(Alas taipasy týraly ańyz)
Men bul ańyz-áńgimeni budan elý jyl buryn, el kezip júretin áldebir emshi shaldan estigem. Estigende de jáibir jaǵdaida emes, kóldeneń jabysqan keselden esimdi endi jiia bastaǵan kezimde. Sol sáttegi aýrýmen arpalysqan jai-kúiim men janymda saqalyn sipap qoiyp, este joq eski zamannan sóz qozǵap otyrǵan aq shapandy aqsary shal esime tússe, qazirge deiin qaradai denem titirkenedi. Ras, sondaǵy meniń jaiym da máz emes, shaldyń áńgimesi de tym aýyr edi.
Já, bárin de basynan... Altynshy klasta oqityn kezim. Kóktemgi kanikýlda Altaidyń bir qoinaýynda qoi baǵyp otyrǵan áke-sheshemniń janyna barǵanmyn. «Oqýdan sharshap kelgen» meni qoi sońyna salyp, qotyr tai mingizgen olar joq. Mektep kitaphanasynan kóterip kelgen bir qushaq kitabymdy kúni boiy oqimyn da jatamyn. Ózim «Tompi» dep erkeletetin bes jasar inimnen basqa kúndiz janymda eshkim bolmaidy. Onyń da mende sharýasy az, bir buryshta kúbir-kúbir sóilep asyǵymen oinaidy da otyrady. Keide sheshemmen birge qozy baǵyp ketedi. Ákem bolsa tańerteńnen keshke deiin óriste. Al meniki tek úide jatyp kitap oqý. Úidiń úi deitindei siqy da joq. Qaraǵaidan qiyp salǵan jalǵyz bólme. Esik jaqtaǵy buryshta – búiiri jyrtyq temir pesh. Tórde – qabat-qabat etip jinap qoiǵan júk: kórpe-jastyq, matras. Oń jaqtaǵy qabyrǵada – tórt shynyly kishkentai tereze. Onyń bir kózi ylǵi ashyq turady. Esikti bireý ashyp qalsa boldy, terezeden urǵan kóktemgi yzǵar óńmenińnen ótedi. Eń tamashasy sol, meniń mektep kitaphanasynan alyp kelgen kitaptarymnyń birinen biri qyzyq bolyp shyqqan. Qaisysyn bastasam da aiaǵyna jetkenshe asyǵamyn. Qaisysyn oqysam da siqyrly-syrly tańǵajaiyp álemge tap bolamyn. Iá, qai jaǵyma qarasam da... qyzyldy-jasyldy, aishyqty-órnekti, qupiialy-jumbaqty bir keremet dúnie! Osynaý san tústi, san boiaýly, taǵdyrly-tartysty ómirdiń ishine kirgen saiyn ózimniń jalǵyz bólmeli jaman qarasha úide jatqanymdy múlde umyta bastaimyn. Umytqanym sondai, birde Kapitan Granttyń balalarymen birge kók teńizdi kóktei júzip, alys araldarǵa attanyp bara jatamyn; endi birde Tom Soer men Geklberige joldas bolyp, qaidaǵy bir qazynany izdep júremin; odan soń júk kemelerin tonap júrgen teńiz qaraqshylaryna ilesip ketemin. Olar bireýlerdi atsa – atýǵa, shapsa – shabýǵa daiyn ekenimdi sezemin. Al osy «dostarym» áldebir sátsiz jaǵdaiǵa ushyrai qalsa, «oi, áttegen-ai!» dep ornymnan atyp turatyn da kezderim bolady.
Sonda ǵana men baiqus jańaǵy kók teńizde emes, qazyna aralynda da emes, qoishynyń qońyr úiinde jatqanymdy bilip, birtúrli kóńilsiz kúige túsemin. Sosyn shalqamnan jatqan kúii úidiń kópten beri áktelmegen kir-kir tóbesine qadala qarap, uzaq-uzaq qiialǵa batamyn. Klastas dostarymdy tańqaldyratyndai ne isteýge bolady dep oilaimyn. Jasym bolsa mine, on birge keldi. Biraq osy ýaqytqa deiin bireýdi eleń etkizetindei eshteme istemegen ekenmin. Sabaqqa únsiz baryp, únsiz qaitqannan basqa bitirip júrgen túgim joq. Al mendei anaý Tom Soerdi qarashy! Qandai tapqyr da tabandy bala. Sol mineziniń arqasynda, áne, bar maqsatyna jetti, tynbai izdep júrip tyǵýly jatqan kómbeniń kózin ashty. Sóitip bir-aq kúnde búkil jurtty tańqaldyryp, shylqyǵan bai bop shyǵa keldi. Al meniń... jyrtyq shulyqtan bashpaiym shyǵyp jatqan túri mynaý. Ne isteimin? Qalai ba-ai adam bolýǵa bolady? Shirkin-ai, bir ǵajaiyptyń kúshimen áldebir jerde kómýli jatqan dorba-dorba altyn-kúmisti taýyp alsam ǵoi... Altyn-kúmis! Jarq-jurq etken asyl tastar! Ánsheiinde ánshiler «Altyn Altai» dep án salady. Sol altyny qaida onyń? Sony qalai tabýǵa bolady?.. Toqta. Baiaǵyda bizdiń eldiń bailary Qytaiǵa qashqan kezde bar bailyǵyn osy jaqqa tyǵyp ketken deýshi edi. Múmkin solardy izdesem qaitedi? Oiym san-saqqa ketip dóńbekshi beremin. Aqyry bul oiymnan túk shyqpaitynyna kózim jetken. Qorjyn-qorjyn altynyn op-ońai jerge jasyryp ketetin sol bailar aqymaq deisiń be. Joq, basqa, basqadai qazyna izdeýim kerek.
