مەنٸڭ جاستىق شاعىم – ۋيليام فولكنەر. قولىما تيسە بولدى – جاستىق شاعىم ەسٸمە تٷسەدٸ.
تاۋ-شاتقالدار, سىڭسىعان ورمان, ويدىم-ويدىم توعاي, توپ-توپ قايىڭ, قاسقىر قۇيرىق قاراعايلار – سوسىن, قىزىل جيدەك, سيىر بٷلدٸرگەن, قاراقات, توشالا, مويىل, تاڭقۋراي, مەۋەلٸ جەمٸس بۇتالارى, جارىقتىق قارقارالى شىعىسىندا جاتقان اقتەرەك اۋىلى.
شٸلدە ايى, جاز ورتاسىندا اۋلانىڭ ٸشٸندە نەمەسە سالقىن ٷيدە كٸتاپتاردى ٸرگەمە قالاپ قويىپ, شەتٸنەن سۋىرىپ الىپ, بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸن وقىپ جاتاتىنمىن.
تىستا – تامىلجىعان دٷنيە, جايما-شۋاق ماۋسىم, باقىتتى شاق. جايدارمان مەزگٸل ٶمٸردٸڭ سوڭىن جوققا شىعارعانداي ارقا-جارقا, القام-سالقام, شات-شادىمان. كٶڭٸلٸ بٸرتٷرلٸ, قۋانىشى الابٶتەن.
كەلتە عۇمىردا قايعى-مۇڭ, ۋايىم-شەر, قاسٸرەت-قاپا بار دەپ ويلامايتىن ۋاق.
بۇل اتموسفەرا قالامگەردٸڭ كٸتاپتارىندا انىق بەينەلەنگەن ەدٸ. سوندا, فولكنەردٸڭ شىعارمالارىنان اعاشتىڭ شايىر يٸسٸ, قالىڭ ورمان جۇپارى اڭقىپ تۇراتىن.
سٶزدەرٸ سيقىر ەدٸ. جازعانى – ەرتەگٸدەي, كەيٸپتەگەن اڭىز وبرازدارى ناق ەرٸ ايقىن, ەشبٸر قاتەسٸ جوق.
مەن نۇرلان قابدايدان سونى كٶرەمٸن.
“نەگرى نيچەگو نە گوۆوريلي, نە يزدالي ني زۆۋكا. گلازا يح وتسۆەچيۆالي ۆ تەمنوتە, ديكيە ي پوكورنىە; زاپاح شەل ۆولنامي, گۋستوي ي وسترىي.
– دا, وني بوياتسيا, – سكازال درۋگوي يندەەتس.
– چتو نام تەپەر دەلات?” (ۋيليام فولكنەر, “قىزىل جاپىراقتار”, ەڭگٸمە)
نەمەسە,
“ناكونەتس دۆەر چۋت-چۋت پريوتكرىلاس, يز ششەلي بلەسنۋل وتسۆەت تلەيۋششيح ۋگلەي, پاحنۋلو وسترىم زاپاحوم نەگروۆ, ي ۆ تەپلوي سترۋە ۆوزدۋحا پوكازالاس چيا-تو گولوۆا” (ۋيليام فولكنەر, “سارتوريس”, رومان).
ەندٸ نۇرلان قابدايعا كەلەيٸك: “قىلدىرىقتاي بەلٸ قىز كٷنٸن ساعىندىرماعان اق كەلٸنشەك كٷل تٶگە شىققاندا, كٶرشٸ ٷيدەن ەكٸ كٶز ەرە شىقتى” (“ەكٸ-ٷشەۋدٸڭ كٷيبەڭٸ”, ەڭگٸمە).
فولكنەر دە قارا ماقپال تٷندٸ, قاراڭعىلىقتا جارق ەتە قالعان ەكٸ كٶزدٸ جاقسى كٶرەدٸ. تٷن سيپاتىن ۋاقيعا ٸزٸنەن تانيمىز. نۇرلان قابداي ونى ەمەۋرٸنمەن بٸلدٸرە سالادى. اۆتور ۇساق دەتالدارىندا – انىق, جالپى كٶرٸنٸسٸندە, تۇتاس ەڭگٸمە كٶلەمٸندە – كٷڭگٸرت. ٸزدەگەنٸمٸز – وسى.
“تٷن اۋعان شاق. شارا اياعىنىڭ ۇشىمەن باسىپ كەلٸپ ورنىنا جاتتى. شەيٸ كٶرپەنٸڭ سۋسىلى وسىنشاما قاتتى ەستٸلەتٸنٸن بۇرىن قالاي اڭعارماعان. جٷرەگٸ اۋزىنا تىعىلدى. “وياۋ جاتسا شە?” ول كٷيەۋٸنٸڭ جٷزٸنە ٷڭٸلٸپ قاراماقشى بولدى, بٸراق باتىلى جەتپەدٸ. سوسىن… ەلدەنەنٸ ەسٸنە الىپ كٷلٸمسٸرەي بەرٸپ, وقىس سەلك ەتە تٷستٸ.
