فوتو: Arman-PV باسپاسٶز قىزمەتٸنەن
يتالييانىڭ بولونيا قالاسىندا ٶتٸپ جاتقان حالىقارالىق كٸتاپ كٶرمەسٸ, قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ستەندپەن العاش قاتىسۋى جەنە ۇلتتىق كٸتاپ كٷنٸ اياسىنداعى «مەن ۇسىنعان 7 كٸتاپ» باستاماسى تۋرالى Arman-PV باسپاسىنىڭ باس ديرەكتورى ديدارا الينامەن ەڭگٸمە دٷكەن قۇردىق.يتالييانىڭ بولونيا قالاسىندا 13–16 سەۋٸر ارالىعىندا بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەر ەدەبيەتٸنە ارنالعان Bologna Children’s Book Fair 2026 حالىقارالىق كٶرمەسٸ ٶتٸپ جاتىر. بۇل الاڭعا قازاقستان بيىل العاش رەت ۇلتتىق ستەندپەن قاتىسىپ وتىر. كٶرمەدە قازاقستاندىق باسپالاردىڭ بالالارعا ارنالعان ٷزدٸك كٸتاپتارى تانىستىرىلۋدا. سولاردىڭ قاتارىندا Arman-PV باسپاسى دا بار. سونىمەن قاتار قازاقستاندا 23 سەۋٸر – ۇلتتىق كٸتاپ كٷنٸنە وراي وقۋ-اعارتۋ مينيسترلٸگٸ «مەن ۇسىنعان 7 كٸتاپ» چەللەندج-ەستافەتاسىن باستادى. وسى ورايدا بٸز Arman-PV باسپاسىنىڭ باس ديرەكتورى ديدارا الينامەن بالالار ەدەبيەتٸ, حالىقارالىق كەسٸبي ورتا, وقۋ مەدەنيەتٸ جەنە بٷگٸنگٸ باسپانىڭ مٸندەتٸ تۋرالى ەڭگٸمەلەسكەن ەدٸك.
– ديدارا حانىم, الدىمەن بولونياداعى بٷگٸنگٸ كٶرمەنٸڭ قازاقستان ٷشٸن ماڭىزىنا توقتالساق. بۇل باسقوسۋدىڭ ەرەكشەلٸگٸ نەدە?
– بولونياداعى بۇل كٶرمەنٸڭ سالماعى ٶتە ٷلكەن. بۇل بالالار ەدەبيەتٸ مەن بالالار باسپاسىنا ارنالعان ەلەمدەگٸ ەڭ بەدەلدٸ كەسٸبي الاڭداردىڭ بٸرٸ. مۇندا باسپاگەرلەر, اۆتورلار, يلليۋستراتورلار, ەدەبي اگەنتتەر, قۇقىق مەنەدجەرلەرٸ, كونتەنت ٶندٸرۋشٸلەر جينالادى. ياعني بۇل ورتادا كٸتاپ جاي عانا تانىستىرىلىپ قويمايدى, بالالار ەدەبيەتٸنٸڭ بولاشاعى, باسپا ٸسٸندەگٸ ٶزگەرٸستەر, جاڭا فورماتتار, سەرٸكتەستٸك مٷمكٸندٸكتەرٸ تالقىلانادى.
قازاقستان ٷشٸن بۇل كٶرمەنٸڭ ماڭىزى ەرەكشە دەپ ويلايمىن. ٶيتكەنٸ بٸز كٶپ جاعدايدا ٶز ٸشٸمٸزدەگٸ ەدەبي جەنە بٸلٸم بەرۋ كەڭٸستٸگٸندە جۇمىس ٸستەپ كەلدٸك. ال مۇنداي حالىقارالىق الاڭعا شىعۋ ارقىلى بٸز ٶزٸمٸزدٸڭ دە دەڭگەيٸمٸزدٸ, مٷمكٸندٸگٸمٸزدٸ, ەلەۋەتٸمٸزدٸ كەڭٸرەك كٶرسەتۋگە جول اشامىز. ەڭ باستىسى, بۇل – قازاقستاندىق بالالار كٸتابىنىڭ حالىقارالىق كەسٸبي ورتاعا شىعۋى.