Óstip miymdy myń-san oilar shyrmap jatqanda... kenet tarih-muǵalimniń bir sózi esime túse qalǵan da, qýanǵannan ornymnan ushyp turǵanmyn. Birde ol aýyl shetinde uzynnan uzaq sozylyp jatqan obalar tizbegin bizge kórsetip turyp: «Bular – myńdaǵan jyl burynǵy bizdiń ata-babalarymyzdyń ziraty ǵoi. Sol kezdegi dini uǵym boiynsha adam bu dúniede jiǵan-tergeniniń qyzyǵyn o dúniede de kóredi degen oimen ólgenniń múlkin ózimen birge kómgen. Onyń ishinde, árine, altyn-kúmis, asyl zat ta bolady. Sony bilgen ózge jurttyń ury-qarylary bulardy kóp tonaǵan. Biraq saý qalǵandary da bolýy múmkin» degen. Sondai obalardyń bir-ekeýi aýyldaǵy bizdiń úidiń ogorodynda da bar edi. Ákem kartop egetin jer jyrtqan kezde, olardy ylǵi ainalyp ótetin. Nege sony qazbasqa? Qazý kerek! Dál sol eki obaǵa eshkimniń qoly timegen shyǵar... Kózime jalt-jult etken altyn buiymdar, nebir asyl tastarmen bezendirilgen ádemi áshekeiler elesteidi. Sol ǵajaiyp buiymdar qolyma qazir tietindei denem bir ysyp, bir sýidy. Júregim lúp-lúp soǵady... Óstip jatyp qalai uiyqtap ketkenimdi bilmeimin. Jáne qansha uiyqtaǵanymdy da bilmeimin. Áiteýir, tuiaq serippei eki-úsh saǵat qatyp qalsam kerek. Oianǵan sátte dir-dir etip tońyp jatqanymdy bildim. Esik aiqara ashyq qalypty. Tereze de ashyq. Syrttan soqqan sýyq jel úi ishinde gýlep tur. Mana tómengi buryshta asyqtaryn máshin etip oinap otyrǵan «Tompiym» kórinbeidi. Esikti ashyp ketken sol ekeni anyq. Baiqaimyn, murnym bitelip qalǵan siiaqty, pyr-pyr etip ázer dem alamyn. Basym meń-zeń. Shekem shyń-shyń etedi. Ornymnan tura berip etbetimnen quladym. Qisalańdap qaita turdym. Tizem dir-dir etedi. Táltirektep syrtqa shyqtym. Tań atyp qalǵan eken deimin. Kún qyp-qyzyl bolyp jelke tusymnan shyǵyp keledi. Batys jaqtan. Bunysy nesi, kún shyǵystan shyǵýshy edi ǵoi deimin. Úidegiler qaida? Nege búgin bári erte turyp ketken? Bir mezet qusqym kelgen. Biraq loqsyp-loqsydym da qoidym. Sosyn basym ainalyp biraz turdym da, tái-tái basyp úi buryshynda turǵan aǵash shórkege kep otyrdym. Kózim botalap sonaý shyǵys beldeýdegi taýlardyń shoǵyr-shoǵyr qyr arqasyna qaraimyn. Joq, taýlar emes, jal-jal bolyp tóńkerile tógilip jatqan kók teńizdiń kókdoly tolqyndary siiaqty. Sol tolqyndardy qaq jaryp, áne, Altaidyń Aqsóre shyńy aq jelkendi kemedei áldeqaida asyǵa júitkip barady. Kapitan Granttyń kemesi. Onda eshkimnen, eshnárseden qoryqpaityn teńizshi balalar bar. Shirkin-ai, solarmen birge adam aiaǵy baspaǵan alys-alys araldarǵa attanyp ketsem ǵoi... Kútpegen jerde sol jaq tusymnan sekire júgirgen aiaq dybysy estilgendei boldy. Jalt qarasam... maǵan qarai arsalańdai umtylǵan ózimizdiń sabalaq júndi aqtós it eken. Es jiǵanymsha ústime mine tústi de, betimdi jalap aldy. «Ket-ei!» dep tumsyqtan bir urdym. Ol jalt burylyp eki-úsh qadam jerge búlkektep bardy da, shoqiia otyrdy. Kózi maǵan muńaia qadalǵan. Quddy «bul adam degen maqulyqty súiip alsań da jaqpaisyń» dep turǵandai. Artynsha jelke jaǵymnan... sur shekpeni sólbireiip, qara bórki myjyraiyp, tory atyna miqiia mingen ákemdi, onyń sońynan... inimdi qolynan jetelep, kirzi etigi salpyldap kele jatqan sheshemdi kórdim. Nege ekeni belgisiz, olardyń osy túri maǵan sonshama kóńilsiz, sonshama júdeý kórindi. Basyma birinshi ret «meniń ákem nege qoishy boldy eken?» degen oi kelgen.
– Ói, sen nege syrtta otyrsyń? – dedi ákem atynan túse berip.
Úndemedim.
– Balam-aý,myna otyrysyń ne? Ústińe birdeme ilip shyqpadyń ba? – dedi sheshem janyma jaqyn kelip.
Úndemedim.
– Aǵa, men qozylarmen oinap keldim, – dep «Tompiym» moinyma asyla túskende ǵana selt ettim. Júregim eljirep ketti. Onyń tompiǵan betinen súieiin dep ornymnan tura bergende... shaiqalaqtap baryp tizerlei quladym. Mańdaiymmen jer súzdim.
– Oibai, kótek! Mynaý aýyryp qalǵan ba?! – dep, sheshem de ańyrai ústime qulaǵan.
– Ói, ói, mynaǵan ne bolǵan-ei! – dep ákemniń shoshyna daýystaǵanyn estimin.
Sheshemniń yp-ystyq qushaǵy... Birdeme degim keledi. Biraq dei almaimyn. Keýdemdi bir nárse ashyta túskendei. Basym ainalyp... joq, jer tóńkerile bergendei... Budan keiin... ákemniń meni qushaqtai kóterip úige ala jónelgeni, tór basyna jatqyzyp, mańdaiyma sýyq sý basqany, sheshemniń jylap júrip bir-eki túiir dári ishkizgeni – buldyr-buldyr esimde.
