ٶتكەن عاسىرداعى دٸن مەدەنيەتتٸڭ قۇرامداس بٸر بٶلٸگٸ رەتٸندە قاراستىرعان ۇعىم ٶز ٶمٸرشەڭدٸگٸن ەلٸ دە جويماي كەلەدٸ. دەگەنمەن دە, بۇل تۇجىرىمنىڭ تٷبٸرٸمەن قاتە ەكەنٸن دٸنتانۋشى عالىمدار قانشاما مەرتە دەلەدەپ كەلەدٸ. وسىنداي نەگٸزدە قالىپتاسقان شارتتى زاڭدىلىق بٷگٸنگٸ بٸزدٸڭ قوعامنىڭ جٸكتەلۋٸنە ەكەلٸپ سوعىپ جاتقانى بەلگٸلٸ. بٷگٸندە دەستٷرلٸ قازاق مەدەنيەتٸن دٸن يسلامنان الاستاپ, اراسىنا سىنا قاعىپ باسقا مەدەنيەتتەردٸڭ ىقپالىنا تٷسٸپ, دٸننٸڭ ەلەۋمەتتٸك-پسيحولوگييالىق جەنە قۇقىقتىق سەكٸلدٸ بارلىق قۇندىلىقتارى مەن قاعيدالارىن سول ەلدٸڭ تۇرمىس تٸرشٸلٸگٸ جەنە مەدەنيەتٸمەن ٶلشەپ جٷرگەندەر دە جوق ەمەس.
بۇل, ەرينە دەستٷرلٸ دٸني تانىم مەن سەنٸمدٸ اجىراتا الماۋ سالدارىنان تۋىندايتىن قۇبىلىس ەكەنٸ انىق. دٸندەگٸ تانىم مەن سەنٸمدٸ بٸر دەپ قاراستىرۋ عىلىمي تانىمنىڭ تٶمەندٸگٸنەن تۋىندايتىن پروبلەما ەكەنٸ دە داۋسىز. بۇل ويىمىزدى بەلگٸلٸ تاريحشى ەرٸ دٸنتانۋشى عالىم ز.جانداربەكتٸڭ: «دٸن ادامزات قوعامىنان تىس ورتادا پايدا بولىپ, سول جٸبەرٸلگەن قوعامنىڭ يگٸلٸگٸ ٷشٸن قىزمەت جاسايتىن ٸلٸمدەر جٷيەسٸ. ادامزات قوعامىندا جالپى مەدەنيەت پە, سالت-دەستٷر مە, ەدەت-عۇرىپ پا, مەملەكەتتٸك جٷيە مە بارلىعى دٸني ٸلٸم مەن دٸني تانىم نەگٸزٸندە قالىپتاسادى. سول سەبەپتٸ, دٸن ەشقاشاندا مەدەنيەتتٸڭ قۇرامداس بٶلٸگٸ بولا المايدى. كەرٸسٸنشە, دٸن مەدەنيەتتٸڭ قۇرامداس بٶلٸكتەرٸن قالىپتاستىراتىن نەگٸزگٸ قوزعاۋشى كٷش بولىپ تابىلادى» دەگەن تۇجىرىمىمەن ناقتىلاۋىمىزعا بولادى.
سونىمەن, قاي قوعامدى الىپ قاراساق تا, دٸنسٸز بولماعانىن كٶرەمٸز. ٶيتكەنٸ, دٸن مەدەنيەتتٸڭ اجىراماس بٶلٸگٸ ەرٸ ونىڭ نەگٸزگٸ پلاتفورماسى ەكەنٸ ايقىن. ەلەمدە قانداي حالىق بولسا, سول حالىقتىڭ مەدەنيەتٸ دە ٶمٸر سٷرۋ دەستٷرٸ, بٸتٸم-بولمىسى, تٸپتٸ مٸنەز قۇلقى دا دٸني قۇندىلىقتارى نەگٸزٸندە قالىپتاسادى. دەستٷرلٸ قازاق مەدەنيەتٸنٸڭ نەگٸزٸگٸ ٶزەگٸ, اجىراماس بٶلٸگٸ يسلام دٸنٸ ەكەنٸ ەش دەلەلدەۋدٸ قاجەت ەتپەيتٸن اقيقات. اتا-بابالارىمىز ٶزدەرٸن ون ەكٸ عاسىردان بەرٸ ەلٸمساقتان مۇسىلمانبىز دەپ ساناعان. بۇل ۇستانىمدى كەشەگٸ بيلٸگٸن جٷرگٸزگەن يمپەرييا دا بۇزا العان جوق. ەلباسىمىز دا ٶز سٶزٸندە: «يسلام – دٸن عانا ەمەس, ول بٸزدٸڭ مەدەنيەتٸمٸز», – دەپ, دٸنٸمٸزدٸ تەك قاتىپ قالعان قاساڭ قاعيدا عانا ەمەس, ول بٸزدٸڭ دەستٷرلٸ مەدەنيەتٸمٸز ەكەنٸن باسا ايتقانى بەلگٸلٸ. سەبەبٸ, يسلام دٸنٸ حالقىمىزدىڭ ساناسىنداعى عاسىرلار بويى جالعاسىن تاپقان رۋحاني قۇندىلىعى.
