمٸمەن بەرٸلەتٸن بۇلىڭعىر, مورت, بولجاۋعا كەلمەيتٸن, الاڭداۋشىلىعى مول ەلەم دەپ سيپاتتالادى.
ادامزات تاريحى كٶرسەتكەندەي جاڭا تەحنولوگييامەن قارۋلانۋ جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ جاڭا دەڭگەيٸن قاجەت ەتەدٸ. مۇنىڭ ەڭ كٶرنەكٸ مىسالى – يادرولىق تەحنولوگييا. دۇرىس پايدالانسا ول كەرەمەت يگٸلٸكتەر سىيلايدى, ال بۇرىس پايدالانسا, نەۋبەتكە ۇشىراتۋى مٷمكٸن. ياعني تەحنولوگييا جەتٸلٸپ, ونىمەن قارۋلانعان ادامزاتتىڭ دۇرىس نەمەسە بۇرىس شەشٸمنٸڭ قۇنى دا ٶسكەن سايىن مەدەنيەت پەن رۋحانيياتتىڭ ماڭىزى ارتا بەرمەك. ەكٸنشٸ جاعىنان, BANI ەلەمٸندە دامۋدىڭ ستراتەگييالىق باعىتىنان, ياعني ادامزاتتىڭ ٸزگٸلٸك جولىنان اۋىتقىماۋدا قۇندىلىقتار مەن تەربيەنٸڭ ماڭىزدىلىعى كٷن سايىن ايشىقتالىپ كەلەدٸ. بۇل رەتتە بٸلٸم مەن تەربيە قاتار جٷرۋ قاجەتتٸگٸن مىڭ جىل بۇرىن ايتىپ كەتكەن ۇلى بابامىز ەل-فارابيدٸڭ دانالىعى مەن كٶرەگەندٸگٸنە تاعى دا بٸر باس يەمٸز.
دامىعان ەلدەردٸڭ تاريحىنا كٶز جٷگٸرتسەك, كەزٸندە ولاردىڭ اتا-بابالارى ۇستانعان دٸن قاعيداتتارى, سونىڭ نەگٸزٸندە قالىپتاسقان ەتيكا مەن مورال مەملەكەتتٸڭ قالىپتاسۋى مەن قوعامنىڭ دامۋىندا ٷلكەن رٶل اتقارعانىن كٶرەمٸز. سونىمەن قاتار قاۋىمداسىپ ٶمٸر سٷرۋدٸڭ ورتاق ەرەجەلەرٸن قالىپتاستىرۋدا جازىلماعان ەدەت-عۇرىپ, دەستٷرلەردٸڭ دە رٶلٸ ەرەكشە. ەلەۋمەتتانۋ, ەكونوميكا, ساياساتتانۋ عىلىمدارىندا ولاردى جەنە دٸندٸ بەيرەسمي ينستيتۋتتار دەپ اتايدى. وسى ينستيتۋتتاردىڭ قوعام دامۋىنا, ادامداردىڭ شەشٸم قابىلداۋىنا, مٸنەز-قۇلقىنا ىقپالى كەيٸنگٸ جىلدارى تەرەڭ زەرتتەلٸپ جاتىر. 1981 جىلدان بەرٸ جٷرگٸزٸلٸپ كەلە جاتقان «ەلەمدٸك قۇندىلىقتاردى زەرتتەۋ» («World Values Survey») جوباسى – وسىنىڭ جارقىن مىسالى. بۇل اۋقىمدى زەرتتەۋ 100-گە جۋىق مەملەكەتتٸ قامتيدى. ونىڭ 6-تولقىنى (2011 جىل) جەنە 7-تولقىنى (2018 جىل) قازاقستاندا دا جٷرگٸزٸلدٸ.
كەيٸنگٸ جىلدارى وتاندىق عالىمدار دا بۇل باعىتتاعى زەرتتەۋلەردٸ جانداندىرىپ كەلەدٸ. سەبەبٸ اتالعان ەۆوليۋتسييا, ەرينە, بٸزگە دە قاتىستى. ەكٸ جىل بۇرىن زاڭگەرلەر كونفەرەنتسيياسى ٶتتٸ. بٸر عالىم تاريحىمىزداعى زاڭدار مەن ەرەجەلەردٸڭ باستاۋى «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسٸم حاننىڭ ەسكٸ جولىنان» جەنە تەۋكە حاننىڭ «جەتٸ جارعىسىنان» باستالادى دەپ بايانداما جاسادى. وسىعان قاتىستى مەن «سوندا قازاق قوعامى قاسىم حاننىڭ قاسقا جولىنا دەيٸن قانداي ەرەجەلەرمەن ٶمٸر سٷردٸ? سٶزسٸز, ول شىڭعىس حاننىڭ ياسالارى, ودان بٸرنەشە عاسىر بۇرىن كەلگەن يسلام زاڭناماسى جەنە مىڭداعان جىل بويى قالىپتاسقان ۇلتتىق دەستٷر. وسىنىڭ بەرٸ دە – جوعارىدا اتالعان قازاق حاندىعىنىڭ ٷش زاڭدار توپتاماسىنىڭ قاينار كٶزدەرٸ», دەگەن ەدٸم. ياعني تاريحتا ەسٸمدەرٸ التىن ەرٸپپەن جازىلعان ۇلى بيلەرٸمٸز دە شەشٸم قابىلداردا وسىنىڭ بەرٸن ەسكەرگەن.