...Kúndiz be, tún be... óńim be, túsim be – bilmeimin... Meniń oqyp jatqan kitabymdy «Tompiym» qolymnan jula qashyp, syrtqa qarai zyta jónelgenin kóremin. «Toqta! Tasta kitapty!» dep sońynan qýyp beremin. Ol toqtamaidy, saq-saq kúlip taýǵa qarai qashady. Men janushyra qýa túsemin. Qolymda teńiz qaraqshylarynyń kolt pistoleti. «Toqta! Toqta! Atamyn!» deimin aiqailap. Ol toqtamaidy, júgirgen boida jolai kezikken biik qaraǵaidyń basyna órmelei jóneledi. Joq, qaraǵai emes, jelkendi kemeniń biik dińgegi. «Tompi» sonyń basyna shyǵyp alyp, qolyndaǵy kitap betterin jyrtyp-jyrtyp jelge ushyrady. Men kolt pistoletimen ony atyp jiberemin. Ol shyńǵyra qulai beredi.
– Áke-e, áke-e! Men Tompidy attym, – deimin býlyǵa qystyǵyp. Ákem mańdaiymnan sipaidy. Alaqany sup-sýyq. Ústinde appaq shapan. Saqaly da appaq. Ákemniń saqaly joq edi ǵoi deimin. Sosyn... kóz aldymda kólbeńdegen jańaǵy kóp eles birtindep alystai tústi de, jalǵyz ǵana adamnyń beinesi qalǵan... Saqaly keýdesine túsken úlke-en aqsary shal. Sup-sýyq alaqanymen mańdaiymnan sipap qoiady. Odan áride taqyr basy salbyrap ákem otyr. Túsim emes – óńim. Eles emes – kádimgi ákem men áldebir shal.
– Batyr, qalaisyń? – deidi shal, badyraiǵan alakózin maǵan tik qadap. Denem dir ete qaldy da, kózimdi juma qoidym. Bul kim? Qaidan júrgen adam?
– Ash, balam, kózińdi, – deidi ol ámirli daýyspen.
Ashpadym. Qorqyp jatyrmyn. Bas barmaǵyn batyryp bilezigimnen ustaǵanyn bildim. Qolymdy odan julqi tartyp edim, taskeneshe jabysqan saýsaqtar jibermedi.
– Qoryqpa, qulynym. Bul kisi – emshi atań ǵoi. Tamyryńdy ustasyn da. – (Ákemniń daýysy).
Shal ustaǵan bas barmaqtyń basynan lúp-lúp soqqan qantamyrdyń búlkilin sezemin. Nedáýir ýaqyttan keiin shal:
– Balaǵa jel tigen. Shaitan urǵan. Sý ákelińdershi, – degenin estidim.
Tómen jaqtan tyrp-tyrp basqan aiaq tyqyry bilindi.
– Ata, aityńyzshy, balaǵa ne bolǵan? Myna dertten aiyǵa ma, joq pa? – (Sheshemniń daýysy).
– Abyrjyma, qaraǵym, erteń-aq qur attai shabady. Qatty jel tigen ǵoi. Úide balany jalǵyz qaldyrýǵa bola ma. Eski qystaý, ien jer. Jyn bar, shaitan bar degendei...
Betime búrkip jibergen sýyq sýdan selk etip, kózimdi ashyp alǵanymdy bilmei qaldym.
Shaldyń erini jybyrlap birdeme oqyp otyr. Oqyp-oqyp alyp betime «sýf» deidi ystyq demimen. Taǵy oqidy. Taǵy da – «sýf, sýf». Osyny birneshe qaitalady da:
– Basyn kóterip otyrǵyz, – dedi ákeme.
Ákem jelkemnen demep keýdemdi tiktep otyrǵyzdy. Shal ornynan turdy. Qolynda qamshy. Kirpidei jiyryla qaldym. Qazir soǵady.
– Ket, báleket, ket!
Arqamnan qamshy sipap ótti. Aýyrǵan joq.
– Ket, báleket, ket! Oiǵa ket! Qyrǵa ket! Sýǵa ket! Sýf! Sýf!
Qamshy arqamnan jáne sipap ótti. Baiqaimyn, boiym shynynda da jeńildep, sergip qalǵandai.
– Endi jyly búrkenip jat, – dedi shal betime kúlimsirei qarap.
Jattym. Shal jiiýly júkke arqasyn súiei otyrdy. Jerge dastarqan jaiyldy. Artynsha býy burqyrap qýyrdaq, shái keldi. Kórpeniń bir buryshynan syǵalai qaraimyn. Maǵan kóldeneń jabysqan kesel-derttiń biri oiǵa, biri qyrǵa ketkenine sengendei ákem men sheshem endi jaibaraqat shái ishýge kirisken. Ekeýiniń ortasynda «Tompiym» otyr tompiyp. Maǵan jáýteń-jáýteń qaraidy. «Meni nege attyń?» deitindei. Kózim jasqa tolyp ketti. Ornymnan ushyp turyp súiip-súiip alǵym keldi. «Túý, manaǵynyń bári túsim bolǵany qandai jaqsy boldy» deimin júregim eljirei qýanyp.
– Jel tigennen adam óstip es-túsinen aiyryla ma, – deidi ákem. – Túni boiy jyn qaqqandai sandyraqtap shyǵady. Bul ózi basqa bir dertke ushyraǵan joq pa osy?
Shal jymiyp kúldi. Sosyn sháiin soraptai otyryp:
– Qaraǵym, jel degen ońai jaý emes. Baiaǵyda irgeden soqqan jyndy jeldiń kesirinen bir taipa el múlde quryp ta ketken, – dedi.
Men eleń ettim. «Jyndy jeli» nesi? Bir taipa eldiń quryp ketkeni qalai?
– Qyzyq eken, – dedi ákem tańdanyp.
– Qyzyq emes, sumdyq de. Sol sumdyqqa jetkizgen – maqtanshaq qatyndardyń dańǵoilyǵy bolǵan.
