Foto: Arman-PV baspasóz qyzmetinen
Italiianyń Bolonia qalasynda ótip jatqan halyqaralyq kitap kórmesi, Qazaqstannyń ulttyq stendpen alǵash qatysýy jáne Ulttyq kitap kúni aiasyndaǵy «Men usynǵan 7 kitap» bastamasy týraly Arman-PV baspasynyń bas direktory Didara Alinamen áńgime dúken qurdyq.Italiianyń Bolonia qalasynda 13–16 sáýir aralyǵynda balalar men jasóspirimder ádebietine arnalǵan Bologna Children’s Book Fair 2026 halyqaralyq kórmesi ótip jatyr. Bul alańǵa Qazaqstan biyl alǵash ret ulttyq stendpen qatysyp otyr. Kórmede qazaqstandyq baspalardyń balalarǵa arnalǵan úzdik kitaptary tanystyrylýda. Solardyń qatarynda Arman-PV baspasy da bar. Sonymen qatar Qazaqstanda 23 sáýir – Ulttyq kitap kúnine orai Oqý-aǵartý ministrligi «Men usynǵan 7 kitap» chellendj-estafetasyn bastady. Osy oraida biz Arman-PV baspasynyń bas direktory Didara Alinamen balalar ádebieti, halyqaralyq kásibi orta, oqý mádenieti jáne búgingi baspanyń mindeti týraly áńgimelesken edik.
– Didara hanym, aldymen Boloniadaǵy búgingi kórmeniń Qazaqstan úshin mańyzyna toqtalsaq. Bul basqosýdyń ereksheligi nede?
– Boloniadaǵy bul kórmeniń salmaǵy óte úlken. Bul balalar ádebieti men balalar baspasyna arnalǵan álemdegi eń bedeldi kásibi alańdardyń biri. Munda baspagerler, avtorlar, illiýstratorlar, ádebi agentter, quqyq menedjerleri, kontent óndirýshiler jinalady. Iaǵni bul ortada kitap jai ǵana tanystyrylyp qoimaidy, balalar ádebietiniń bolashaǵy, baspa isindegi ózgerister, jańa formattar, seriktestik múmkindikteri talqylanady.
Qazaqstan úshin bul kórmeniń mańyzy erekshe dep oilaimyn. Óitkeni biz kóp jaǵdaida óz ishimizdegi ádebi jáne bilim berý keńistiginde jumys istep keldik. Al mundai halyqaralyq alańǵa shyǵý arqyly biz ózimizdiń de deńgeiimizdi, múmkindigimizdi, áleýetimizdi keńirek kórsetýge jol ashamyz. Eń bastysy, bul – qazaqstandyq balalar kitabynyń halyqaralyq kásibi ortaǵa shyǵýy.
– Biyl Qazaqstan bul kórmege alǵash ret ulttyq stendpen qatysyp otyr. Muny qalai baǵalaisyz?
– Mádeniet jáne aqparat ministrliginiń qoldaýymen Ulttyq stend tanstyryldy. Bul – eldiń mádenietin, balalar ádebietin, kórkem oilaýyn, baspa múmkindigin halyqaralyq ortaǵa birtutas túrde tanystyrý degen sóz.
Biyl Qazaqstan ulttyq stendpen alǵash ret qatysyp otyr. Bul jańalyqtyń ózi kóp nárseni ańǵartady. Óitkeni halyqaralyq kórmede eldiń kórinýi onyń mádeni saiasatynyń, ádebi áleýetiniń, baspa salasynyń da damý deńgeiin kórsetedi. Balalar kitaby arqyly kez kelgen halyqtyń rýhani beinesi, ulttyq dúnietanymy, tildik keńistigi kórinedi.
Nomad mádeni ortalyǵynyń basshysy Baian Qabylash uiymdastyryp, Qazaqstandyq ulttyq stendke Arman-PV, Steppe & World Publishing, Mazmundama, East, URPAQ BOOKS, Fluffyllama, Chapter One baspalarynyń basyn biriktirdi. Bul endi otandyq balalar ádebietiniń keń aýqymyn kórsetetin mańyzdy múmkindik. Sebebi, balalar kitabyn álemge tanytý – jai ǵana baspa ónimin kórsetý emes, ulttyq bolmysty, mádeni kodty, tildiń múmkindigin tanytý.
– Arman-PV úshin Boloniaǵa qatysýdyń máni qandai?
– Arman-PV – eń aldymen bilim berý baǵytynda jumys isteitin baspa. Bizdiń negizgi qyzmetimiz – oqýlyqtar, oqý-ádistemelik keshender, oqý quraldary, elektrondyq jáne mýltimediialyq bilim berý ónimderin ázirleý. Sondyqtan biz balalar aýditoriiasyn, oqýshynyń jas ereksheligin, qabyldaý deńgeiin, mátinmen jumys isteý mashyǵyn jaqsy túsinetin ortadan kelip otyrmyz.
