Meniń jastyq shaǵym – Ýiliam Folkner. Qolyma tise boldy – jastyq shaǵym esime túsedi.
Taý-shatqaldar, syńsyǵan orman, oidym-oidym toǵai, top-top qaiyń, qasqyr quiryq qaraǵailar – sosyn, qyzyl jidek, siyr búldirgen, qaraqat, toshala, moiyl, tańqýrai, máýeli jemis butalary, jaryqtyq Qarqaraly shyǵysynda jatqan Aqterek aýyly.
Shilde aiy, jaz ortasynda aýlanyń ishinde nemese salqyn úide kitaptardy irgeme qalap qoiyp, shetinen sýyryp alyp, birinen soń birin oqyp jatatynmyn.
Tysta – tamyljyǵan dúnie, jaima-shýaq maýsym, baqytty shaq. Jaidarman mezgil ómirdiń sońyn joqqa shyǵarǵandai arqa-jarqa, alqam-salqam, shat-shadyman. Kóńili birtúrli, qýanyshy alabóten.
Kelte ǵumyrda qaiǵy-muń, ýaiym-sher, qasiret-qapa bar dep oilamaityn ýaq.
Bul atmosfera qalamgerdiń kitaptarynda anyq beinelengen edi. Sonda, Folknerdiń shyǵarmalarynan aǵashtyń shaiyr iisi, qalyń orman jupary ańqyp turatyn.
Sózderi siqyr edi. Jazǵany – ertegidei, keiiptegen ańyz obrazdary naq ári aiqyn, eshbir qatesi joq.
Men Nurlan Qabdaidan sony kóremin.
“Negry nichego ne govorili, ne izdali ni zvýka. Glaza ih otsvechivali v temnote, dikie i pokornye; zapah shel volnami, gýstoi i ostryi.
– Da, oni boiatsia, – skazal drýgoi indeets.
– Chto nam teper delat?” (Ýiliam Folkner, “Qyzyl japyraqtar”, áńgime)
Nemese,
“Nakonets dver chýt-chýt priotkrylas, iz sheli blesnýl otsvet tleiýshih ýglei, pahnýlo ostrym zapahom negrov, i v teploi strýe vozdýha pokazalas chia-to golova” (Ýiliam Folkner, “Sartoris”, roman).
Endi Nurlan Qabdaiǵa keleiik: “Qyldyryqtai beli qyz kúnin saǵyndyrmaǵan aq kelinshek kúl tóge shyqqanda, kórshi úiden eki kóz ere shyqty” (“Eki-úsheýdiń kúibeńi”, áńgime).
Folkner de qara maqpal túndi, qarańǵylyqta jarq ete qalǵan eki kózdi jaqsy kóredi. Tún sipatyn ýaqiǵa izinen tanimyz. Nurlan Qabdai ony emeýrinmen bildire salady. Avtor usaq detaldarynda – anyq, jalpy kórinisinde, tutas áńgime kóleminde – kúńgirt. Izdegenimiz – osy.
“Tún aýǵan shaq. Shara aiaǵynyń ushymen basyp kelip ornyna jatty. Sháii kórpeniń sýsyly osynshama qatty estiletinin buryn qalai ańǵarmaǵan. Júregi aýzyna tyǵyldy. “Oiaý jatsa she?” Ol kúieýiniń júzine úńilip qaramaqshy boldy, biraq batyly jetpedi. Sosyn… áldeneni esine alyp kúlimsirei berip, oqys selk ete tústi.
Sámet oiaý bolatyn. Urlanyp qoinyna kirgen kelinsheginiń aiaǵyna aiaǵyn tigizip edi, qulpytastai sýyq eken. Anaý syp etkizip tartyp ala qoidy. Sol sát munyń kóńilin de kórdei túnek tumshalaǵan” (Nurlan Qabdai, “Eki-úsheýdiń kúibeńi”, áńgime).
“Dver zakrylas. Baiard natianýl povodia, i Perri s gotovnostiý dvinýlsia vokrýg doma, stýpaia po sýhim promerzshim stebliam hlopka, kotorye bolno shelkali sedoka po koleniam. Kogda Baiard sprygnýl na merzlýiý nerovnýiý zemliý vozle ziiaiýshei dveri, svet fonaria vyrval iz temnoty oblomki steblei i ogromnye nojnitsy chelovecheskih nog, i negr s besformennym tiýkom pod myshkoi napravil fonar na Baiarda, kotoryi rassedlyval Perri” (Ýiliam Folkner, “Sartoris”, roman).
Nurlan Qabdaidy oqimyz: “Men bir qylyshy jemtik talǵamaityn qaraqshy edim. Maǵan tap bolǵan talai beibaqtyń basy jyrada qaldy, qylyshym jarq etkende ózim sekildi talai músápir baq etýge shamasy kelmei jairap jatatyn. Iendegi talai qurqudyqtyń túbinde men jasyrǵan altyn bar. Men tipti, synyq túime úshin de kisi qanyn júktei salatynmyn. Men úshin ol bir shybyn qaqqandai-aq sharýa edi” (“Adam”, áńgime).