Sheshem imenshiktep tómen qarady. Buny baiqap qalǵan shal:
– Shyraǵym, ol zamandaǵy «qatyn» sóziniń qazirgi áiel zatyna qatysy joq. Sonan keiin... men aýyzǵa alǵan taipanyń kósemi qolastyndaǵy adamdardyń erkegin de, áielin de keide «qatyn» dep sóileitin ádeti bolǵan.
– Aqsaqal, siz bir qyzyq áńgimeniń ushyn shyǵaryp otyrsyz. Eger aiyp bolmasa, osy áńgimeni túp-túgel aityp berińizshi bizge. Myna bala da tyńdasyn, – dep ákem qopańdai túsken.
– Bala tyńdaǵanmen qazir bárin túsinbeidi. Tek keibir jailar ǵana qyzyq kórinýi múmkin. Biraq eseie kele mundaǵy árbir sóz esine qaita túsip, qatty oilanatyna meniń kúmánim joq.
– Oipyrmai, ishti keptirdińiz-aý, aqsaqal. Aityńyzshy. Bárin basynan bastańyzshy.
Shal saqalyn saýmalap biraz oilanyp otyrdy da, tamaǵyn qyrnap, bir-eki ret jótkirinip qoidy. «Tezirek sóilese eken, aitsa eken» dep men jatyrmyn.
– El bar jerde eskiden qalǵan sóz bolady. Ondai sóz atadan balaǵa, baladan nemerege, nemereden shóberege jetip, urpaqtan urpaqqa kóshedi. Meniń aitqaly ortyrǵanym da – sol eskilikti sózdiń biri ǵoi, – dedi shal. – Al endi tyńdai berińder...
...Sonaý erte dúniede, osy Altaidan kóp alys jerde, óris toly maly bar, shańyraq toly jany bar, aǵash ýyqty, kiiz týyrlyqty Alas degen taipa tirshilik etedi. Oǵan kórshiles kóship-qonyp júretin, naizasy kók, qylyshy kóp Mundar degen taǵy bir taipa bolady. Osy taipa eshkimmen qaq-soǵy joq Alas taipasyn qaita-qaita shaýyp, malyn aidap áketip, janyn bailap áketip, ámse tynyshtyq bermeidi. Alastyń alaókpe jigitteri birneshe ret óz kósemderiniń aldyna kelip: «Aldiiar taqsyr, mundarlar ábden basynyp bitti. Atqa qonaiyq, aldaspandy qynnan sýyraiyq» deidi. Biraq kósem: «Áli de shydaiyq. Kim ne istese de tóze turaiyq. Birde bolmasa birde táýbaǵa keler, es jiiar. Olarmen qazir aiqasamyz dep onsyz da az halqymyzdy qyryp almaiyq», – dep kópke basý aityp otyra beredi. Alaida mundarlar kósem kútkendei «esterin jimaidy». Es jimaq túgil kún ótken saiyn esire túsedi. Esirgenderi sondai, birde bes-alty mundar tapa-taltúste kósem otyrǵan orda aldyna shańdata shaýyp kelip, bulǵarymen oralǵan uzynsha bir zatty esik aýzyna tastai bere shaba jóneledi.
Kósem bulǵary oraýyn ashyp qaraǵanda, uzynnan qatar salynǵan eki zatty kóredi. Biri – úshkir basyna altyn saqina kigizgen qara kóseý de, ekinshisi – órimi tarqatylǵan buzaýtis qamshy eken.
– Bul ne? – dep kósem janynda otyrǵan kópti kórgen, kóp jasaǵan taipa aqsaqalyna burylady:
– Bul mundar taipasynyń «burymdyńdy kúń etem, tulymdyńdy qul etem» degeni, – deidi aqsaqal. – Jáne bul – mundarlardyń óz kúshine ábden sengeni. Sengeni sol – tapa-taltúste ordańnyń aldyn shań qyldy. Shań qylǵandy qan qylatyn senen bir adam shyqpady. Bul – taipańnyń namys oty óshkeni. Sen «shydai tur da tóze berińmen» asyl tekti Alasty osyndai kúige túsirdiń.
Aqsaqal oilana otyryp taǵy sóileidi. Sóilegende búi deidi:
– Jerimiz jánnat edi, mundarlar tozaq qyldy. Bul jer endi bizge qonys bolmaidy. Sonaý Altai jaqqa qarai jyljýymyz kerek. Biraq oǵan bizdi mundarlar ońai jetkizbeidi. Olarmen jol boiy aiqasyp-shaiqasatyn júrekte ot, boida kúsh bar ma bizde? Álde shynymen bári sónip bitken be?
Bastary salbyrap-salbyrap únsiz otyrǵan nókerler kóz astymen kósemge qaraidy. Kósemniń tik qabaǵy túiile túsedi, túiilgen qabaqpen birge bet-júzi de túnere beredi. Sosyn bir sát ornynan silkine turyp, tý syrtynda ilýli turǵan , kópten beri sabyna qol timegen almas qylyshty qynabynan sýyryp alady. Jarq etken qylysh júzin kórgende, búkil orda ishi qoparyla tik kóteriledi.
– Alas! Alas! – deidi qylyshtaryna qol salyp.
– Alas! Alas! – deidi syrttaǵylar naizalaryn kóterip.
– Alas! Alas! – deidi óristegi malshy menen jalshy da.
– Estidiń be, kórdiń be mynany! – deidi aqsaqal kósemge. – Ishtegi alashubarǵa, syrttaǵy qarashubarǵa basyńdy shulǵi berýmen asyl tekti qanyńdy keshe mańyraǵan qoi ettiń, búgin qylyshyńnyń bir jarqylymen bárin qaita arystan qyldyń aqyrǵan. Atyńa min endi!
Kósem atqa minedi. Taipa túgel qoparyla turady. Bul – qara kúzdiń aiaǵy, qaqaǵan qystyń basy edi. Sóitip maldy-jandy qalyń kósh shubyra sozylyp, sonaý alystaǵy Altaidy betke alady.