سەمەت وياۋ بولاتىن. ۇرلانىپ قوينىنا كٸرگەن كەلٸنشەگٸنٸڭ اياعىنا اياعىن تيگٸزٸپ ەدٸ, قۇلپىتاستاي سۋىق ەكەن. اناۋ سىپ ەتكٸزٸپ تارتىپ الا قويدى. سول سەت مۇنىڭ كٶڭٸلٸن دە كٶردەي تٷنەك تۇمشالاعان” (نۇرلان قابداي, “ەكٸ-ٷشەۋدٸڭ كٷيبەڭٸ”, ەڭگٸمە).
“دۆەر زاكرىلاس. بايارد ناتيانۋل پوۆوديا, ي پەرري س گوتوۆنوستيۋ دۆينۋلسيا ۆوكرۋگ دوما, ستۋپايا پو سۋحيم پرومەرزشيم ستەبليام حلوپكا, كوتورىە بولنو ششەلكالي سەدوكا پو كولەنيام. كوگدا بايارد سپرىگنۋل نا مەرزلۋيۋ نەروۆنۋيۋ زەمليۋ ۆوزلە زييايۋششەي دۆەري, سۆەت فوناريا ۆىرۆال يز تەمنوتى وبلومكي ستەبلەي ي وگرومنىە نوجنيتسى چەلوۆەچەسكيح نوگ, ي نەگر س بەسفورمەننىم تيۋكوم پود مىشكوي ناپراۆيل فونار نا باياردا, كوتورىي راسسەدلىۆال پەرري” (ۋيليام فولكنەر, “سارتوريس”, رومان).
نۇرلان قابدايدى وقيمىز: “مەن بٸر قىلىشى جەمتٸك تالعامايتىن قاراقشى ەدٸم. ماعان تاپ بولعان تالاي بەيباقتىڭ باسى جىرادا قالدى, قىلىشىم جارق ەتكەندە ٶزٸم سەكٸلدٸ تالاي مٷسەپٸر باق ەتۋگە شاماسى كەلمەي جايراپ جاتاتىن. يەندەگٸ تالاي قۇرقۇدىقتىڭ تٷبٸندە مەن جاسىرعان التىن بار. مەن تٸپتٸ, سىنىق تٷيمە ٷشٸن دە كٸسٸ قانىن جٷكتەي سالاتىنمىن. مەن ٷشٸن ول بٸر شىبىن قاققانداي-اق شارۋا ەدٸ” (“ادام”, ەڭگٸمە).
ۋيليام فولكنەردٸ قايتا قارايمىز: “نەگر وسۆەتيل فونارەم ستويلو. پەرري وستوروجنو پەرەستۋپيل چەرەز پوروگ, ي ۆ پولوسە سۆەتا وت فوناريا گلازا ەگو زاگورەليس فوسفوريچەسكيم بلەسكوم, ا بايارد, ۆويديا زا نيم سلەدوم, پرينيالسيا راستيرات ەگو سۋحيم كونتسوم پوپونى. نەگر يسچەز. ۆسكورە ون سنوۆا پوياۆيلسيا س وحاپكوي كۋكۋرۋزنىح پوچاتكوۆ, بروسيل يح ۆ كورمۋشكۋ پەرري, ي لوشاد س جادنوستيۋ زارىلاس ۆ نيح موردوي (“سارتوريس”, رومان).
نۇرلان قابداي شە: “جۇرت بۇرىنعىشا سەيٸل قۇرىپ, ساپارلاۋدى قويدى. ٶيتكەنٸ ەر اعاشتىڭ تاساسىندا مەن تۇرعاندايمىن, ەر تاۋدىڭ قۋىسىندا مەن جاتقاندايمىن. نە كەرەك, جاراتقانعا سٷيكٸمسٸز ارمانىم ٶزٸمە جاقتى” (“ادام”, ەڭگٸمە).
تاعى بٸر ەڭگٸمەسٸنە نازار اۋدارايىق: “بٸر-بٸرٸمەن بەتتەسكەن قوس شومبال تاستى كٶرگەندە-اق شىجىقتىڭ كٶزٸ قاراۋىتىپ كەتتٸ. بٸر ۋىس بيداي قاشان بٸر ٷزٸم نانعا اينالعانشا الدا ەلٸ بٸر كەشتٸك اۋىر جۇمىس بارىن, سوسىن تاعى... بٷك تٷسٸپ, بۇراتىلىپ جاتىپ تاڭ اتىرۋ كەرەگٸن ويلاپ ٷلگەرگەن” (نۇرلان قابداي, “كٸشكەنتاي قاسٸرەت”, ەڭگٸمە).
“جەرتٶلەدەگٸ جالعىز قاپ ۇن يەسٸز ٷيدەگٸ تəنٸ جٷدەگەن پاناسىزداردىڭ جانىن جىلىتقان, الىستا, əل ٷستٸندە جاتقان əكەلەرٸنە دەگەن ساعىنىشتىڭ, جوقشىلىقتىڭ ەمەس, شىن مəنٸندە قۇدايدىڭ الدىندا تٸزە بٷككەن بالالاردىڭ əكەمٸز تەزٸرەك جازىلسا ەكەن دەيتٸن كٸرشٸكسٸز تٸلەك-دۇعالارىنىڭ نىشانىنداي ەدٸ” (نۇرلان قابداي, “كٸشكەنتاي قاسٸرەت”, ەڭگٸمە).
