مۇقتار ماعاۋين – ۇلى جازۋشى
نەمەسە
راقىمجان وتارباەۆتىڭ بەس قاتەلٸككە ۇرىنعان ىزاعا تولى
پافوسى
سۇقبات بەرۋشٸ اۆتوردىڭ وڭدى-سولدى سٸلتەگەن اۋىر شوقپارىنان قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ شاڭىراعى شايقالىپ كەتكەندەي ەكەن.
سىيلايتىن اعام ەدٸ, نەگە قازاقتىڭ ۇستازى, ادامزاتتىڭ دانىشپانى ابايعا تٸل تيگٸزدٸ دەپ ويلادىم. ابايدى ەلەم وقىرمانى ٶتە جاقسى قابىلدادى. وعان دەلەل كٶپ.
ال “اباي جولى” – تاريح ساحناسىنان كەتٸپ بارا جاتقان, ات ٷستٸنەن تٷسپەگەن, جالىن تارتىپ مٸنگەن جىلقىنىڭ قادٸرٸنە جەتكەن, كٶشپەلٸ ٶمٸردٸڭ سوڭعى دەۋٸرٸن جانتالاسپەن باستان كەشكەن, باتىس تەحنيكامەن ارپالىسىپ جاتقاندا, رۋ تارتىسىمەن ەلەك, ٷنەمٸ كٶشٸپ-قونعان, جانتالاسا مۇراتىنا قول سوزعان نومادتاردىڭ بٸرٸ – كٶشپەلٸ قازاقتىڭ وي-ارمانىن, تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸن, مەتافيزيكالىق-فيلوسوفييالىق دٷنيەتانىمىن, وي-ساناسىن مەيلٸنشە انىق ەرٸ عاجاپ بەينەلەگەن, ەشقاشان قۇنى دا جوعالمايتىن, قادٸرٸ دە كەتپەيتٸن قايتالانباس شىعارما.
مۇقتار ماعاۋين دەسەك, كٶز الدىمىزعا ايبىندى قازاق ورداسى ەلەستەيدٸ.
ۇلان-بايتاق ساقارادا ٷدەرە كٶشٸپ-قونىپ جٷرٸپ ۇلى قازاق ورداسىن قۇرعان الاشتىڭ الىپ حاندارى ەل ٷشٸن بەينەت كەشتٸ.
جاۋدان جاعاسى بوسامادى. بەيبٸت ٶمٸر ٷشٸن الىستى. جۇلىستى. ويى ونعا, ساناسى سانعا بٶلٸندٸ. اباي جارىقتىق ايتقانداي, اقىل التاۋ, وي جەتەۋ بولدى.
مامىراجاي شاق ورناسا, ەل الاڭسىز شارۋاشىلىق جٷرگٸزٸپ, جۇرت قالا سالىپ, ٷي تۇرعىزار ەدٸ. ەڭبەكتٸڭ جەمٸسٸن, بەينەتتٸڭ زەينەتٸن تاتار ەدٸ.
الىپتار اتتان تٷسكەن جوق, اياعى ٷزەڭگٸدە كەتتٸ. جاقسىلىققا ٸزدەندٸ. جارىققا ۇمتىلدى.
حاندار باسقارعان شەرٸك, قولباسشىلار باستاعان تاس تٷيٸن ەسكەر قالىڭ بۇقارانى سوڭىنان ەرتٸپ, وقشاۋ قونىپ وتىرعان ەربٸر اۋىلدى شەپكە اينالدىرىپ, جان-جاقتان انتالاپ ات قويىپ شاپقان, اڭدىزداپ جاۋار بۇلتتاي قاپتاعان جاۋعا مايدان اشىپ, دۇشپانعا لايىقتى تويتارىس بەرٸپ, شاپقىنشىلاردى, باسقىنشىلاردى تۋعان جەردەن تٷرە قۋىپ وتىردى.
سٶيتٸپ, الىپتار حاندىق دەۋٸردە مەكەنٸمٸزدٸ وتانعا اينالدىردى. بٸز وتانىمىزعا شەكاراسى تولىق ايقىندالعان زاماناۋي مەملەكەتتٸك سيپات بەرٸپ, قاستەرلٸ تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتكٸزدٸك.
حاندىق دەۋٸردٸڭ كٷردەلٸ وبرازىن مۇقتار ماعاۋين جاسادى.
اسقارعا بايلانىستى, تٸپتٸ, قييانات ايتقان ەكەن. اسقار – پروزانىڭ تابيعاتىن اشتى. پروزانى ەلەۋمەتتٸك تاقىرىپتاردان ابستراكتسييالىق اقىندىق پروزاعا قاراي سٷيرەدٸ. ەسٸكتەن – تٶرگە...
راقىمجان اعام كەشٸرٸمٸ قيىن اۋىر سٶزدەر ايتقان ەكەن. ابايدى دەل بۇلاي اياقاستى ەتۋ جاۋدىڭ دا قولىنان كەلمەيتٸن سيياقتى. اباي – قاشاندا زامانداس تۇلعا, پٸكٸر تالاستىر, كەلٸسپە, كەمشٸن تۇستارىن كٶرسەت, اباي, بەرٸبٸر, سونىسىمەن ۇلى. بٸراق, وعان تٸل تيگٸزۋ...