«دەستٷردٸڭ وزىعى بار, توزىعى بار» دەپ ۇلى اباي ايتقانداي, ەربٸر ۇلت, ەربٸر قوعام وقتىن-وقتىن ٶزٸنٸڭ دامۋىنا تۇساۋ بولاتىن ەدەت-عۇرىپ, ەرەجەلەردەن ارىلىپ تۇرادى. مەملەكەت دامۋىندا بۇل زاڭدار ەۆوليۋتسيياسى ارقىلى جٷزەگە اسادى.
وسىدان 150 جىل بۇرىن بٸر امەريكالىق عۇلاما: «زاڭ ٶسكەلەڭ ادامعا پٸشٸلگەن كيٸم سەكٸلدٸ بولۋ كەرەك, ول تىم تار بولسا دەنەنٸ قىسىپ, ٶسۋدٸ تەجەيدٸ, بٸراق تىم شۇبالاڭقى بولىپ كەتسە ادام وعان شالىنىپ قۇلاۋى مٷمكٸن», دەگەن ەكەن. قاسيەتتٸ كٸتاپتار تٷسكەن ەلەمدٸك دٸندەردٸڭ قاعيداتتارى مەن ەرەجەلەرٸ دٸنگە دەيٸنگٸ نانىم-سەنٸمدەرگە قاراعاندا ٶمٸردٸڭ بارلىق دەرلٸك سالاسىن قامتىپ, ادامزات دامۋىن جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرۋگە رۋحاني نەگٸز بولدى. سونىمەن بٸرگە سول قاسيەتتٸ كٸتاپتاردىڭ تارالۋ شەكاراسىمەن انىقتالاتىن ٶركەنيەتتەردەگٸ مورال مەن ەتيكا نەگٸزدەرٸن قالىپتاستىرۋدا ەلەمدٸك دٸندەر شەشۋشٸ رٶل اتقاردى.
بۇل تۇرعىدا كەزٸندە يسلام زاڭناماسى جٷيەلٸ, ەگجەي-تەگجەي جازىلعانىن اتاپ كەتكەن جٶن. وسى ورايدا حٸٸ عاسىرداعى ورتالىق ازييا عۇلاماسى بۋرحانۋددين ەل-مارعينانيدٸڭ «ەل-حيدويا» كٸتابىن قازاق تٸلٸنە اۋدارۋدى قاجەت دەپ ەسەپتەيمٸن. سەبەبٸ وسى كٸتاپ مازمۇنىنان VII-XII عاسىرلار ارالىعىندا يسلام زاڭناماسىنىڭ قانشالىقتى جان-جاقتى بولعانىن كٶرە الامىز. مىسالى, سول زاماننىڭ ٶزٸندە كاپيتال يەسٸ مەن باسقارۋشى اراسىنداعى قارىم-قاتىناس, ەڭبەك داۋلارى, ەيەلدەردٸڭ حاقتارى مەن مٷلٸك قۇقىقتارى سەكٸلدٸ كٷردەلٸ نورمالار بولعان.
كەزٸندە تٷرلٸ نانىم-سەنٸمدەردٸ ۇستانعان قاۋىمداردىڭ وسى ەلەمدٸك دٸندەردٸ قابىلداۋىندا دا كٶكەيٸندەگٸ كٶپتەگەن سۇراققا جاۋاپ تابا الاتىن جان-جاقتى جٷيە بولۋى دا ماڭىزدى رٶل اتقارسا كەرەك.
دٸننٸڭ فيلوسوفييا مەن عىلىمنان نەگٸزگٸ ايىرماشىلىعى ونىڭ مىزعىماس قاعيداتتارى مەن تاعان-تۇعىرلارىندا دەپ ايتىلادى. دەگەنمەن دٸن دە ادامزات ٶركەندەۋٸنە قىزمەت جاسايتىن فەنومەن ەكەنٸن ەسكەرسەك, دامۋدىڭ ەر ساتىسىندا بۇقارا ٷشٸن ونىڭ قاي قاعيداتتارىن العا شىعارىپ, باسىمدىق بەرٸلۋٸ جەنە دەستٷرمەن, ادامزاتقا ورتاق باسقا قۇندىلىقتارمەن ٷيلەسٸمدٸگٸن قالاي قامتاماسىز ەتۋ كەرەك دەگەن سۇراق ەردايىم ماڭىزدى. مەن بۇل جەردە دٸن ماماندارى مەن عۇلامالاردىڭ اراسىنداعى تالقىلاناتىن تەرەڭ فيلوسوفييالىق, دٷنيەتانىمدىق, مەتافيزيكالىق تۇجىرىمدامالار, ماحابباتتان عاداۋاتقا دەيٸنگٸ سەزٸمدەر, بۇ دٷنيە مەن و دٷنيەنٸڭ اراسىن قامتيتىن تۇڭعيىقتار تۋرالى ايتىپ وتىرعان جوقپىن. ەڭگٸمە قالىڭ بۇقارا اراسىنداعى ۋاعىز, ناسيحات تۋرالى.