(Emshi shal sóilep otyr. Úi ishi alakóleńke. Jiiýly dastarqan shetinde bilteli sham óleýsirei janady. Sheshem men Tompi inim bir buryshta pyr-pyr uiqyǵa basqan. Shaldyń eki jaǵyna jańbastai qisaiyp, áńgimeni uiyp tyńdap jatqan ákem ekeýimiz ǵana. Shyndyǵynda, men áńgime tyńdap emes, bir qyzyq kino kórip jatqandaimyn. Joq, qyzyq emes, úreili, qorqynyshty kino. Kóz aldymda... qym-qiǵash kórinister... Appaq qarly asýlar... Asý ústi aq tuman. Aq tumanǵa buldyrai sińgen salqar kósh. Qulaǵyma syńsyǵan án keledi alystan... «Aýylym kóship barady taýdan asyp, taýdan asqan bulttarmen aralasyp»... Bir búiirden jalańdaǵan qylyshty, shoshańdaǵan naizany kóremin... Kóshke qiqýlai shapqan qalyń qol... Azan-qazan aiqai-shý... Ysqyrynǵan jebeler. Sartyldaǵan qalqandar. Shyńǵyrǵan daýys... shyryldaǵan bala... Bir kórinisten – bir kórinis... kóz aldymnan kóshe beredi kólbeńdep... Shyń basynda aýa jetpei býlyqqan adamdar... Quz-qiiadan quldyrai qulaǵan jylqylar... Jol boiy ashtan ólip qyrylyp jatqan qoi-eshki. Qulaǵyma taǵy da zarlai salǵan án estiledi alystan... «Qarataýdyń basynan kósh keledi, kóshken saiyn bir tailaq bos keledi...».Men kórgen kinolardyń birinen de mundai tóbe quiqańdy shymyrlatar zarly ándi estigen emespin. Men oqyǵan kitaptardan da dál osyndai jan túrshiger kórinister kezdespegen. Shal áli sóilep otyr...)
– Sonymen, ne kerek, anaý qara kúzdiń aiaǵynda jolǵa shyqqan kósh birde jaýdyń qylyshynan, birde qystyń sýyǵynan, taǵy bir jerde ashtyq pen indetten qyryla-qyryla kelip, kelesi kóktemniń basynda ǵana osy Altaidyń bergi betine jetedi. Jarym-jartysy ǵana. Erkekkindikti az qalǵan. Bala ataýly kózge sirek túsedi. Bas kóterip, qara kóbeitip júrgenderdiń kóbi – qatyn-qalash, qyz-qyrqyn. Buny kórgen kósem:
– Biz Táńirdiń qatal synynan óttik. Kózdegen jerge jettik. Ár shańyraqtyń ýyǵy siredi, biraq qanaty bútin. Besigimiz qisaidy, biraq ony túzeitin qolymyz saý. Táńirim endigi jerde qatynnyń kózin besikten, qulaǵyn erkekten aiyrmasyn! Taipanyń basty urany da osy bolsyn, – deidi.
Sonda taipa aqsaqaly basyn ántek kóterip:
– Bul sóz taipanyń urany ǵana emes, temirdei berik zańy da bolsyn! – deidi.
(Mynaý bir qyzyq uran, qyzyq zań eken deimin men tańdanyp. Deimin de áńgimeni odan ári tyńdaimyn).
– Jańa jerge taipa jaqsy ornyǵady. Az-aq jylda óris malǵa, qonys janǵa tolady. Ár shańyraqtan on-onbesten órip shyqqan órimdei jastar taipanyń sánine ainalady. Olardyń mingeni quiryq-jaly tógilgen kileń sáigúlik, kigenderi sýsyldaǵan jibek pen jyltyldaǵan torqa bolady. Káride qaiǵy, jasta ýaiym bolmaidy. Jalshy menen malshynyń jegeni aldynda, jemegeni artynda, aýyzdarynan aq mai aǵady.
(«Pa, shirkin», – deidi qisaia jatqan ákem tamsanyp. Deidi de tereń kúrsinedi. Men kórpemdi jelpip-jelpip qoiamyn. Shal sóilep otyr).
– Sol zamanda, sonaý teristikte aǵashtan úi, tastan qorǵan saldyrǵan Orman degen taǵy bir taipa bolǵan eken, – dep shal áńgime arnasyn kilt basqa jaqqa burǵan. – Kúnderdiń kúni ol taipanyń alys jerden saýda jasap oralǵan adamdary birden óz kósemderiniń aldyna keledi.
– Aldiiar taqsyr, – deidi olar alqyna sóilep. – Saian taýlarynyń arǵy jaǵynan, Altai taýynyń bergi jaǵynan Alas degen bir taipany kórdik. Kórip qana qoiǵamyz joq, eki-úsh kún saýda jasap, ishki tirlikterimen de jaqsy tanystyq. Mundai qyzyq taipa esh jerde joq shyǵar.
– Al nesi qyzyq, aityńdar, – deidi kósem.
– Aldymen tańqalǵanymyz, ol taipanyń adamdary altyn-kúmis, asyl tas degenge múlde qyzyqpaidy eken, – deidi biri.
– Joq, qyzyǵady. Jyltyraqty kórgende qatyndarynyń kózi ottai janady. Biraq bailaryna qaraidy da, jym bolady, – deidi ekinshisi .
– Jáne qyzyǵy, – deidi úshinshisi, – kósemderi áiel zatyn erekshe ardaqtaidy eken. Ony mynadan kórdik. Bir jas jigit kósilip otyrǵan kempirdiń aiaǵyn attap ótkeni úshin kósem oǵan qyryq dúre saldyrdy.
– O-o! Keremet eken!
– Bizde de solai bolsa ǵoi, – dep kósem janyndaǵylar janyǵa túsedi.