يسلام دٸنٸنٸڭ قازاق توپىراعىنا العاش كەلگەندە ونى حالىقىمىز ٶز تابيعاتىمەن تانىپ بٸلۋگە ۇمتىلدى. سول سەبەپتەن قازاق توپىراعىنان ەل-فارابي, احمەت ٷيگەنەكي, جٷسٸپ بالاساعۇني, ماحمۇت قاشقاري, ق.ا.ياساۋي, ن.ب.رابعۇزي سىندى عۇلامالاردىڭ ەڭبەكتەرٸ ٶمٸرگە كەلدٸ. وسى اتاقتى عۇلامالار ارقىلى حالقىمىزدىڭ باعا جەتپەس رۋحاني مەدەنيەتٸ جاڭاشا مەنگە اينالىپ ساناسىمەن رۋحى حاق اقيقاتىمەن قاۋىشتى. وسى ورايدا تاعى دا ەلباسىمىز: «قازاق دالاسىندا دانىشپان بابامىز احمەت ياساۋي وسى جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ, تٷركٸ جۇرتىنداعى يسلام دەستٷرلەرٸن قالىپتاستىردى. وسى دەستٷرمەنەن مٸنەكي, اتا-بابالارىمىز عاسىرلار بويى ٶزدەرٸنٸڭ ۇلتتىق سانا-سەزٸمدەرٸن قالىپتاستىرىپ كەلەدٸ», – دەپ قازاق مۇسىلمان مەدەنيەتٸنٸڭ نەگٸزٸن ياساۋي بابامىزدان اجىراتىپ قاراۋعا بولمايتىنىن وسىلاي اتاپ كٶرسەتەدٸ.
سان عاسىرلار بويى ٶز رۋحانيياتىنىڭ نەگٸزٸ بولىپ قالانعان دٸندٸ حالقىمىز ٶز دەرەجەسٸندە كٷندەلٸكتٸ ٶمٸر تٸرشٸلٸگٸنٸڭ مەنٸنە اينالدىرا بٸلگەن. قۇران اياتتارى مەن حاديستەگٸ, يسلام قۇقىعىنداعى (شاريعات) بارلىق قاعيدالار مەن زاڭدىلىقتاردى كٷندەلٸكتٸ سالت دەستٷرٸ ارقىلى قولدانىپ وتىرعان. دٸندەگٸ بەس پارىزدى بالالار اسىق ويناپ جٷرٸپ-اق جاتتاپ الاتىن, قىرىق پارىزداعى اماناتتاردى كٷندەلٸكتٸ ٶمٸر تٸرشٸلٸكتە شاشاۋ شىعارماي ورىنداپ وتىرعان. مۇسىلماندىقتىڭ باستى پارىزدارىنىڭ بٸرٸ «ەمٸر ي ماعرۋفي ناحي مٷنكەر» جاقسىلىققا باعىتتاپ, جاماندىقتان تييۋ امالىن جاستاردى دۇرىس ازامات بولىپ قالىپتاسۋىنا وتباسىندا-اق نەمەسە باس قوسقان ورتالاردا ٷزدٸكسٸز جٷرگٸزٸلٸپ وتىرعان. قۇران اياتتارى مەن پايعامبارىمىزدىڭ حاديستەرٸن ماقال مەتەلدەر نەمەسە مەتافورالىق (اۋىسپالى, بەينەلٸ ماعىنادا) ەدٸستەرمەن جاستار ساناسىنا جەتكٸزٸپ تەربيەلەپ وتىرعان. مەسەلەن حالىق اراسىنداعى كٷندەلٸكتٸ قولدانىلىپ جٷرگەن «تاسپەن اتقاندى, اسپەن ات», «مالىم – جانىمنىڭ ساداعاسى, جانىم –ارىمنىڭ ساداعاسى», «مال ساقتاما, ار ساقتا», «بولاشاققا تاس اتپا, بولاشاق ساعان وق اتار», - سىندى دانالىق قاعيدالارى قاسيەتتٸ سٶزدەردٸڭ بالاماسى ەكەنٸ ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ.