– بيىل قازاقستان بۇل كٶرمەگە العاش رەت ۇلتتىق ستەندپەن قاتىسىپ وتىر. مۇنى قالاي باعالايسىز?
– مەدەنيەت جەنە اقپارات مينيسترلٸگٸنٸڭ قولداۋىمەن ۇلتتىق ستەند تانستىرىلدى. بۇل – ەلدٸڭ مەدەنيەتٸن, بالالار ەدەبيەتٸن, كٶركەم ويلاۋىن, باسپا مٷمكٸندٸگٸن حالىقارالىق ورتاعا بٸرتۇتاس تٷردە تانىستىرۋ دەگەن سٶز.
بيىل قازاقستان ۇلتتىق ستەندپەن العاش رەت قاتىسىپ وتىر. بۇل جاڭالىقتىڭ ٶزٸ كٶپ نەرسەنٸ اڭعارتادى. ٶيتكەنٸ حالىقارالىق كٶرمەدە ەلدٸڭ كٶرٸنۋٸ ونىڭ مەدەني ساياساتىنىڭ, ەدەبي ەلەۋەتٸنٸڭ, باسپا سالاسىنىڭ دا دامۋ دەڭگەيٸن كٶرسەتەدٸ. بالالار كٸتابى ارقىلى كەز كەلگەن حالىقتىڭ رۋحاني بەينەسٸ, ۇلتتىق دٷنيەتانىمى, تٸلدٸك كەڭٸستٸگٸ كٶرٸنەدٸ.
نوماد مەدەني ورتالىعىنىڭ باسشىسى بايان قابىلاش ۇيىمداستىرىپ, قازاقستاندىق ۇلتتىق ستەندكە Arman-PV, Steppe & World Publishing, مازمۇنداما, East, URPAQ BOOKS, Fluffyllama, Chapter One باسپالارىنىڭ باسىن بٸرٸكتٸردٸ. بۇل ەندٸ وتاندىق بالالار ەدەبيەتٸنٸڭ كەڭ اۋقىمىن كٶرسەتەتٸن ماڭىزدى مٷمكٸندٸك. سەبەبٸ, بالالار كٸتابىن ەلەمگە تانىتۋ – جاي عانا باسپا ٶنٸمٸن كٶرسەتۋ ەمەس, ۇلتتىق بولمىستى, مەدەني كودتى, تٸلدٸڭ مٷمكٸندٸگٸن تانىتۋ.
– Arman-PV ٷشٸن بولونياعا قاتىسۋدىڭ مەنٸ قانداي?
– Arman-PV – ەڭ الدىمەن بٸلٸم بەرۋ باعىتىندا جۇمىس ٸستەيتٸن باسپا. بٸزدٸڭ نەگٸزگٸ قىزمەتٸمٸز – وقۋلىقتار, وقۋ-ەدٸستەمەلٸك كەشەندەر, وقۋ قۇرالدارى, ەلەكتروندىق جەنە مۋلتيمەدييالىق بٸلٸم بەرۋ ٶنٸمدەرٸن ەزٸرلەۋ. سوندىقتان بٸز بالالار اۋديتوريياسىن, وقۋشىنىڭ جاس ەرەكشەلٸگٸن, قابىلداۋ دەڭگەيٸن, مەتٸنمەن جۇمىس ٸستەۋ ماشىعىن جاقسى تٷسٸنەتٸن ورتادان كەلٸپ وتىرمىز.