وسىدان مىڭ جىل بۇرىنعى قوعام مەن ادامزاتتىڭ بٷگٸنگٸ دەڭگەيٸندە ايىرماشىلىق وراسان زور. بٷگٸن ەر ادام ينتەرنەت ارقىلى ەلەمدە بولىپ جاتقان وقيعالار مەن قۇبىلىستاردى سول سەتٸندە كٶرٸپ اقپارات الا الادى. سونىمەن بٸرگە بٸلٸم قورى جىل سايىن ەسەلەنۋ ٷستٸندە. جاڭا تەحنولوگييالار ٶمٸرگە عاجايىپ ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸپ جاتىر. ياعني كٶز اشاتىن, تۇرمىستى جاقسارتاتىن قۇرالدار مەن اقپارات زور جىلدامدىقپەن ٶسٸپ كەلەدٸ. ال كٶكٸرەك وياتۋدىڭ نەگٸزٸن قالايتىن دٸن مەن دەستٷردٸ, ەدەت-عۇرىپتى, تەربيەنٸ سول جىلدام ٶزگەرٸسكە, جاڭا بۋىننىڭ تالاپ-تٸلەكتەرٸنە ساي جەتكٸزۋدٸڭ جولى قانداي? مىزعىماس دٸن نەگٸزدەرٸنٸڭ قاي باعىتتارىنا باسىمدىق بەرۋٸمٸز كەرەك? دٸن مەن دەستٷردٸڭ ۇشتاساتىن جەرلەرٸ قالاي جەتكٸزٸلۋٸ قاجەت? دەستٷردٸڭ قايسىسى وزىق? وسى سۇراقتارعا جاۋاپ ٸزدەگەندە بٸز جالپى ەلەمنٸڭ تاريحىنا دا, ٶز جولىمىزعا دا تەرەڭ ٷڭٸلٸپ تاعىلىم العانىمىز ابزال.
ادامزات ەۆوليۋتسيياسىنان حابارى بار كەز كەلگەن ادام بٸر جاراتۋشىنىڭ بار جەنە بٸر ەكەنٸنە سەنۋ, ول سەنٸڭ ەربٸر ٸسٸڭدٸ, پيعىلىڭدى دا قاداعالاپ, باعالاپ تۇراتىنىن, بۇل فەنيدەگٸ ٸستەرٸڭ ٷشٸن ونىڭ الدىندا ەسەپ بەرەتٸن كٷن تۋاتىنىنا سەنٸم بۇقارانى ازعىنداۋدان, حايۋاندىقتان تالاي عاسىرلار بويى ساقتاپ كەلگەنٸن بٸلەدٸ.
دامىعان دەپ اتالاتىن ەلدەردٸڭ بارلىعىندا سول سەنٸمنەن تۋىنداعان, قاسيەتتٸ كٸتاپتاردا ايقىندالعان ٶمٸر سٷرۋ قاعيداتتارى كەيٸن بٸرتە-بٸرتە زاڭدا دا, ەدەت-عۇرىپ پەن دەستٷرلەردە دە ٶز كٶرٸنٸسٸن تاپتى. ول قوعامداردا قازٸر دٸندارلىق دەڭگەيٸ تٶمەندەگەنٸمەن سول قاعيداتتار زاڭ مەن دەستٷرلەرگە سٸڭٸپ, ورتاق ٶمٸر ەرەجەلەرٸنٸڭ نەگٸزٸ بولىپ ەلٸ دە رەتتەگٸش قىزمەتٸن اتقارىپ كەلەدٸ. بۇعان بايلانىستى بٸرەر مىسال كەلتٸرەيٸن.