– Odan da qyzyǵy mynaý, – deidi tórtinshisi. – Kósem qatyndardy ardaqtaýmen qatar jazalai da biledi eken. Ol qazan qaqpaǵyn ashyp ketken bir kelinshektiń uzyn qara burymyn kóptiń kózinshe kestirip jiberdi.
– Qoi-ei! Bunysy nesi?
– Qaqpaqta turǵan ne bar!
– Mynaýyń kósem emes, kázzap qoi, – dep kósem janyndaǵylar, endi túńile bastaidy.
– Toqtańdar! – deidi osy mezette olardyń taipa aqsaqaly. – Sender bul istiń mánin túsinbegensińder. Kóshpendi jurtta «Qazannan qaqpaq ketse, itten uiat ketedi» degen sóz bar. Bul – aldymen, tártipti meńzeitin sóz. Tártip te – qazannyń qaqpaǵy siiaqty. Ol ketse, bári de ketedi. Uiat ta, ar da, ynsap ta. Kósem sony isharamen bildirgen. Ekinshiden, olar úshin qazan – yrys-nesibeniń belgisi. Kóptiń yrys-nesibesi ashyq jatsa, oǵan kim qol salmaidy, kim tumsyǵyn tyqpaidy. Bul kóshpendiler degeniń bárin isharamen, ymmen bildiretin jurt qoi.
Dúniede bizden aqyldy eshkim joq dep biletin Orman taipasynyń adamdary bir-birine ańtaryla qaraidy. Qabaqtary túsedi, aýyzdary salpiiady. Artynsha álgi saýdagerlerdiń biri:
– Alas taipasynyń eń qyzyǵarlyǵy sol, olardyń erkekteri óte uzaq jasaidy eken, – deidi. – Mysaly, biz kórgen kósemderiniń jasy júzde bolsa, taipa aqsaqaly júz jiyrmaǵa kelipti.
Manadan beri ishtei ottapsyńdar dep otyrǵan taipa kósemi endi ǵana selt etip:
– Aý, basqadan buryn osyny aitpaisyńdar ma, túge! Olar sonda ne iship, ne jeidi eken? – dep kúiip ketkendei bolady.
(Emshi shal ákeme kúle qarap: «Qai zamanda qai kósem uzaq jasaǵysy kelmegen deisiń. Olardyń ómiri ekeýimizdikine qaraǵanda jaqsy ǵoi» deidi. Ákem kúlgen joq. Men de ezý tarta almadym. Shal áńgimesin ári jalǵaǵan).
– Olar kóbinde jylqynyń etin jeidi, qymyz degen ashqyltym birdeme ishedi, – deidi saýdager.
– Kóshpendilerdiń bári solai. Biraq olardyń bári birdei uzaq ómir súrgenin kórgem joq. Bunyń basqa bir sebebi bar, – dep kósemniń basy qatady. Sosyn oilana kelip:
– Jeriniń sýy qalai? – deidi.
– Bizdiki siiaqty... móp-móldir.
– Aýasy she?
– Aiyrmashylyq joq... Súri qardai syńǵyrlap tur.
– Shóbi?
– Kádimgi bizdiń shóp.
– Ol erkekterdiń qatyndary jas shyǵar?
– Jasy da, kárisi de bar.
Bul sózderdiń biri de kósemdi qýanta almaidy. Amaly quryǵan ol, aqyry:
– Sender bylai... Sol erkekterdiń ózimen bul jóninde sóilesip kórdińder me?
– Sóilestik.
– Iá, olar, ne deidi?
– Olar bylai deidi... – dep saýdagerler qipaqtap qalady. Buny aitsaq pa, aitpasaq pa deitindei.
– Iá, ne deidi olar? Tezirek aitpaisyńdar ma sony?
– Olar bylai deidi. «Bizdiń uzaq jasaitynymyzdyń basty sebebi... mynaý» deidi, – dep jáne kibirtiktei bergende, ashýǵa býlyqqan kósem qynabynan qylyshyn sýyryp alady.
– Bastaryńdy shaýyp tastaiyn ba osy qazir!
– Oibai, taqsyr, aitaiyq, aitaiyq, – dep saýdagerler japyryla qulaidy. Qulap jatyp:
– Olar bizge bir-aq sóz aitty, – deidi.
– Sonda ne deidi?
– «Bizdiń qatyndar az sóileidi» dedi.
Kósem sylq etip otyra ketedi. Janyndaǵy taipa aqsaqaly kúrsinip:
– Al bizdiń qatyndardyń aýzyn bassań arty sóileidi. Mundai jerde erkekte ómir bar ma, – deidi.
* * *
– Já, Orman taipasy ózimen ketsin. Endi óz taipamyzǵa qaita oralaiyq, – dep shal áńgimesin ári jalǵaǵan. – Rasynda, Alas taipasynyń qara qazyǵy qatyndar bolady. Taipa solardyń arqasynda gúldeidi, búrleidi, irgesi myqty,keregisi keń úlken qaýymǵa ainalady. Kósem olardyń tóbesinen qus ushyrmaidy, únemi qoldap, qolpashtap otyrady. Ne sóilese de «bizdiń qatyndar» dep sóileidi. Keide bul sózi erkekterge de qaratylyp ketedi. Buǵan kúletin túk joq, bizdiń bóriktilerdiń ishinde de shashy uzyndary bolady ǵoi...
(Shal eńkeie sozylyp meniń taqyr basymnan sipap qoiǵan. Alaqany sap-salqyn eken. Tegi ystyǵym áli qaitpasa kerek).