بٸراق بٸز ٷشٸن كٸتاپ تەك وقۋ ماتەريالى ەمەس. كٸتاپ – بالانىڭ ويلاۋىنا, تٸلٸنٸڭ قالىپتاسۋىنا, دٷنيەتانىمىنىڭ كەڭەيۋٸنە ەسەر ەتەتٸن ٷلكەن قۇرال. بولونياعا بارۋ ارقىلى بٸز قازٸرگٸ ەلەمدٸك باسپا سالاسىندا نە بولىپ جاتقانىن كٶرەمٸز, بالالار كٸتابىنا قويىلاتىن جاڭا تالاپتاردى بايقايمىز, جاڭا سەرٸكتەستٸك مٷمكٸندٸكتەرٸن باعامدايمىز. بۇل بٸز ٷشٸن ٶتە پايدالى تەجٸريبە.
– سٸز ايتىپ وتىرعان جاڭا تالاپتار دەگەندە نەنٸ مەڭزەيسٸز? قازٸر بالالار كٸتابىنا قويىلاتىن ٶلشەم ٶزگەردٸ مە?
– ەرينە, ٶزگەردٸ. بۇرىن بالالار كٸتابى كٶبٸنە مازمۇن مەن يلليۋستراتسييا دەڭگەيٸندە باعالاناتىن. قازٸر وعان قوسىمشا بٸرنەشە تالاپ قالىپتاستى. بٷگٸنگٸ تاڭدا كٸتاپتىڭ تەك مەتٸنٸ ەمەس, ونىڭ ۆيزۋالدى شەشٸمٸ, بەزەندٸرٸلۋ ساپاسى, جاس ەرەكشەلٸگٸنە سەيكەستٸگٸ, تسيفرلىق ورتاعا يكەمدٸلٸگٸ, اۋدارماعا بەيٸمدٸلٸگٸ, حالىقارالىق قۇقىقتىق اينالىمعا شىعۋ ەلەۋەتٸ دە ەسكەرٸلەدٸ.
بيىلعى بولونيا باعدارلاماسىنىڭ ٶزٸندە ليتسەنزييالاۋ, ەكراندىق بەيٸمدەۋ, مۋلتيمەديا, كوميكس, اۋديوكونتەنت, جاساندى ينتەللەكت سەكٸلدٸ تاقىرىپتاردىڭ قاتار جٷرۋٸ بەكەر ەمەس. بۇل بالالار كٸتابىنىڭ بٷگٸنگٸ ەلەمدە كەڭ مازمۇندى يندۋستريياعا اينالعانىن كٶرسەتەدٸ.
– كٶرمە اياسىندا «مۇرانى بەينەلەۋ: بالالار كٸتاپتارىنداعى ۇلتتىق بولمىستى قايتا تانۋ» اتتى كەسٸبي كەزدەسۋ ٶتتٸ. بۇل تاقىرىپتىڭ ٶزەكتٸلٸگٸ نەدە?
– بۇل ٶتە ماڭىزدى مەسەلە. ٶيتكەنٸ بالالار كٸتابىنداعى ۇلتتىق بولمىس سۋرەتتەن, كەيٸپكەردٸڭ بەينەسٸنەن, كەڭٸستٸك شەشٸمٸنەن, تٷستەن, كومپوزيتسييادان, ۇساق مەدەني دەتالداردان كٶرٸنەدٸ. بالانىڭ قابىلداۋى الدىمەن كٶزبەن باستالاتىنىن ەسكەرسەك, يلليۋستراتسييانىڭ رٶلٸ ەرەكشە.
ورتالىق ازييا اۆتورلارى مەن يلليۋستراتورلارىنىڭ وسىنداي كەسٸبي كەزدەسۋٸ بٸز ٷشٸن پايدالى. سەبەبٸ بٸزدٸڭ ٶڭٸردە ورتاق تاقىرىپتار دا, ورتاق تاريحي جادى دا, مەدەني ۇقساستىقتار دا بار. سونىمەن بٸرگە ەر حالىقتىڭ ٶز بولمىسى, ٶز كٶركەم تٸلٸ بار. وسىنداي كەسٸبي ديالوگتار سول ەرەكشەلٸكتٸ تەرەڭٸرەك تانۋعا كٶمەكتەسەدٸ.
