Ótken ǵasyrdaǵy din mádeniettiń quramdas bir bóligi retinde qarastyrǵan uǵym óz ómirsheńdigin áli de joimai keledi. Degenmen de, bul tujyrymnyń túbirimen qate ekenin dintanýshy ǵalymdar qanshama márte dáledep keledi. Osyndai negizde qalyptasqan shartty zańdylyq búgingi bizdiń qoǵamnyń jiktelýine ákelip soǵyp jatqany belgili. Búginde dástúrli qazaq mádenietin din Islamnan alastap, arasyna syna qaǵyp basqa mádenietterdiń yqpalyna túsip, dinniń áleýmettik-psihologiialyq jáne quqyqtyq sekildi barlyq qundylyqtary men qaǵidalaryn sol eldiń turmys tirshiligi jáne mádenietimen ólshep júrgender de joq emes.
Bul, árine dástúrli dini tanym men senimdi ajyrata almaý saldarynan týyndaityn qubylys ekeni anyq. Dindegi tanym men senimdi bir dep qarastyrý ǵylymi tanymnyń tómendiginen týyndaityn problema ekeni de daýsyz. Bul oiymyzdy belgili tarihshy ári dintanýshy ǵalym Z.Jandarbektiń: «Din adamzat qoǵamynan tys ortada paida bolyp, sol jiberilgen qoǵamnyń igiligi úshin qyzmet jasaityn ilimder júiesi. Adamzat qoǵamynda jalpy mádeniet pe, salt-dástúr me, ádet-ǵuryp pa, memlekettik júie me barlyǵy dini ilim men dini tanym negizinde qalyptasady. Sol sebepti, din eshqashanda mádeniettiń quramdas bóligi bola almaidy. Kerisinshe, din mádeniettiń quramdas bólikterin qalyptastyratyn negizgi qozǵaýshy kúsh bolyp tabylady» degen tujyrymymen naqtylaýymyzǵa bolady.
Sonymen, qai qoǵamdy alyp qarasaq ta, dinsiz bolmaǵanyn kóremiz. Óitkeni, din mádeniettiń ajyramas bóligi ári onyń negizgi platformasy ekeni aiqyn. Álemde qandai halyq bolsa, sol halyqtyń mádenieti de ómir súrý dástúri, bitim-bolmysy, tipti minez qulqy da dini qundylyqtary negizinde qalyptasady. Dástúrli qazaq mádenietiniń negizigi ózegi, ajyramas bóligi Islam dini ekeni esh dáleldeýdi qajet etpeitin aqiqat. Ata-babalarymyz ózderin on eki ǵasyrdan beri álimsaqtan musylmanbyz dep sanaǵan. Bul ustanymdy keshegi biligin júrgizgen imperiia da buza alǵan joq. Elbasymyz da óz sózinde: «Islam – din ǵana emes, ol bizdiń mádenietimiz», – dep, dinimizdi tek qatyp qalǵan qasań qaǵida ǵana emes, ol bizdiń dástúrli mádenietimiz ekenin basa aitqany belgili. Sebebi, Islam dini halqymyzdyń sanasyndaǵy ǵasyrlar boiy jalǵasyn tapqan rýhani qundylyǵy.
Islam dininiń qazaq topyraǵyna alǵash kelgende ony halyqymyz óz tabiǵatymen tanyp bilýge umtyldy. Sol sebepten qazaq topyraǵynan ál-Farabi, Ahmet Úigeneki, Júsip Balasaǵuni, Mahmut Qashqari, Q.A.Iasaýi, N.B.Rabǵuzi syndy ǵulamalardyń eńbekteri ómirge keldi. Osy ataqty ǵulamalar arqyly halqymyzdyń baǵa jetpes rýhani mádenieti jańasha mánge ainalyp sanasymen rýhy haq aqiqatymen qaýyshty. Osy oraida taǵy da elbasymyz: «Qazaq dalasynda danyshpan babamyz Ahmet Iasaýi osy jaǵdailardy eskere otyryp, túrki jurtyndaǵy Islam dástúrlerin qalyptastyrdy. Osy dástúrmenen mineki, ata-babalarymyz ǵasyrlar boiy ózderiniń ulttyq sana-sezimderin qalyptastyryp keledi», – dep qazaq musylman mádenietiniń negizin Iasaýi babamyzdan ajyratyp qaraýǵa bolmaitynyn osylai atap kórsetedi.