مٸنە, وسىنداي دانا حالقىمىزدىڭ اۋىز ەدەبيەتٸمەن سٶز ٶنەرٸ دە قاسيەتتٸ كٸتابىمىز – قۇران مەن حاديستەردٸڭ ماعىناسىمەن ٷندەسكەنٸ سونشالىقتى, تٸپتٸ جىر-تەرمەلەر مەن قيسسا-داستاندارىندا دا كٶرٸنٸس تاپقان. ورتا عاسىلارداعى ەدەبي شىعارمالارىندىڭ دەنٸ قاسيەتتٸ جاراتۋشىنىڭ اتىمەن باستالعان. ناقتىراق ٶربٸتسەك, حالىق اراسىندا كەڭٸنەن تانىلعان بەلگٸلٸ جٷسٸپ پەن زىليقا قيسساسى:
«باستايمىن «بيسميللا» دەپ تەڭٸرٸم اتىن,
جاقسىلار, ايىپ ەتپە, جازعان حاتىم.
قۇدايىم ھەم پايعامباردان سٶز باستاسام,
قالاي تەرٸس بولادى ناسيحاتىم.
قۇپ تىڭلاپ بۇ سٶزٸمنەن ماعىنا العان,
كٶڭٸلٸنە فاھيم ەيلاپ, قايعى سالعان.
تاڭدا ماشھار كٷنٸندە پىراق مٸنٸپ,
ۇجماقتان حور قىزىمەن ورىن العان», – دەپ
قۇداي اتىمەن باستالىپ جالعاسىن تاپسا, مۇسىلمان قازاق مەدەنيەتٸنٸڭ جارشىلارى بولعان جىرشىلىق-جىراۋلىق مەكتەپتەرٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸ دە ٶز شىعارمالارىن دٸن يسلامنىڭ شەڭبەرٸندە جىرلاعان. جەتٸسۋ جىر مەكتەبٸنٸڭ ٶكٸلٸ قابليسا جىراۋ:
«ۇياتتىڭ يمان قابى دەر,
يماندى دا ۇيات بار.
كٶپشٸلٸككە جاققان جان,
باسىنا جاققان شىراق بار.
فاني تۇرماق باقيدا
مٸنەتۇعىن پىراق بار.
ەشكٸمنٸڭ حاقىن جەمەڭدەر,
ارتىندا ونىڭ سۇراق بار», – دەگەن
جىرىمەن ار وجدان ٶسيەتناماسىن جىرلاسا, سىر سٷلەيٸ قاراساقال ەرٸمبەت:
«ٸستەگەن وزبىرلىعىن قىلار ماقتان.
ەر بولساڭ ەلٸڭ ٷشٸن قىزمەت قىل,
ادام از وزبىرلىقتان پايدا تاپقان.
جار دوستىڭ جارامايدى كٶڭٸلٸن جىققان.
ازعىرعان لەپٸس شايتان تٸلٸنە ەرٸپ,
ويلاماي ەركٸم قاستىق تۇزىن تاتقان», – دەگەن جىر جولدارىمەن جاماندىق جاساماۋدى ٶسيەت ەتكەن.
مەدەنيەت حالىقتىڭ عاسىرلار بويى ٶمٸرلٸك تەجٸريبەسٸنٸڭ جيىنتىعى, رۋحاني بايلىعى ەرٸ باعا جەتپەس اسىل قازىناسى. ەگەردە وسى قۇندىلىعىنان ايىرلار بولسا جەر بەتٸندە ۇلت بولىپ ساقتالىپ قالۋى دا ەكٸتالاي. تاريحتا قانشاما حالىق بولعان ٶز تٶل مەدەنيەتٸنەن ايىرىلىپ, قالىبىنان اجىرىپ تەك ۇلت دەگەن عانا اتى بار دا زاتى مٷلدە قالماعان. قازٸرگٸ جاھاندانۋ زامانىندا رۋحاني قۇندىلىعىن ساقتاي بٸلگەن حالىق قانا جەر بەتٸندە مەڭگٸ ساقتالماق.
ت. تۇرعانقۇلوۆ, دٸنتانۋشى