– Bóriktiler demekshi, – deidi sosyn ol. – Bul taipanyń erkekteri jylyna bir-eki ret alys taýlarǵa attanyp, biraz kún ań aýlap, saiatshylap qaitatyn ádetteri bar eken. Birde sol ádetterimen sadaqtaryn asynyp, qyran búrkitterin qolǵa otyrǵyzyp, ushqyr tazylaryn alǵa salyp, taý asyp kete barady. Qurym kiizdi qońyr úilerde tek qatyn-qalash, qyz-kelinshekter ǵana qalady. Mine bar bále osy kezden bastalady. Qalai deisińder ǵoi? Bylai. Dál osy kúnderi, qas qylǵandai, taipanyń eń kári kempiri – kósemniń sheshesi kóz jumady. Qatyndar qatty abyrjidy. Qabir qazatyn bir erkek joq. Kún bolsa, ystyq. Máiitti tyraityp jatqyza berýge bolmaidy. Amal joq, qatyndar qoldaryna bir-bir kúrek alyp, sonadai jerdegi kókshil beldiń ústinen kór qazýǵa ózderi kirisip ketedi. Bir kúrek boiy qara topyraq shyǵady. Eki kúrek boilaǵanda sary topyraqqa iligedi. Belden tómen túskende kókshil qumdy kóredi. Qum arasynan jyltyldaǵan birdemelerdi baiqaidy.
– Ái, mynaý ne? – dep kór túbinde turǵan áiel bir kúrek qumdy syrtqa laqtyryp tastaidy. Sary topyraq ústine shashylyp túsken qum ishi... jylt-jylt jymyńdaidy... jalt-jult jarqyraidy. Buny kórgen qatyndardyń bir sát tili bailanyp qalady, óz demderine ózderi tunshyǵady.
– Al-l-tyn, – deidi áýeli ázer sybyrlap. Sosyn bar daýystarymen:
– Al-l-tyn, – deidi aiqailap.
– Alty-yn! Alty-yn! – deidi taý jańǵyryǵyp.
– Altyn! Altyn! – deidi orman-toǵai shýyldap.
Jerde turǵan qatyndar entelep kórge umtylady. Kórde turǵan qatyn doldanyp:
– Jolamańdar! Bastaryńdy shabamyn! – dep kúregin aibaltadai ary-beri silteidi. – Altyn kerek bolsa, ózderiń qazyp alyńdar.
Endi ár qatyn ár jerden topyraqty burqyldata jóneledi. Qyzyq bolǵanda, kóp ótpei-aq olardyń da kúregine qum aralas altyn ilige bastaidy. Qazǵan saiyn tabyla beredi. Tapqandaryn... sheship jiberip kóilekterine túiedi... sypyryp tastap, dambaldaryna toltyrady. Jaishylyqta bireýiniń tobyǵy kórinip qalsa jabyla bet shymshityn olar endi túp-túgel jalańash qalǵan jarqyrap. Qyzaratyn qatyn joq, qymsynatyn qyz da joq. Báriniń kózi altynda. Al ólgen kempir boz úide iistenip jata beredi.
Kóp uzamai saiatshylyqtan erkekter de oralady. Oralǵan sátte.. ien turǵan úilerdi, tútini óshken qazan-oshaqty, iistenip jatqan kempirdi, kókshil beldiń ústinen kóp qatyndy kóredi. Olarǵa shaýyp jetkende:
– Altyn! Altyn taptyq! – degeninen basqa eshteme estimeidi. Sonda mán-jaidy ábden bilgen taipa aqsaqaly:
– Bitti! Qurydyq! Endi bizge kún joq! – dep attan qulap túsedi.
* * *
Alas jerinen altyn tabylǵany týraly sóz kósem sheshesiniń topyraǵy sýyp úlgergenshe alystaǵy Orman taipasyna, jaqyndaǵy Obyr taipasyna, jer túbindegi Jebir taipasyna jeldei esip jetedi. Bári bir-aq sheshimge keledi: Altyndy alý kerek, Alasty qurtý kerek. Al qalai qurtýǵa bolady? Bul jaǵynan ár taipa ózderinshe bas qatyrady. Kún oilaidy, tún oilaidy. Kóppen keńesedi, azben aqyldasady.
– Taptym! – deidi aqyry Orman taipasynyń kósemi. – Olardy biz jyndysýmen alamyz. Oǵan boilaryn bir úiretip alsaq, ózderi-aq tuzdai quryp bitedi.
Olar osyny aitady da, qylymsyǵan «qyzylsýyn», qyzylkózdi «móldirsýyn» Alas jerine qarai kespek-kespegimen attandyra bastaidy.
Bul ýaqytta oń jaqtaǵy Obyr taipasy da qarap jatpaidy, Alasty qalai alý jóninde olar da túrli amal izdeidi.
– Qarýmen alamyz, – deidi qatýlanǵan biri.
– Onyń kúni ótken, – deidi kósem.
– Qorqytyp kóremiz, – deidi qopańdaǵan biri.
– At ústindegi adam eshkimnen qoryqpaidy.
– Kósemderdiń kómeiine, nókerleriniń jemsaýyna jem tastap alamyz.
– O tesikteri biteý olardyń.
Endi ne isteimiz dep bulardyń basy salbyrai bastaǵan kezde, esik jaqtan shiyq-shiyq etken bir zándem kúlki estiledi. Tórdegiler túksie qarasa... tyshqan kózderi jyltyldap, apandai aýzy yrsiyp, bir qara kempir shoqaiyp otyr eken. Qolynda alaqandai aina. Soǵan qaraidy da kúledi. Kúledi de sóileidi.
– Qudyretińnen ainaldym, keremetińe súisindim. Mynalardy maimyl etip kórsetshi.
Aina beti jarq etip tórge qarai burylady. Tórdegiler odan maimyl túrin kóredi.
– Qudyretińnen ainaldym, keremetińe súisindim. Endi bulardy arystan etip kórsetshi.
Aina betine arystandar shyǵa keledi.
– Mine, qarýdyń kókesi, – deidi kempir siqyrlana jymiyp.– Men bunymen búkil dúniiany tabanyma salamyn.
– Oibai, duniiańdy qoi, attan aldymen Alas taipasyna! – dep kósem kempirge qushaǵyn ala umtylady.
Kempir erteńinde el turmai jatyp alysqa attanyp ketedi.