بالالار كٸتابىندا ۇلتتىق بولمىس جاساندى تٷردە ەمەس, تابيعي ەرٸ كٶركەم تٷردە كٶرٸنۋٸ كەرەك. بۇل جەردە يلليۋستراتوردىڭ, رەداكتوردىڭ, اۆتوردىڭ, باسپانىڭ ورتاق جاۋاپكەرشٸلٸگٸ بار.
بالانىڭ قولىنا تيەتٸن كٸتاپتىڭ ساپاسى – ەرتەڭگٸ ۇرپاقتىڭ ويلاۋ ساپاسىنا تٸكەلەي ەسەر ەتەتٸن مەسەلە.
– Arman-PV نەگٸزٸنەن وقۋلىق شىعارۋمەن اينالىسادى. وقۋلىق پەن بالالار ەدەبيەتٸنٸڭ اراسىنداعى بايلانىستى قالاي تٷسٸنەسٸز?
– مەنٸڭشە, بۇل ەكەۋٸن بٸر-بٸرٸنەن بٶلەك قاراۋعا بولمايدى. بالانىڭ كٸتاپپەن العاشقى جٷيەلٸ قارىم-قاتىناسى كٶبٸنە مەكتەپتەن باستالادى. ول كٷن سايىن وقۋلىقپەن جۇمىس ٸستەيدٸ. ەگەر بالا مەكتەپتە ساۋاتتى, تٷسٸنٸكتٸ, ساپالى, قىزىقتى تٷردە ەزٸرلەنگەن مەتٸنمەن جۇمىس ٸستەسە, ونىڭ كٸتاپقا دەگەن سەنٸمٸ ارتادى. تٸلٸ دۇرىس قالىپتاسادى. ويلاۋ ماشىعى داميدى. بۇل كەيٸن كٶركەم ەدەبيەتكە, تانىمدىق كٸتاپتارعا دەگەن قىزىعۋشىلىققا دا ەسەر ەتەدٸ.
سوندىقتان وقۋ ەدەبيەتٸ مەن بالالار ەدەبيەتٸ – بٸر-بٸرٸمەن تابيعي بايلانىستى سالالار. وقۋلىق وقۋ مەدەنيەتٸن دە قالىپتاستىرۋى تيٸس.
– قازاقستاندا 23 سەۋٸر - ۇلتتىق كٸتاپ كٷنٸ اياسىندا وقۋ اعارتۋ مينيسترلٸگٸ مەن بٸلٸم مازمۇنىن ساراپتاۋ ورتالىعى باستاماشى «مەن ۇسىنعان 7 كٸتاپ» چەللەندجٸ باستالدى. بۇل باستاماعا كٶزقاراسىڭىز قانداي?
– بۇل ەندٸ ٶتە ورىندى باستاما. قوعامدا كٸتاپ وقۋ مەدەنيەتٸ جاي سٶزبەن قالىپتاسپايدى. وعان ورتاق ٷن, جٷيەلٸ قولداۋ, ناقتى باستاما قاجەت. ۇلتتىق كٸتاپ كٷنٸ سونداي قوعامدىق سەرپٸن بەرەتٸن ماڭىزدى كٷن بولۋى كەرەك.
ال «مەن ۇسىنعان 7 كٸتاپ» چەللەندجٸنٸڭ ماعان ۇنايتىن تۇسى – ونىڭ قاراپايىم ەرٸ ەسەرلٸ بولۋى. ەر ادام ٶز وقىرمانىنا, اينالاسىنا, بالالارعا, جاستارعا ۇسىناتىن جەتٸ كٸتاپتى تاڭدايدى. بٸر جاعىنان جەكە جاۋاپكەرشٸلٸك, ەكٸنشٸ جاعىنان قوعامدىق ٷنقاتىسۋ.