بٸرٸنشٸ. جيىرما جىل بۇرىن نورۆەگييالىق ازاماتپەن وسى باعىتتا پٸكٸر الماستىق. نورۆەگييا – قازاقستان سەكٸلدٸ مۇناي مەن گازعا باي مەملەكەت. حالىقتىڭ ٶمٸر سٷرۋ دەڭگەيٸ جاعىنان ەلەمدە ەڭ الدىڭعى قاتارلى ەل بولىپ كەلەدٸ. سولاي بولا تۇرا نورۆەگييالىق بايلار تۋرالى كەلەڭسٸز ەڭگٸمە ەستٸلمەيدٸ. ولاردىڭ مال شاشپاق پەن كٶرسەقىزارلىق جاساپ جٷرگەنٸ تۋرالى اقپارات كەزدەسپەيدٸ. ولاردىڭ پاتشاسى, ونىڭ وتباسى, ٷكٸمەت مٷشەلەرٸنٸڭ شۆەيتسارييا, لوندون, موناكودا زەۋلٸم ساراي ساتىپ العانى تۋرالى دا حابار جوق. وسىنىڭ سەبەبٸن سۇراعاندا نورۆەگييالىق ازامات بىلاي دەپ جاۋاپ بەردٸ: «بٸزدٸڭ كونستيتۋتسييادا ەۆانگەلييالىق حريستيان دٸنٸ مەملەكەتتٸك بولىپ تانىلعان. باستاۋىش مەكتەپتە «جۇماققا بارۋ جولى – ەڭبەك» دەپ ٷيرەتٸلەدٸ. ٷلكەيگەن سوڭ ەڭبەكپەن تابىستى بولعان ادامنىڭ ٸشٸندە مال شاشپاق پەن كٶرسەقىزارلىقپەن اينالىسقانداردىڭ جۇماققا بارۋ ىقتيمالدىعى تٶمەندەيدٸ دەپ ايتىلادى. بۇل بٸزدٸڭ ٶمٸر سالتىمىزعا دا ەسەر ەتەدٸ».
ەكٸنشٸ. حح عاسىردا مەملەكەتتٸك باسقارۋ مەن ەلەۋمەتتانۋ عىلىمىنىڭ دامۋىنا ٷلكەن ىقپال ەتكەن ەيگٸلٸ نەمٸس عالىمى ماكس ۆەبەر «پروتەستانتتىق ەتيكا جەنە كاپيتاليزم رۋحى» اتتى ەڭبەگٸندە دٸني ەتيكانىڭ ەكونوميكا دامۋىنا ەسەرٸن كٶرسەتەتٸن جارقىن دەلەلدەر كەلتٸرەدٸ.
ٷشٸنشٸ. ينستيتۋتسيونالدى ەكونوميستەر 1962 جىلعى ۆاتيكاننىڭ جاھاندىق جيىندا ەڭبەك, بايلىق, كەدەيلٸككە قاتىستى ۇستانىمدارىن جاڭاشا تەپسٸرلەۋٸ كاتوليك ەلەمٸنٸڭ ەكونوميكالىق ٶسۋٸنە تٸكەلەي ەسەر ەتتٸ دەپ ەسەپتەيدٸ.
ال ەندٸ ٶز تاريحىمىزعا ٷڭٸلسەك, بٸر سۇراققا جاۋاپ ٸزدەپ كٶرەيٸكشٸ. قاي دەۋٸردە بٸزدٸڭ ايماقتى مەكەندەگەن حالىقتار, بابالارىمىز ەلەمدٸك كٶشباسشىلار قاتارىنان كٶرٸندٸ? بۇل سۇراققا جاۋاپ سٶزسٸز بٸزدٸ سوناۋ ەل-حورەزمي, ەل-فارابي, يبن سينا, ەل-بيرۋني, ماحمۇت قاشقاري, جٷسٸپ بالاساعۇني, ۇلىقبەك سەكٸلدٸ ەر قايسىسى ٶز سالاسىندا ەلەمدٸك عىلىمنىڭ كٶشباسشىسى بولعان بابالارىمىزدىڭ زامانىنا الىپ كەلەدٸ. سول تٶرت-بەس عاسىر ارالىعىندا دەستٷر مەن عىلىمنىڭ ىقپالىمەن قالىپتاسقان مەدەنيەتٸمٸزدٸڭ دامۋ دەڭگەيٸن تٷسٸنۋ ٷشٸن ماحمۇت قاشقاريدٸڭ تٷركٸ تٸلدٸ سٶزدٸگٸنە ٷڭٸلسەك تە جەتكٸلٸكتٸ. سٶزدٸكتە وسى كٷنٸ بالاماسى ٶز تٸلٸمٸزدە جوق دەپ جٷرگەن تالاي تەرميندەر, كٶپتەگەن تابيعي جەنە جاساندى زات پەن قۇبىلىستىڭ اتاۋلارىن تابۋعا بولادى. بۇل بٸزدٸڭ تٸلدٸك قوردىڭ باي جەنە مەدەنيەتٸمٸزدٸڭ بيٸك دەڭگەيدە بولعانىنىڭ دەلەلٸ, سەبەبٸ تٸل – مەدەنيەتتٸڭ ٶزەگٸ, ونىڭ دامۋىنىڭ كٶرسەتكٸشٸ.