ٸرٸ سۋرەتكەر ۋيليام فولكنەر مەن نۇرلان قابداي مەتٸندەرٸن سالىستىرا وتىرىپ, بٸز ۇقساستىقتاردى دا, ٶزگەشەلٸكتەردٸ دە بايقايمىز. تەكست – تكان. الاشاداي بەرٸك توقىلعاندا, كٸلەمدەي جارقىراۋى تيٸس. سەتتٸ توقىلسا, سەنٸ عانا كٸرٸپ قويمايدى, ساپاسى دا ارتادى, جٸبٸ تارقاتىلمايدى.
نۇرلان قابدايدا قايراتكەر تۇلعالار ۆيكتور گيۋگو, ونورە دە بالزاك, لەۆ تولستوي, گەرمان مەلۆيلل, دجەك لوندون, توماس مانن, مۇقتار ەۋەزوۆتەردەگٸدەي قارىم-قابٸلەت, الاپات كٷش-قۋات بار. ەزٸرشە قاداۋ-قاداۋ ەڭگٸمەلەرٸنەن, تۇس-تۇستان, توسىن, ەلەۋسٸزدەۋ بٸر بوي كٶرسەتٸپ قالادى, بٸراق بولاشاقتا ٷلكەن تالانتى تولىق اشىلادى دەگەن ويدامىز.
سٶزٸندە, سٶيلەمدەرٸندە مٸن جوق, دەسەك تە, “مىقشىنداپ” دەگەن تەرٸزدٸ اۋىز ەكٸ تٸلدەگٸ بەلسەندٸ ورامدار مەدەنيەتتٸ قالامعا جاراسا بەرمەسٸ حاق. سٶيلەم ەسەم بولۋى كەرەك.
تٸل – انىق كٷيٸندە نەمەسە تازا كٷيٸندە – ٶلەڭ, دەگەن عۇلاما ويشىل مارتين حايدەگگەردٸڭ عاقليياسى بار. جىرداي سۇلۋ, عازالداي سٷيكٸمدٸ سٶز وبرازدارى كٶڭٸلدٸ قۋانتادى, بويعا قۋات بەرەدٸ.
جاس قالامگەردٸڭ وقىعان-توقىعانى كٶپ, قالامى قالىپتاسقان, تٸلٸ قۇنارلى, جەكەلەگەن تۇستارىنىڭ ٶزٸندە شىعارما تۇتاس, بٷتٸن, تٶرت قۇبىلاسى تٷگەل.
قىزىل سٶزگە ەۋەستٸگٸ جوق. ەدەتتە, سٶز قۋالاعان سٶيلەمنەن الىستاپ كەتەدٸ. ول پروزا تالاپتارىن مەڭگەرگەن, سيۋجەت تەرتٸبٸن بٸلەدٸ, ەدەبي ساۋاتى, كٶركەم ٸزدەنٸستەرٸ بار.
شارت – بۇزىلمايتىن تەرتٸپ, بۇلجىمايتىن ەرەجە, تۇراقتى قاعيدا: سٶز – ناق, سٶيلەم – ىقشام, ەرەكەت – انىق. قوسارىمىز – ەسەرلٸگٸ, ەسەمدٸگٸ, ەندٸلٸگٸ.
پروزا – تىنىمسىز ويشىلدىڭ شىعارماسى. جازۋشى – بەينەتقور تۇلعا. پەلساپاشى بولعىڭىز كەلسە, رومان جازىڭىز, دەگەن ەكەن البەر كاميۋ.
جازۋشى – زور اتاق. قالامگەردٸڭ بويىندا جٷز اقىننىڭ جٷگٸ بار, بٸر پەلساپاشىعا ەكٸ جٷز جازۋشى تەڭ.
مەتافورا. بەيكٷنە وي – قاناتتى سٶز. ەسەمدٸگٸ اسقان اقىندىق تۇجىرىم. بٸراق, شىندىعى دا جوق ەمەس.
نۇرلان قابدايدىڭ ٸزدەنٸستەرٸ بٸزدٸڭ ٷمٸتٸمٸزگە قانات بايلايدى. ٷكٸلەگەن ٷمٸتٸمٸز ۇلىقتاعان قۋانىشقا اينالسىن دەگەن تٸلەۋقور كٶڭٸلٸمٸزدٸ الدىنان جارىلقاسىن.
ستيل – كٸتاپ وقۋدىڭ پەرزەنتٸ. فالش – بٸلمەگەندٸكتٸڭ بالاسى. ەڭ سٷيكٸمسٸزٸ – پافوس. سٷيٸكتٸسٸ – بەيتاراپ قالام.
جۇمباقتىڭ شەشٸمٸ – سول.
ديدار امانتاي,
01.03.2019