بٸز باسپا رەتٸندە تەك كٸتاپ شىعارىپ قانا قويماي, ونى وقىرمانعا جەتكٸزۋدٸڭ, ناسيحاتتاۋدىڭ, كٸتاپ تۋرالى مەدەني ورتا قالىپتاستىرۋدىڭ دا ماڭىزىن جاقسى تٷسٸنەمٸز.
بٸر جاعىنان, بٸز بولونيادا قازاقستاننىڭ بالالارعا ارنالعان كٸتاپتارىن حالىقارالىق كەڭٸستٸكتە تانىستىرىپ جاتىرمىز. ەكٸنشٸ جاعىنان, ەل ٸشٸندە كٸتاپ وقۋ مەدەنيەتٸن كٷشەيتۋگە باعىتتالعان باستاماعا قاتىسىپ وتىرمىز. بۇل ەكٸ باعىتتىڭ اراسىندا قايشىلىق جوق. كەرٸسٸنشە, ولار بٸرٸن-بٸرٸ تولىقتىرادى.
بٷگٸنگٸ باسپا تەك باسىپ شىعاراتىن مەكەمە بولىپ قالماۋى كەرەك. ول وقىرمانمەن سٶيلەسەتٸن, قوعامداعى وقۋ مەدەنيەتٸنە ارالاساتىن, باعىت-باعدار ۇسىناتىن بەلسەندٸ ورتا بولۋى كەرەك.
– قازٸرگٸ بالالاردى كٸتاپقا جاقىنداتۋ ٷشٸن ەڭ الدىمەن نە ٸستەۋ كەرەك?
– ەڭ الدىمەن كٸتاپتى مٸندەت رەتٸندە ەمەس, تابيعي قاجەتتٸلٸك رەتٸندە ۇسىنۋ كەرەك. بٸز كەيدە بالانى كٸتاپقا بۇيرىقپەن جاقىنداتقىمىز كەلەدٸ. بٸراق كٸتاپقا قىزىعۋشىلىق زورلىقپەن قالىپتاسپايدى. وعان دۇرىس ورتا كەرەك.
ٷيدە كٸتاپ تۋرالى ەڭگٸمە بولۋى كەرەك. اتا-انا ٶزٸ كٸتاپقا قۇرمەتپەن قاراسا, بالا دا سونى كٶرەدٸ. مەكتەپتە كٸتاپ تەك باعا ٷشٸن ەمەس, ويلانۋ, پٸكٸر ايتۋ, سەزٸنۋ ٷشٸن وقىتىلۋى تيٸس. كٸتاپحانا تٸرٸ مەدەني كەڭٸستٸككە اينالۋى كەرەك. ال باسپا وقىرمانعا ساپالى, تارتىمدى, تٷسٸنٸكتٸ ەرٸ مەندٸ كٸتاپ ۇسىنۋى قاجەت.
– بالالار كٸتابىنىڭ ساپاسىن انىقتايتىن نەگٸزگٸ ٶلشەمدەر قانداي دەپ ويلايسىز?
– بٸرٸنشٸ كەزەكتە مازمۇن ساپاسى. بالالارعا ارنالعان كٸتاپ جەڭٸل وقىلادى ەكەن دەپ ٷستٸرت بولماۋى كەرەك. قاراپايىم تٸلمەن تەرەڭ وي ايتا الۋى قاجەت. ەكٸنشٸ – تٸل ساپاسى. بالا كٸتاپ ارقىلى تٸل ٷيرەنەدٸ, سٶزدٸك قورىن دامىتادى, سٶيلەم قۇراۋدى, ويدى جەتكٸزۋدٸ مەڭگەرەدٸ. ٷشٸنشٸسٸ كٶركەمدٸك دەڭگەي. يلليۋستراتسييا بالانى كٸتاپقا جەتەلەيدٸ.
تاعى بٸر ماڭىزدى مەسەلە – زاماناۋيلىق. بٷگٸنگٸ بالا مٷلدە باسقا اقپاراتتىق ورتادا ٶسٸپ جاتىر. سوندىقتان بٸز مازمۇن ساپاسىن ساقتاي وتىرىپ, ۇسىنۋ فورماسىن جاڭارتا بٸلۋٸمٸز كەرەك.