بٸر ەرەكشەلٸگٸ, تۋرا سول زاماندا يمام بۇحاري, قوجا احمەت ياساۋي سەكٸلدٸ دٸن مەن رۋحانييات شامشىراقتارى دا بٸزدٸڭ ايماقتا ٶزدەرٸنٸڭ مەكتەپتەرٸن قالىپتاستىرىپ, دٸن مەن دەستٷردٸ ۇشتاستىرا بٸلدٸ. دەمەك سول كەزدە بٸزدٸڭ ٶڭٸردٸڭ ەلەمدٸك كٶشباسشى بولۋىنىڭ نەگٸزٸندە بٸلٸم مەن عىلىم باعالاناتىن, ولار دەستٷر جەنە دٸني ٸزدەنٸستەرمەن ٷيلەسكەن ورتا بولعانىن كٶرەمٸز. سول ورتادا ٶسٸپ-ٶنگەن وزىق بٸلٸم يەلەرٸ, عىلىم شامشىراقتارى جەنە رۋحاني قايراتكەرلەردٸڭ ەڭبەكتەرٸ ايماعىمىزدى ەلەمنٸڭ كٶشباسشىسى دەڭگەيٸنە كٶتەردٸ.
بٸلٸم مەن عىلىم ٶز كەزەگٸندە كەڭ ۇعىمداعى ەڭبەكتٸڭ بٸر كٶرٸنٸسٸ. سەبەبٸ ەڭبەكتەنبەگەن ادام بٸلٸمدٸ بولا المايتىنى, ەڭبەكتەنبەگەن ادام عالىم دا بولا المايتىنى – اكسيوما. ال قاجىرلى ەڭبەك – بيٸك رۋحتىڭ كٶرٸنٸسٸ. ەندەشە, ٶز جولىمىز كٶرسەتٸپ وتىرعانداي, بٸز ەلەمدٸك بەسەكەگە قابٸلەتتٸ بولۋىمىز ٷشٸن يماندىلىق, دەستٷر, بٸلٸم, عىلىم, ەڭبەك ٷيلەسەتٸن ورتا قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك.
سونىمەن قاتار كەزٸندەگٸ سول بيٸكتە نەگە قالمادىق دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ٸزدەسەك, زەرتتەۋشٸلەردٸڭ كٶبٸ بٸرنەشە فاكتوردى العا تارتادى. ولاردىڭ ٸشٸندە كليمات ٶزگەرۋٸنٸڭ سالدارىنان بولعان شٶلەيتتەنۋ, تەڭٸز جولدارىنىڭ دامۋىنا بايلانىستى ۇلى جٸبەك جولىنىڭ قۇلدىراۋى, سونىمەن قاتار, دەستٷرلەردٸڭ كەيبٸرەۋٸندە ۇقساستىق بولعانىمەن عىلىم, بٸلٸم تەجٸريبەسٸ مەن رۋحاني ۇستانىمدارى ٶزگەشە ەسكەري, ساياسي كٷشتەردٸڭ بيلٸكتە بولۋى سەكٸلدٸ سىرتقى فاكتورلارمەن قاتار ماڭىزى جوعارى بٸر ٸشكٸ فاكتوردى دا اتايدى. ول – كەيبٸر ىقپالدى دٸنباسىلارىنىڭ بٸلٸمدٸ دٸن يسلامعا, عىلىمدى يماندىلىققا قارسى قويىپ, بۇل ٶمٸردەگٸ جاسامپاز ەڭبەكتٸڭ رٶلٸن تٶمەندەتۋٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي, كەيبٸر فۋندامەنتاليستٸك ۇستانىمداعى ٶزدەرٸن دٸندارمىز دەپ ەسەپتەيتٸن پەندەلەر وسى قاتەلٸكتٸ قازٸر دە قايتالاپ جٷر.
وسى تۇستا نورۆەگييالىق ازاماتتىڭ ايتقانى تاعى ەسكە تٷسەدٸ. رۋحاني تٸرەك پەن عىلىم ۇشتاسقاندا جوعارى نەتيجە بەرەتٸنٸن مىنا مىسالدان دا كٶرۋگە بولادى. كەزٸندە ٶتكٸزٸلگەن ساۋالناما نەتيجەلەرٸنە سٷيەنسەك, حح عاسىرداعى نوبەل سىيلىعى لاۋرەاتتارىنىڭ 10%-ى عانا ٶزٸن ەشقانداي دٸندٸ ۇستانبايتىنىن كٶرسەتكەن. ياعني ەلەمدٸك عىلىمنىڭ شىڭىندا تۇرعان عالىمداردىڭ 90%-ى ٶزٸن دٸننەن, رۋحاني تٸرەكتەرٸنەن بٶلٸپ قاراماعان. ٶكٸنٸشتٸسٸ, سولاردىڭ ٸشٸندە ەزٸرگە يسلام ەلەمٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸ از.