San ǵasyrlar boiy óz rýhaniiatynyń negizi bolyp qalanǵan dindi halqymyz óz dárejesinde kúndelikti ómir tirshiliginiń mánine ainaldyra bilgen. Quran aiattary men hadistegi, Islam quqyǵyndaǵy (shariǵat) barlyq qaǵidalar men zańdylyqtardy kúndelikti salt dástúri arqyly qoldanyp otyrǵan. Dindegi bes paryzdy balalar asyq oinap júrip-aq jattap alatyn, qyryq paryzdaǵy amanattardy kúndelikti ómir tirshilikte shashaý shyǵarmai oryndap otyrǵan. Musylmandyqtyń basty paryzdarynyń biri «ámir i maǵrýfi nahi múnkár» jaqsylyqqa baǵyttap, jamandyqtan tiiý amalyn jastardy durys azamat bolyp qalyptasýyna otbasynda-aq nemese bas qosqan ortalarda úzdiksiz júrgizilip otyrǵan. Quran aiattary men paiǵambarymyzdyń hadisterin maqal mátelder nemese metaforalyq (aýyspaly, beineli maǵynada) ádistermen jastar sanasyna jetkizip tárbielep otyrǵan. Máselen halyq arasyndaǵy kúndelikti qoldanylyp júrgen «Taspen atqandy, aspen at», «Malym – janymnyń sadaǵasy, janym –arymnyń sadaǵasy», «Mal saqtama, ar saqta», «Bolashaqqa tas atpa, Bolashaq saǵan oq atar», - syndy danalyq qaǵidalary qasietti sózderdiń balamasy ekeni aitpasa da túsinikti.
Mine, osyndai dana halqymyzdyń aýyz ádebietimen sóz óneri de qasietti kitabymyz – Quran men hadisterdiń maǵynasymen úndeskeni sonshalyqty, tipti jyr-termeler men qissa-dastandarynda da kórinis tapqan. Orta ǵasylardaǵy ádebi shyǵarmalaryndyń deni qasietti Jaratýshynyń atymen bastalǵan. Naqtyraq órbitsek, halyq arasynda keńinen tanylǵan belgili Júsip pen Zyliqa qissasy:
«Bastaimyn «bismilla» dep Táńirim atyn,
Jaqsylar, aiyp etpe, jazǵan hatym.
Qudaiym hám paiǵambardan sóz bastasam,
Qalai teris bolady nasihatym.
Qup tyńlap bu sózimnen maǵyna alǵan,
Kóńiline fahim áilap, qaiǵy salǵan.
Tańda mashhar kúninde pyraq minip,
Ujmaqtan hor qyzymen oryn alǵan», – dep
Qudai atymen bastalyp jalǵasyn tapsa, musylman qazaq mádenietiniń jarshylary bolǵan jyrshylyq-jyraýlyq mektepteriniń ókilderi de óz shyǵarmalaryn din Islamnyń sheńberinde jyrlaǵan. Jetisý jyr mektebiniń ókili Qablisa jyraý:
«Uiattyń iman qaby der,
Imandy da uiat bar.
Kópshilikke jaqqan jan,
Basyna jaqqan shyraq bar.
Fani turmaq baqida
Minetuǵyn pyraq bar.
Eshkimniń haqyn jemeńder,
Artynda onyń suraq bar», – degen
jyrymen ar ojdan ósietnamasyn jyrlasa, syr súleii Qarasaqal Erimbet:
«Istegen ozbyrlyǵyn qylar maqtan.
Er bolsań eliń úshin qyzmet qyl,
Adam az ozbyrlyqtan paida tapqan.
Jar dostyń jaramaidy kóńilin jyqqan.
Azǵyrǵan lápis shaitan tiline erip,
Oilamai árkim qastyq tuzyn tatqan», – degen jyr joldarymen jamandyq jasamaýdy ósiet etken.
Mádeniet halyqtyń ǵasyrlar boiy ómirlik tájiribesiniń jiyntyǵy, rýhani bailyǵy ári baǵa jetpes asyl qazynasy. Egerde osy qundylyǵynan aiyrlar bolsa jer betinde ult bolyp saqtalyp qalýy da ekitalai. Tarihta qanshama halyq bolǵan óz tól mádenietinen aiyrylyp, qalybynan ajyryp tek ult degen ǵana aty bar da zaty múlde qalmaǵan. Qazirgi jahandaný zamanynda rýhani qundylyǵyn saqtai bilgen halyq qana jer betinde máńgi saqtalmaq.
T. Turǵanqulov, dintanýshy