Biraq biz úshin kitap tek oqý materialy emes. Kitap – balanyń oilaýyna, tiliniń qalyptasýyna, dúnietanymynyń keńeiýine áser etetin úlken qural. Boloniaǵa barý arqyly biz qazirgi álemdik baspa salasynda ne bolyp jatqanyn kóremiz, balalar kitabyna qoiylatyn jańa talaptardy baiqaimyz, jańa seriktestik múmkindikterin baǵamdaimyz. Bul biz úshin óte paidaly tájiribe.
– Siz aityp otyrǵan jańa talaptar degende neni meńzeisiz? Qazir balalar kitabyna qoiylatyn ólshem ózgerdi me?
– Árine, ózgerdi. Buryn balalar kitaby kóbine mazmun men illiýstratsiia deńgeiinde baǵalanatyn. Qazir oǵan qosymsha birneshe talap qalyptasty. Búgingi tańda kitaptyń tek mátini emes, onyń vizýaldy sheshimi, bezendirilý sapasy, jas ereksheligine sáikestigi, tsifrlyq ortaǵa ikemdiligi, aýdarmaǵa beiimdiligi, halyqaralyq quqyqtyq ainalymǵa shyǵý áleýeti de eskeriledi.
Biylǵy Bolonia baǵdarlamasynyń ózinde litsenziialaý, ekrandyq beiimdeý, mýltimedia, komiks, aýdiokontent, jasandy intellekt sekildi taqyryptardyń qatar júrýi beker emes. Bul balalar kitabynyń búgingi álemde keń mazmundy indýstriiaǵa ainalǵanyn kórsetedi.
– Kórme aiasynda «Murany beineleý: balalar kitaptaryndaǵy ulttyq bolmysty qaita taný» atty kásibi kezdesý ótti. Bul taqyryptyń ózektiligi nede?
– Bul óte mańyzdy másele. Óitkeni balalar kitabyndaǵy ulttyq bolmys sýretten, keiipkerdiń beinesinen, keńistik sheshiminen, tústen, kompozitsiiadan, usaq mádeni detaldardan kórinedi. Balanyń qabyldaýy aldymen kózben bastalatynyn eskersek, illiýstratsiianyń róli erekshe.
Ortalyq Aziia avtorlary men illiýstratorlarynyń osyndai kásibi kezdesýi biz úshin paidaly. Sebebi bizdiń óńirde ortaq taqyryptar da, ortaq tarihi jady da, mádeni uqsastyqtar da bar. Sonymen birge ár halyqtyń óz bolmysy, óz kórkem tili bar. Osyndai kásibi dialogtar sol erekshelikti tereńirek tanýǵa kómektesedi.
Balalar kitabynda ulttyq bolmys jasandy túrde emes, tabiǵi ári kórkem túrde kórinýi kerek. Bul jerde illiýstratordyń, redaktordyń, avtordyń, baspanyń ortaq jaýapkershiligi bar.
Balanyń qolyna tietin kitaptyń sapasy – erteńgi urpaqtyń oilaý sapasyna tikelei áser etetin másele.
– Arman-PV negizinen oqýlyq shyǵarýmen ainalysady. Oqýlyq pen balalar ádebietiniń arasyndaǵy bailanysty qalai túsinesiz?
– Menińshe, bul ekeýin bir-birinen bólek qaraýǵa bolmaidy. Balanyń kitappen alǵashqy júieli qarym-qatynasy kóbine mektepten bastalady. Ol kún saiyn oqýlyqpen jumys isteidi. Eger bala mektepte saýatty, túsinikti, sapaly, qyzyqty túrde ázirlengen mátinmen jumys istese, onyń kitapqa degen senimi artady. Tili durys qalyptasady. Oilaý mashyǵy damidy. Bul keiin kórkem ádebietke, tanymdyq kitaptarǵa degen qyzyǵýshylyqqa da áser etedi.
Sondyqtan oqý ádebieti men balalar ádebieti – bir-birimen tabiǵi bailanysty salalar. Oqýlyq oqý mádenietin de qalyptastyrýy tiis.
– Qazaqstanda 23 sáýir - Ulttyq kitap kúni aiasynda Oqý aǵartý ministrligi men Bilim mazmunyn saraptaý ortalyǵy bastamashy «Men usynǵan 7 kitap» chellendji bastaldy. Bul bastamaǵa kózqarasyńyz qandai?
– Bul endi óte oryndy bastama. Qoǵamda kitap oqý mádenieti jai sózben qalyptaspaidy. Oǵan ortaq ún, júieli qoldaý, naqty bastama qajet. Ulttyq kitap kúni sondai qoǵamdyq serpin beretin mańyzdy kún bolýy kerek.
Al «Men usynǵan 7 kitap» chellendjiniń maǵan unaityn tusy – onyń qarapaiym ári áserli bolýy. Ár adam óz oqyrmanyna, ainalasyna, balalarǵa, jastarǵa usynatyn jeti kitapty tańdaidy. Bir jaǵynan jeke jaýapkershilik, ekinshi jaǵynan qoǵamdyq únqatysý.