دەگەنمەن قازٸرگٸ ۋاقىتتا دا عىلىمنىڭ دامۋىنا زور ٷلەسٸن قوسىپ جاتقان مۇسىلمان عالىمدار از ەمەس. ەڭ جاڭا مىسالداردى الساق, پاندەمييا كەزٸندە دٷنيە جٷزٸندە ەڭ العاشقى Covid-19 قارسى ۆاكتسينانى ويلاپ تاپقان «BioNTech» كومپانيياسىنىڭ نەگٸزٸن قالاۋشىلار ۋگۋر شاحين مەن وزلەم تٷركەدجي جەنە دە ٶزٸمٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە «QazCovid» ۆاكتسيناسىن شىعارۋدى باسقارعان پروفەسسور كٷنسۇلۋ زاكارييانى ايتۋعا بولادى. سونىمەن بٸرگە مىسىردان شىققان فيزيك, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى احمەد زەۆايل نەمەسە مۇحتار ٶتەلباەۆ, اسقار جۇمادٸلداەۆ سەكٸلدٸ ماتەماتيك عالىمداردىڭ جەتٸستٸكتەرٸ دە جارقىن مىسال. بۇل تٸزٸمدٸ ەرٸ قاراي جالعاستىرا بەرۋگە بولادى.
ال ەندٸ وسى جەنە باسقا دا زامانداس عالىمدار, جوعارىدا اتالعان ەل-حورەزمي, ەل-فارابي, يبن سينا, ەل-بيرۋني, ماحمۇت قاشقاري, جٷسٸپ بالاساعۇني, ۇلىقبەكتەر تۋرالى دٸنباسىلارىمىز بٸلە مە? بٸلسە ونى بٷگٸنگٸ جاستارعا ٷلگٸ رەتٸندە ۋاعىزداردا پايدالانا ما? قۇران كەرٸم مەتٸنٸ مەن حاديستەردەگٸ, ۇلتتىق دەستٷردەگٸ بٸلٸم مەن ەڭبەك تۋرالى ايتىلعان قاناتتى سٶزدەر كەدەگە اسىرىلىپ جٷر مە?
وسى رەتتە 2017 جىلى قىتايدىڭ تسيۋانچجوۋ قالاسىنداعى تەڭٸز مۋزەيٸنە بارعان كەزٸمدەگٸ وقيعا ەسكە تٷسەدٸ. مۋزەيدٸڭ بٸر زالىنا كٸرەبەرٸستە «بٸلٸمنٸڭ كٶزٸ – قىتايدا بولسا, سوندا بارىپ ٷيرەن» دەگەن سٶز جازىلعان ەكەن. بۇل پايعامبار س.ع.س. حاديستەرٸنەن الىنعان سٶز ەكەنٸن بٸلگەندٸكتەن, «اۆتورى نەگە كٶرسەتٸلمەگەن?» دەپ سۇرادىم. «ونى ٸشكە بارعان سوڭ تٷسٸنەسٸز» دەدٸ. سٶيتسەم بٸرٸنشٸ زال تۇتاس قىتاي مەن يسلام قارىم-قاتىناسىنا ارنالعان ەكەن.
وسى حاديستٸ بٸزدٸڭ ەلدەگٸ ۋاعىزداردا ەسكەرە مە? بٸلٸمدٸ جەنە بٸلٸمسٸز ادام اراسىنداعى ايىرماشىلىقتار, ەڭبەك قۇندىلىعى تۋرالى ايتىلعان حاديستەر پايدالانىلا ما? بۇل – ٷلكەن سۇراق. دٸن قاعيداتتارى مىزعىمايدى, بٸراق ادامزات دامۋىنا ساي ەر كەزەڭدە قاي قاعيداتتى العا شىعارىپ, قاي قاعيداتقا باسىمدىق بەرۋ ۋاعىزدا ەسكەرٸلۋٸ ابزال.
شىنتۋايتقا كەلگەندە, دٸنباسىلار سەكٸلدٸ جٷيەلٸ تٷردە اپتا سايىن, نە اپتاسىنا بٸرنەشە رەت جٷزدەگەن اداممەن كەزدەسٸپ, ولاردىڭ الدىندا ۋاعىز ايتۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە ادام نەكەن-ساياق. ال ەندەشە, وسى مٷمكٸندٸكتٸ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز بەن يسلامدى ۇشتاستىرۋعا, عىلىم, بٸلٸم, جاسامپاز ەڭبەككە دەگەن قۇندىلىقتى دٸن قۇندىلىقتارىمەن ٷيلەستٸرە ناسيحاتتاۋعا پايدالانۋ قوعامدىق سانا دامۋىنا دا ەلەۋلٸ ٷلەس قوسار ەدٸ.