بٸز قاشاندا اتاعىنان ات ٷركەتٸن اعا تولقىن اقىن-جازۋشىلاردان ساليقالى, سابىرلى, زييالى سۇقبات كٷتەمٸز. ٶنەر-ەدەبيەتتٸڭ بٸر كٶرٸنٸسٸ دە سول – پاراساتتىلىق, ەدٸلدٸك جەنە بٷگٸندە ەل ۇمىتىپ بارا جاتقان ۇياڭدىق, بولماسا زييالى قاراپايىمدىلىق.
قۇرمەتپەن ديدار امانتاي:
1) “مەن سٸزگە بٸر قىزىق ايتايىن, «اباي جولى» رومانىن ەندٸگٸ ۋاقىتتا جٷز جەردەن جارنامالاپ, مىڭ جەردەن تىقپالاساڭ دا بەرٸبٸر وقىلمايدى. باي-شونجاردىڭ بالاسىنىڭ ەر جەرگە بارىپ كەڭەس قىلىپ, جيىن-توي ٶتكٸزگەنٸ كٸمگە كەرەك”?
2) “كەيبٸر جيىنداردا «قازاقتىڭ ايشىقتى, كٶركەم تٸلٸ مەنٸمەن بٸرگە ٶلەدٸ» دەگەندٸ ايتىپ قالىپ جٷرمٸن. سٶز - تٸرٸ قۇبىلىس. انا تٸلٸمٸزدٸڭ اكادەمييالىق دەرەجەسٸنٸڭ استارىندا قالىڭ وي, سۇڭعىلا سيۋجەتتٸڭ سان تٷرٸن تابا بەرۋگە بولادى. بٸراق, قالامگەر ٷشٸن ەلەم قاجەت دەپ تاباتىن بٸر اۋىز سٶز ايتۋ قيىن. قازاقتىڭ مەن دەگەن جازۋشىلارى: ەبٸش كەكٸلباەۆ, ورالحان بٶكەي, تەكەن ەلٸمقۇلوۆتاردىڭ ٶزٸ بۇنداي دەرەجەگە جەتكەن جوق. ولار بار بولعانى ورىس پەن ەۋروپا ەدەبيەتٸنٸڭ سەتسٸز سۋرروگاتتارى”.
3) “سەنٸڭ قانداي دەرەكتەرگە سٷيەنٸپ وتىرعانىڭدى بٸلمەيمٸن, بٸراق مەن ماعاۋيندٸ كلاسسيك جازۋشىلاردىڭ قاتارىنا جاتقىزبايمىن. ول ناشار جازۋشى, جامان ادام. تۇلا بويى تولعان كەك, بٸتپەيتٸن ىزا, تارقامايتىن اشۋ. شىعارمالارىنان دا سونى بايقادىم. ەشقانداي سۋرەتكەرلٸك جوق. ٶزٸڭٸز ويلاپ قاراڭىزشى, باس اياعى جوق سىنىق سٶيلەممەن كٶركەم شىعارما جازۋعا بولا ما”?
4) “دەگەنمەن, ونىڭ تاباندى ەڭبەگٸ مەن عالىمدىعىن مويىندايمىن. تەك, جىراۋلار پوەزيياسىن عالىم حانعالي سٷيٸنشەليەۆتٸڭ ەڭبەگٸنەن ۇرلاپ, ٶز اتىنا مەنشٸكتەپ جارييالاعانىن ايتا كەتەيٸن. ونى مەن كەز-كەلگەن جەردە دەلەلدەپ بەرە الامىن”.
5) “ٶتەجان جاقسى اقىن. باستاپقى ٶلەڭدەرٸ ەدەبي ورتاعا جاعىمدى ەسەر ەتتٸ. بٸراق ول ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىندا ەينشتەين سيياقتى باس اۋرۋىمەن اۋىردى. مەنٸڭ مٸنەزٸم قانشالىقتى قىڭىر بولعانىمەن ونىڭ كەيٸنگٸ ٶلەڭدەرٸن قابىلداي المادىم. اسقار سٷلەيمەنوۆ جازۋشى ەمەس. ونىڭ «اق كەمپٸرٸ» مەن «قارا شالىنان» باسقا جٶنٸ تٷزۋ كٶركەم شىعارماسى جوق. ول بار بولعانى ٶزٸنٸڭ ەركٸندٸگٸن عانا قورعاعان ادام. بٸراق, ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ ەتنوگراف, عالىم ەدٸ. بٸلمەيتٸن دٷنيەسٸ جوق. دەگەنمەن, ەكەۋٸ دە ٶزدەرٸ ايتقانداي كلاسسيكالىق تۋىندى قالدىرعان جوق. ەدەبيەتتٸ تەك قانا حوببي رەتٸندە قاراستىراتىن بٸرقاتار جازۋشىلار بولدى”.
.jpg)
