MUQTAR MAǴAÝIN – ULY JAZÝShY
nemese
Raqymjan Otarbaevtyń bes qatelikke urynǵan yzaǵa toly
pafosy
Suqbat berýshi avtordyń ońdy-soldy siltegen aýyr shoqparynan qazaq ádebietiniń shańyraǵy shaiqalyp ketkendei eken.
Syilaityn aǵam edi, nege qazaqtyń ustazy, adamzattyń danyshpany Abaiǵa til tigizdi dep oiladym. Abaidy álem oqyrmany óte jaqsy qabyldady. Oǵan dálel kóp.
Al “Abai joly” – tarih sahnasynan ketip bara jatqan, at ústinen túspegen, jalyn tartyp mingen jylqynyń qadirine jetken, kóshpeli ómirdiń sońǵy dáýirin jantalaspen bastan keshken, Batys tehnikamen arpalysyp jatqanda, rý tartysymen álek, únemi kóship-qonǵan, jantalasa muratyna qol sozǵan nomadtardyń biri – kóshpeli qazaqtyń oi-armanyn, turmys-tirshiligin, metafizikalyq-filosofiialyq dúnietanymyn, oi-sanasyn meilinshe anyq ári ǵajap beinelegen, eshqashan quny da joǵalmaityn, qadiri de ketpeitin qaitalanbas shyǵarma.
Muqtar Maǵaýin desek, kóz aldymyzǵa aibyndy Qazaq Ordasy elesteidi.
Ulan-baitaq saqarada údere kóship-qonyp júrip uly Qazaq Ordasyn qurǵan alashtyń alyp handary el úshin beinet keshti.
Jaýdan jaǵasy bosamady. Beibit ómir úshin alysty. Julysty. Oiy onǵa, sanasy sanǵa bólindi. Abai jaryqtyq aitqandai, aqyl altaý, oi jeteý boldy.
Mamyrajai shaq ornasa, el alańsyz sharýashylyq júrgizip, jurt qala salyp, úi turǵyzar edi. Eńbektiń jemisin, beinettiń zeinetin tatar edi.
Alyptar attan túsken joq, aiaǵy úzeńgide ketti. Jaqsylyqqa izdendi. Jaryqqa umtyldy.
Handar basqarǵan sherik, qolbasshylar bastaǵan tas túiin ásker qalyń buqarany sońynan ertip, oqshaý qonyp otyrǵan árbir aýyldy shepke ainaldyryp, jan-jaqtan antalap at qoiyp shapqan, ańdyzdap jaýar bulttai qaptaǵan jaýǵa maidan ashyp, dushpanǵa laiyqty toitarys berip, shapqynshylardy, basqynshylardy týǵan jerden túre qýyp otyrdy.
Sóitip, alyptar Handyq dáýirde mekenimizdi Otanǵa ainaldyrdy. Biz Otanymyzǵa shekarasy tolyq aiqyndalǵan zamanaýi memlekettik sipat berip, qasterli táýelsizdikke qol jetkizdik.
Handyq dáýirdiń kúrdeli obrazyn Muqtar Maǵaýin jasady.
Asqarǵa bailanysty, tipti, qiianat aitqan eken. Asqar – prozanyń tabiǵatyn ashty. Prozany áleýmettik taqyryptardan abstraktsiialyq aqyndyq prozaǵa qarai súiredi. Esikten – tórge...
Raqymjan aǵam keshirimi qiyn aýyr sózder aitqan eken. Abaidy dál bulai aiaqasty etý jaýdyń da qolynan kelmeitin siiaqty. Abai – qashanda zamandas tulǵa, pikir talastyr, kelispe, kemshin tustaryn kórset, Abai, báribir, sonysymen uly. Biraq, oǵan til tigizý...
Biz qashanda ataǵynan at úrketin aǵa tolqyn aqyn-jazýshylardan saliqaly, sabyrly, ziialy suqbat kútemiz. Óner-ádebiettiń bir kórinisi de sol – parasattylyq, ádildik jáne búginde el umytyp bara jatqan uiańdyq, bolmasa ziialy qarapaiymdylyq.
Qurmetpen Didar AMANTAI:
1) “Men sizge bir qyzyq aitaiyn, «Abai joly» romanyn endigi ýaqytta júz jerden jarnamalap, myń jerden tyqpalasań da báribir oqylmaidy. Bai-shonjardyń balasynyń ár jerge baryp keńes qylyp, jiyn-toi ótkizgeni kimge kerek”?
2) “Keibir jiyndarda «qazaqtyń aishyqty, kórkem tili menimen birge óledi» degendi aityp qalyp júrmin. Sóz - tiri qubylys. Ana tilimizdiń akademiialyq dárejesiniń astarynda qalyń oi, suńǵyla siýjettiń san túrin taba berýge bolady. Biraq, qalamger úshin álem qajet dep tabatyn bir aýyz sóz aitý qiyn. Qazaqtyń men degen jazýshylary: Ábish Kekilbaev, Oralhan Bókei, Táken Álimqulovtardyń ózi bundai dárejege jetken joq. Olar bar bolǵany orys pen eýropa ádebietiniń sátsiz sýrrogattary”.
3) “Seniń qandai derekterge súienip otyrǵanyńdy bilmeimin, biraq men Maǵaýindi klassik jazýshylardyń qataryna jatqyzbaimyn. Ol nashar jazýshy, jaman adam. Tula boiy tolǵan kek, bitpeitin yza, tarqamaityn ashý. Shyǵarmalarynan da sony baiqadym. Eshqandai sýretkerlik joq. Ózińiz oilap qarańyzshy, bas aiaǵy joq synyq sóilemmen kórkem shyǵarma jazýǵa bola mA”?
4) “Degenmen, onyń tabandy eńbegi men ǵalymdyǵyn moiyndaimyn. Tek, jyraýlar poeziiasyn ǵalym Hanǵali Súiinshálievtiń eńbeginen urlap, óz atyna menshiktep jariialaǵanyn aita keteiin. Ony men kez-kelgen jerde dáleldep bere alamyn”.
5) “Ótejan jaqsy aqyn. Bastapqy óleńderi ádebi ortaǵa jaǵymdy áser etti. Biraq ol ómiriniń sońynda Einshtein siiaqty bas aýrýymen aýyrdy. Meniń minezim qanshalyqty qyńyr bolǵanymen onyń keiingi óleńderin qabyldai almadym. Asqar Súleimenov jazýshy emes. Onyń «Aq kempiri» men «Qara shalynan» basqa jóni túzý kórkem shyǵarmasy joq. Ol bar bolǵany óziniń erkindigin ǵana qorǵaǵan adam. Biraq, álemdik deńgeidegi etnograf, ǵalym edi. Bilmeitin dúniesi joq. Degenmen, ekeýi de ózderi aitqandai klassikalyq týyndy qaldyrǵan joq. Ádebietti tek qana hobbi retinde qarastyratyn birqatar jazýshylar boldy”.