Biz baspa retinde tek kitap shyǵaryp qana qoimai, ony oqyrmanǵa jetkizýdiń, nasihattaýdyń, kitap týraly mádeni orta qalyptastyrýdyń da mańyzyn jaqsy túsinemiz.
Bir jaǵynan, biz Boloniada Qazaqstannyń balalarǵa arnalǵan kitaptaryn halyqaralyq keńistikte tanystyryp jatyrmyz. Ekinshi jaǵynan, el ishinde kitap oqý mádenietin kúsheitýge baǵyttalǵan bastamaǵa qatysyp otyrmyz. Bul eki baǵyttyń arasynda qaishylyq joq. Kerisinshe, olar birin-biri tolyqtyrady.
Búgingi baspa tek basyp shyǵaratyn mekeme bolyp qalmaýy kerek. Ol oqyrmanmen sóilesetin, qoǵamdaǵy oqý mádenietine aralasatyn, baǵyt-baǵdar usynatyn belsendi orta bolýy kerek.
– Qazirgi balalardy kitapqa jaqyndatý úshin eń aldymen ne isteý kerek?
– Eń aldymen kitapty mindet retinde emes, tabiǵi qajettilik retinde usyný kerek. Biz keide balany kitapqa buiryqpen jaqyndatqymyz keledi. Biraq kitapqa qyzyǵýshylyq zorlyqpen qalyptaspaidy. Oǵan durys orta kerek.
Úide kitap týraly áńgime bolýy kerek. Ata-ana ózi kitapqa qurmetpen qarasa, bala da sony kóredi. Mektepte kitap tek baǵa úshin emes, oilaný, pikir aitý, seziný úshin oqytylýy tiis. Kitaphana tiri mádeni keńistikke ainalýy kerek. Al baspa oqyrmanǵa sapaly, tartymdy, túsinikti ári mándi kitap usynýy qajet.
– Balalar kitabynyń sapasyn anyqtaityn negizgi ólshemder qandai dep oilaisyz?
– Birinshi kezekte mazmun sapasy. Balalarǵa arnalǵan kitap jeńil oqylady eken dep ústirt bolmaýy kerek. Qarapaiym tilmen tereń oi aita alýy qajet. Ekinshi – til sapasy. Bala kitap arqyly til úirenedi, sózdik qoryn damytady, sóilem quraýdy, oidy jetkizýdi meńgeredi. Úshinshisi kórkemdik deńgei. Illiýstratsiia balany kitapqa jeteleidi.
Taǵy bir mańyzdy másele – zamanaýilyq. Búgingi bala múlde basqa aqparattyq ortada ósip jatyr. Sondyqtan biz mazmun sapasyn saqtai otyryp, usyný formasyn jańarta bilýimiz kerek.
– Bolonia kórmesine qarap otyryp, Qazaqstandaǵy baspa salasyna qandai baǵa beresiz?
– Bizde áleýet bar dep senimmen aita alamyn. Jaqsy avtorlarymyz bar, tájiribeli pedagogter bar, redaktorlar bar, jańa býyn illiýstratorlar ósip keledi. Biraq osy múmkindikti turaqty túrde halyqaralyq keńistikke shyǵarý kerek.
Bir ret qatysý mańyzdy, biraq sony jalǵastyrý odan da mańyzdy. Qazaqstandyq baspalar halyqaralyq alańdarda jiirek kórinýi tiis. Óitkeni álem eldi tek saiasi ne ekonomikalyq kórsetkishter arqyly ǵana tanyp qoimaidy. Mádeni ónimi arqyly da tanidy.
– Sońǵy suraq. Búgingi ata-anaǵa, muǵalimge, kitaphanashyǵa qandai oi aitasyz?
– Balanyń qolyna túsetin kitapqa beijai qaramaý kerek der edim. Óitkeni kitaptyń bala sanasyna áseri óte kúshti. Ol til qalyptastyrady, oi damytady, qiial oiatady, minezge yqpal etedi. Sondyqtan durys kitap tańdaý – óte mańyzdy is.
Biz balalarǵa kitapty kúshtep emes, durys usyna bilýimiz kerek. Jaqsy tańdalǵan kitap keide balanyń ómirine úlken áser etedi. Sol sebepti otbasy, mektep, kitaphana, baspa – bári birlese jumys isteýi qajet.
Eger biz kitapty balanyń ómirine qaitadan jaqyndata alsaq, onda erteń oilaityn, oqityn, saralaityn urpaq qalyptasady.
TÚIIN
Boloniadaǵy halyqaralyq kórme qazaqstandyq balalar ádebietiniń álemdik kásibi keńistikke shyǵa bastaǵanyn kórsetse, Ulttyq kitap kúni aiasyndaǵy «Men usynǵan 7 kitap» bastamasy el ishindegi oqý mádenietin kúsheitýge baǵyttalǵan. Osy eki úderistiń toǵysynda Arman-PV sekildi baspalardyń róli aiqyn kórinedi. Balalarǵa sapaly kitap usyný, oqý ádebietin damytý, kitapty kúndelikti mádeni qajettilikke ainaldyrý – búgingi kúnniń mańyzdy mindeti.