تاريحىمىزداعى بايىرعى دٸني بٸلٸم وردالارىنىڭ باعدارلامالارى دا ٶز زامانىندا وسىنداي ۇستانىم بولعانىن كٶرسەتەدٸ. ەكەم قارناق, اقتاس مەشٸتتەرٸندە, اراسىندا بۇحاراعا دا بارىپ, حح عاسىردىڭ باسىندا ون بەس جىلداي مەدرەسەلەردە وقىعان. ەكەمنٸڭ جيناعان كٸتاپتارى كٶپ بولدى. سولاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى عىلىم (بيولوگييا, ماتەماتيكا, تاعى باسقا باعىتتار) تۋرالى ەدٸ. ياعني سول مەكتەپتەردٸڭ باعدارلاماسىندا عىلىم وقىتىلعان (كٸتاپتاردىڭ كەيبٸرٸن ۇلتتىق كٸتاپحانا, مٷفتييات, مۋزەيگە تاپسىردىم). ەكەمنٸڭ ايتۋىنشا, يسلام نەگٸزدەرٸ, شاريعات جەنە عىلىم سالالارىن اراب, ەدەبيەتتٸ پارسى, ال سوپىلىق ٸلٸمدٸ شاعاتاي تٸلٸندە وقىعان. مٸنە, وسىنىڭ ٶزٸ باعدارلامالاردىڭ دٸن مەن دەستٷردٸ, دٸن مەن بٸلٸمدٸ, عىلىمدى, ەڭبەكتٸ ۇشتاستىرۋدىڭ جارقىن ٷلگٸسٸ. ول وقۋ ورىندارىندا فورمادان مازمۇن ماڭىزدى ەكەنٸ دە باسشىلىققا الىنعان.
وسى رەتتە جوعارىدا اتى اتالعان ۇلى عالىمدار مەن رۋحانييات شامشىراقتارىنىڭ نەگٸزگٸ ەڭبەكتەرٸنٸڭ حرەستوماتيياسى, نە كٸرٸسپەلەر جيناعى جاسالىپ جەنە ولاردى مەدرەسەلەردە فاكۋلتاتيۆتٸك پەن رەتٸندە وقىتا باستاسا, بۇل دٸنباسىلاردىڭ جوعارى دەڭگەيدە ساۋاتتانۋىنا دا سەپتٸگٸن تيگٸزەر ەدٸ. بۇل تۇرعىدا ٷلگٸ رەتٸندە پەتر كاپيتسا شىعارعان جاراتىلىستانۋ عىلىمىنداعى نەگٸزگٸ ەڭبەكتەر كٸرٸسپەلەرٸنٸڭ جيناعىن كەلتٸرۋگە بولادى.
ۇلىبريتانيياعا بارعاندا بايقاعانىم, تٸل وقىتۋ ورتالىقتارىندا اتاقتى ەدەبي شىعارمالاردىڭ اعىلشىنشا 400, 1 مىڭ, 5 مىڭ سٶز بٸلەتٸن, ەرٸ قاراي تولىق بٸلەتٸن ادامعا ارنالعان تٷرلٸ نۇسقاسى بار ەكەن. سول سەكٸلدٸ ۋاعىزدىڭ دا جالپى بۇقاراعا ارنالعان, ودان كەيٸن ەدەۋٸر بٸلٸمٸ بارلارعا, سوسىن دٸنتانۋشىلارعا ارنالعان نۇسقالارى قالىپتاستىرعانى ابزال.
2024 جىلدى مٷفتييات «دٸن جەنە دەستٷر قۇندىلىقتارى» دەپ اتاعانى ٶتە قۇپتارلىق ٸس. سول سەكٸلدٸ الداعى ۋاقىتتا «دٸن جەنە ەڭبەك», «دٸن جەنە بٸلٸم», «دٸن جەنە عىلىم» دەگەن باسىمدىقتار بولسا قۇبا-قۇپ. سونىمەن قاتار قازٸر تٷرلٸ توپتاردا ەسكٸ نانىمعا ورالۋ, نە بولماسا باسقا بٸر ۇستانىمداعىلارمەن پٸكٸر الماسۋدا وبەكتيۆتٸ تٷردە يمپەرييالار قۇرامىنا كٸرگەن ۇلتتاردىڭ تاريحىن دا ەسكەرۋ, بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ تٸلٸمٸزدٸڭ اجىراماس بٶلٸگٸ بولىپ كٸرگەن ۇعىمدار مەن تەرميندەردٸڭ تٶركٸنٸن دە تٷسٸندٸرە بٸلۋ ابزال.
كەزٸندە يمپەرييالار قۇرامىنا كٸرگەن «بۇراتانا» ۇلتتاردىڭ تاعدىرىنا قاراساق, قاسيەتتٸ مەتٸنٸ جەنە ٶمٸردٸڭ جان-جاعىن رەتتەيتٸن زاڭناماسى بار دٸن اياسىندا بولعان ۇلتتار ٶز بولمىسىن ساقتاعان. ال ەسكٸ نانىم-سەنٸم دەڭگەيٸندە قالىپ قويعان ۇلتتار مەدەنيەت رەتٸندە جۇتىلىپ كەتٸپ, ٶز بولمىسىنان ايىرىلىپ قالعان. بٸز بۇل تاريحتى ەستە ساقتاپ, ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ەكٸنشٸ جاعىنان, تٸلٸمٸز, دەستٷرٸمٸزدٸڭ, مەدەني بولمىسىمىزدىڭ ساقتالۋىندا رۋحاني تٸرەك, ياعني دٸننٸڭ بولۋى شەشۋشٸ رٶل اتقارعانى دا تاريحي شىندىق ەكەنٸن ايتقان جٶن.