– بولونيا كٶرمەسٸنە قاراپ وتىرىپ, قازاقستانداعى باسپا سالاسىنا قانداي باعا بەرەسٸز?
– بٸزدە ەلەۋەت بار دەپ سەنٸممەن ايتا الامىن. جاقسى اۆتورلارىمىز بار, تەجٸريبەلٸ پەداگوگتەر بار, رەداكتورلار بار, جاڭا بۋىن يلليۋستراتورلار ٶسٸپ كەلەدٸ. بٸراق وسى مٷمكٸندٸكتٸ تۇراقتى تٷردە حالىقارالىق كەڭٸستٸككە شىعارۋ كەرەك.
بٸر رەت قاتىسۋ ماڭىزدى, بٸراق سونى جالعاستىرۋ ودان دا ماڭىزدى. قازاقستاندىق باسپالار حالىقارالىق الاڭداردا جيٸرەك كٶرٸنۋٸ تيٸس. ٶيتكەنٸ ەلەم ەلدٸ تەك ساياسي نە ەكونوميكالىق كٶرسەتكٸشتەر ارقىلى عانا تانىپ قويمايدى. مەدەني ٶنٸمٸ ارقىلى دا تانيدى.
– سوڭعى سۇراق. بٷگٸنگٸ اتا-اناعا, مۇعالٸمگە, كٸتاپحاناشىعا قانداي وي ايتاسىز?
– بالانىڭ قولىنا تٷسەتٸن كٸتاپقا بەيجاي قاراماۋ كەرەك دەر ەدٸم. ٶيتكەنٸ كٸتاپتىڭ بالا ساناسىنا ەسەرٸ ٶتە كٷشتٸ. ول تٸل قالىپتاستىرادى, وي دامىتادى, قييال وياتادى, مٸنەزگە ىقپال ەتەدٸ. سوندىقتان دۇرىس كٸتاپ تاڭداۋ – ٶتە ماڭىزدى ٸس.
بٸز بالالارعا كٸتاپتى كٷشتەپ ەمەس, دۇرىس ۇسىنا بٸلۋٸمٸز كەرەك. جاقسى تاڭدالعان كٸتاپ كەيدە بالانىڭ ٶمٸرٸنە ٷلكەن ەسەر ەتەدٸ. سول سەبەپتٸ وتباسى, مەكتەپ, كٸتاپحانا, باسپا – بەرٸ بٸرلەسە جۇمىس ٸستەۋٸ قاجەت.
ەگەر بٸز كٸتاپتى بالانىڭ ٶمٸرٸنە قايتادان جاقىنداتا الساق, وندا ەرتەڭ ويلايتىن, وقيتىن, سارالايتىن ۇرپاق قالىپتاسادى.
تٷيٸن
بولونياداعى حالىقارالىق كٶرمە قازاقستاندىق بالالار ەدەبيەتٸنٸڭ ەلەمدٸك كەسٸبي كەڭٸستٸككە شىعا باستاعانىن كٶرسەتسە, ۇلتتىق كٸتاپ كٷنٸ اياسىنداعى «مەن ۇسىنعان 7 كٸتاپ» باستاماسى ەل ٸشٸندەگٸ وقۋ مەدەنيەتٸن كٷشەيتۋگە باعىتتالعان. وسى ەكٸ ٷدەرٸستٸڭ توعىسىندا Arman-PV سەكٸلدٸ باسپالاردىڭ رٶلٸ ايقىن كٶرٸنەدٸ. بالالارعا ساپالى كٸتاپ ۇسىنۋ, وقۋ ەدەبيەتٸن دامىتۋ, كٸتاپتى كٷندەلٸكتٸ مەدەني قاجەتتٸلٸككە اينالدىرۋ – بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ ماڭىزدى مٸندەتٸ.