Ýiliam Folknerdi qaita qaraimyz: “Negr osvetil fonarem stoilo. Perri ostorojno perestýpil cherez porog, i v polose sveta ot fonaria glaza ego zagorelis fosforicheskim bleskom, a Baiard, voidia za nim sledom, prinialsia rastirat ego sýhim kontsom popony. Negr ischez. Vskore on snova poiavilsia s ohapkoi kýkýrýznyh pochatkov, brosil ih v kormýshký Perri, i loshad s jadnostiý zarylas v nih mordoi (“Sartoris”, roman).
Nurlan Qabdai she: “Jurt burynǵysha seiil quryp, saparlaýdy qoidy. Óitkeni ár aǵashtyń tasasynda men turǵandaimyn, ár taýdyń qýysynda men jatqandaimyn. Ne kerek, jaratqanǵa súikimsiz armanym ózime jaqty” (“Adam”, áńgime).
Taǵy bir áńgimesine nazar aýdaraiyq: “Bir-birimen bettesken qos shombal tasty kórgende-aq Shyjyqtyń kózi qaraýytyp ketti. Bir ýys bidai qashan bir úzim nanǵa ainalǵansha alda áli bir keshtik aýyr jumys baryn, sosyn taǵy... búk túsip, buratylyp jatyp tań atyrý keregin oilap úlgergen” (Nurlan Qabdai, “Kishkentai qasiret”, áńgime).
“Jertóledegi jalǵyz qap un iesiz úidegi təni júdegen panasyzdardyń janyn jylytqan, alysta, əl ústinde jatqan əkelerine degen saǵynyshtyń, joqshylyqtyń emes, shyn məninde Qudaidyń aldynda tize búkken balalardyń əkemiz tezirek jazylsa eken deitin kirshiksiz tilek-duǵalarynyń nyshanyndai edi” (Nurlan Qabdai, “Kishkentai qasiret”, áńgime).
Iri sýretker Ýiliam Folkner men Nurlan Qabdai mátinderin salystyra otyryp, biz uqsastyqtardy da, ózgeshelikterdi de baiqaimyz. Tekst – tkan. Alashadai berik toqylǵanda, kilemdei jarqyraýy tiis. Sátti toqylsa, sáni ǵana kirip qoimaidy, sapasy da artady, jibi tarqatylmaidy.
Nurlan Qabdaida qairatker tulǵalar Viktor Giýgo, Onore de Balzak, Lev Tolstoi, German Melvill, Djek London, Tomas Mann, Muqtar Áýezovterdegidei qarym-qabilet, alapat kúsh-qýat bar. Ázirshe qadaý-qadaý áńgimelerinen, tus-tustan, tosyn, eleýsizdeý bir boi kórsetip qalady, biraq bolashaqta úlken talanty tolyq ashylady degen oidamyz.
Sózinde, sóilemderinde min joq, desek te, “myqshyndap” degen tárizdi aýyz eki tildegi belsendi oramdar mádenietti qalamǵa jarasa bermesi haq. Sóilem ásem bolýy kerek.
Til – anyq kúiinde nemese taza kúiinde – óleń, degen ǵulama oishyl Martin Haideggerdiń ǵaqliiasy bar. Jyrdai sulý, ǵazaldai súikimdi sóz obrazdary kóńildi qýantady, boiǵa qýat beredi.
Jas qalamgerdiń oqyǵan-toqyǵany kóp, qalamy qalyptasqan, tili qunarly, jekelegen tustarynyń ózinde shyǵarma tutas, bútin, tórt qubylasy túgel.
Qyzyl sózge áýestigi joq. Ádette, sóz qýalaǵan sóilemnen alystap ketedi. Ol proza talaptaryn meńgergen, siýjet tártibin biledi, ádebi saýaty, kórkem izdenisteri bar.
Shart – buzylmaityn tártip, buljymaityn ereje, turaqty qaǵida: sóz – naq, sóilem – yqsham, áreket – anyq. Qosarymyz – áserligi, ásemdigi, ándiligi.
Proza – tynymsyz oishyldyń shyǵarmasy. Jazýshy – beinetqor tulǵa. Pálsapashy bolǵyńyz kelse, roman jazyńyz, degen eken Alber Kamiý.
Jazýshy – zor ataq. Qalamgerdiń boiynda júz aqynnyń júgi bar, bir pálsapashyǵa eki júz jazýshy teń.
Metafora. Beikúná oi – qanatty sóz. Ásemdigi asqan aqyndyq tujyrym. Biraq, shyndyǵy da joq emes.
Nurlan Qabdaidyń izdenisteri bizdiń úmitimizge qanat bailaidy. Úkilegen úmitimiz ulyqtaǵan qýanyshqa ainalsyn degen tileýqor kóńilimizdi aldynan jarylqasyn.
Stil – kitap oqýdyń perzenti. Falsh – bilmegendiktiń balasy. Eń súikimsizi – pafos. Súiiktisi – beitarap qalam.
Jumbaqtyń sheshimi – sol.
Didar Amantai,
01.03.2019