پەلساپالىق, مەتافيزيكالىق ۇعىمداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ اعىلشىن, نەمٸس جەنە باسقا تٸلدەرگە سول قاسيەتتٸ مەتٸندەرمەن, سولاردى تەپسٸرلەۋمەن كەلگەنٸ دە كٶزٸقاراقتى ادامعا تٷسٸنٸكتٸ جايت. ۇلى ابايدىڭ «ماحاببات, عاداۋاتپەن مايدانداسقان, قايران مەنٸڭ جٷرەگٸم مۇز بولماي ما?» دەگەن ٶلەڭ جولدارىنداعى ۇعىمداردىڭ تٶركٸنٸنە ٷڭٸلۋ, مەكتەپ, عىلىم سەكٸلدٸ ادامزات ٶركەنيەتٸندە شەشۋشٸ رٶلٸ بار ينستيتۋتتاردىڭ ٶز تٸلٸمٸزدەگٸ اتاۋى دا عاسىرلار بويعى دٸن مەن دەستٷر اراسىنداعى ٶزارا ٷيلەسٸمدٸك پەن ىقپالداستىقتى كٶرەمٸز.
ۇلتتىق دەستٷرٸمٸزدە ەڭبەك, بٸلٸم, عىلىم قۇندىلىعى بولعانىن قازاقتىڭ قاناتتى سٶزدەرٸنەن دە اڭداۋعا بولادى. «الا جٸپتٸ اتتامايتىن ادال بول, قارا قىلدى قاق جاراتىن ەدٸل بول», «بٸلەكتٸ بٸردٸ, بٸلٸمدٸ مىڭدى جىعادى», «ەڭبەكسٸز ٶنبەك جوق», «ٶنەر – اعىلىپ جاتقان بۇلاق, عىلىم – جانىپ تۇرعان شىراق», «ەر دەۋلەتٸ – ەڭبەك», «اقىل ازبايدى, بٸلٸم توزبايدى» سەكٸلدٸ ۇستانىمداردى جوعارىدا ايتىلعان دٸن يسلامنىڭ بٸلٸم, عىلىم, ەڭبەك قۇندىلىعىن دەرٸپتەيتٸن قاعيدالارىمەن ۇشتاستىرۋ ادال دا ەڭبەكقور ازامات, وزىق ويلى ۇلت تەربيەلەۋ باعىتىندا ۇتىمدى بولار ەدٸ. وسى ۇستانىم ۇلى ابايدىڭ «تولىق ادام» يدەياسىمەن دە ۇشتاسىپ جاتىر.
تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ارقاسىندا بٸز كەڭەس ٷكٸمەتٸ, وعان دەيٸن رەسەي پاتشالىعىنىڭ يدەولوگييالىق قىسىمىنا بايلانىستى جوعالتا جازداعان مەدەني, رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدى قايتا جاڭعىرتىپ جاتىرمىز. قازٸر جاستاردىڭ كٶبٸ يسلامعا بەت بۇرۋى نەتيجەسٸندە سالاماتتى ٶمٸر سالتىن ۇستاناتىندار سانى كٶبەيگەندە, جاماعاتتىڭ ۋاعىزداردان ٶمٸردەگٸ سان سالالى سۇراقتارعا جاۋاپ تابار جولدى, زاماناۋي سىناقتارعا تٶتەپ بەرەر رۋحاني تٸرەكتٸ, بۇل ٶمٸردەگٸ جاسامپازدىق پەن كٶركەم مٸنەز ماڭىزىن ۇعىنىقتى دا ۇتىمدى جەتكٸزەتٸن جاڭاشا ٸزدەنٸستەردٸ كٷتۋ دە – دامۋ زاڭدىلىعى.
دٸن مەن دەستٷردٸ بٸر-بٸرٸنە قارسى قويۋ – پەتۋاسىز, قوعامدى بٶلشەكتەۋگە باعىتتالعان ٸس, ال ولاردىڭ ٷيلەسٸمٸن تابۋ – جاسامپازدىق جولى. سول سەبەپتٸ دە مٷفتيياتتىڭ باستاماسى دا, «Egemen Qazaqstan» رەداكتسيياسىندا ۇيىمداستىرىلعان پٸكٸر الماسۋ دا ٶتە ماڭىزدى جەنە قۇپتارلىق ٸس.
توقەتەرٸ, دٸن, دەستٷر, عىلىم, بٸلٸم, ەڭبەك سينتەزٸن ورايلى ۋاقىتتا ورنىقتى ٸسكە اسىرۋدىڭ جەنە ونى كٷندەلٸكتٸ تۇرمىس-سالتىمىزعا يكەمدەۋگە قارسى تۇرار بالاما جوق. سونىمەن بٸرگە بۇل قازٸر قوعامدىق سانا دامۋىندا ٶزەكتٸ جاسامپازدىق ديسكۋرسىنا دا ٶتە قوماقتى ٷلەس بولارى سٶزسٸز.
ەليحان بايمەنوۆ,
ۇلتتىق قۇرىلتاي مٷشەسٸ