* * *
Jer túbindegi Jebir taipasy Orman men Obyr siiaqty Alasqa birden umtylmaidy. Olardyń aila-tásilinen ne shyǵaryn syrttai kútip otyra beredi. Sosyn arada jyldar ótkende, «jaqsylyqtar» qulaqqa jetkende, qýlyq-sumdyqtyń nebir túrin biletin, tym ádemi sóileitin, óte áriden oilaityn, shashy altyndai sap-sary, beti aqsha qardai appaq jalǵyz qatyndy alys jolǵa salady.
Ol qatyn apta júrip, ai júrip, kúnderdiń kúni taipa shetine ilikkende, bir tóbeniń basynda tońqańdap jatqan kóp qatyndy kóredi. Aldarynda tas músin. Saqaldy erkek músini. Qatyndar ony qushady. Qushady da qulaidy. Qulaidy da jylaidy.
– Aý, ne istep jatyrsyńdar? Bularyń kim? – deidi aqsha qardai aq qatyn.
Qatyndar jalt qaraidy da, tym-tyrys tura qalady. Sálden keiin ǵana es jiyp:
– Bu bizdiń Qudaiymyz, – deidi. – Al sen kimsiń?
– Men qatyndar patshalyǵynanmyn. Senderdi izdep kelemin. Biz jer betindegi ár qatyndy qudaidai kóremiz. Kelińdershi, tabandaryńnan súieiin, – dep aqsha qardai aq qatyn etbetinen túsedi.
– Oibai qoiyńyz, siz emes biz súieiik sol tabandy, – dep kóp qatyn aq qatynnyń aiaǵyna jyǵylady.
Budan ári aq qatyn kóp qatynnyń alaqanynda ketedi.
...Arada ai ótedi, jyl ótedi. Aq qatyn úide otyrsa, tór basyndaǵy tóredei mańǵazdanady, syrtqa shyqsa, kóp qatynnyń aldynda mamaqazdai mamyrlaidy. «Ái» deitin oǵan erkek joq. «Ái»-di qoiyp «á» dese óz qatyndary «má» deidi. Óitkeni olar qudai bolýdan qalǵan ǵoi. Qudai bolatyndai siyqtary da qalmaǵan. Orman taipasy jibergen «qyzyq sýsyndaryna» toiyp alyp kúni boiy kiiz úi irgesinde tońqaiady da jatady. Mal baǵýsyz, qatyn qaraýsyz qalady. Bala-shaǵa kúndiz-túni baiaǵy Obyr taipasynan kelgen qara kempirdiń ainasyna qaraidy da otyrady. Ǵajap aina! Alystaǵyny alaqandaǵydai kórsetedi. Al ol ne kórsetpeidi deseńshi. Buzaýǵa artylǵan buqany, jigitke ózi artylǵan qyzdardy, jalańdaǵan pyshaqty, jap-jalańash qushaqty, jyn qaqqandai bidi, qutyrynǵan kúidi, bárin-bárin kórsetedi shirkiniń. Ony kórgen qyz-jigit tepeń-tepeń etedi. Qol sýmańdap etekke, qyz elpeńdep jetekke ketedi. Al bul kezde aq qatyn ne isteidi?
Ol endi kóp qatyndy jiyp alyp, aqboz úide mynadai sóz bastaidy:
– Balalaryń álsiz, erkekteriń ársiz, sýyqqa shydamsyz eken, – deidi.
– Ol neden? – dep kóp qatyn eleń qaǵady.
Aq qatyn esikten basqa tesigi joq, shańyraqtan basqa jaryǵy joq úi ishine suq saýsaǵyn shoshaityp:
– Kún túspeitin, jel kirmeitin mynadai úide bette óń, boida qýat bola ma. Bala-shaǵa, erkekti qoiyp, senderdiń de túrleriń ońyp turǵan joq, – deidi.
– Sonda ne isteý kerek? – deidi kóp qatyn.
– Irgeni ashyp, kiizderdi kesip, tus-tustap tesik jasaý kerek. Sonda jelge de, jaryqqa da qaryq bolasyńdar.
– Mine aqyl! – dep kóp qatyn irgelerdi kóterip, kiizderdi tesip-tesip tastaidy. Biraq, jel soqpaidy kútkendei.
– Bu qalai? – dep kóp qatyn aq qatynǵa mólie qaraidy.
– Anaý taipaǵa ákeler tar joldyń boiy tutasqan qara orman ǵoi.
Búkil jeldi ustap turǵan sol-daǵy.
Kóp qatyn kóp oilanbai-aq ot qoiady ormanǵa. Áp-sátte qyzyl jalyn kókke órleidi jalańdap. Aǵashtar kún janady, tún janady kók tútini býdaqtap. Aqyry it tumsyǵy ótpeitin, dońyz aiaǵy jetpeitin ný ormannyń ornynda jap-jalańash taý qalady sopaiyp.
Sol-aq eken: oidan-qyrdan, ońnan-soldan samal lekip qoia beredi. Qatyndar máz bop qol soǵady. Erkekter jelpinip keýde ashady. Biriniń betine ár kiredi, biriniń boiyna ál bitedi. Mundai raqatty kim kórgen!.. Biraq, amal ne, bul raqat uzaqqa sozylmaidy, samaldyń arty jelge ainalady. Jeldiń sońy qara daýylǵa ulasady. Ol kúndiz-túni túiedei bozdap, ittei ulyp turady. Bir sát tyna qalady, bir sát ekilene qaita soǵady. Jylandai ysyldap irgeden kiredi, aidahardai ysqyryp esikten shyǵady. Zári etten ótedi, yzǵary súiekke jetedi. Yńyrsyp jylap bala besikte jatady. Kúrk-kúrk jótelip erkekter esikte otyrady. Kózderi alaq-julaq etip kóp qatyn aq qatyndy izdeidi. Ol izim-ǵaiym joǵalǵan. Ol joǵalysymen taǵy bir sumdyq bastalady. Kókten tústi me, jerden shyqty ma, álde jelmen birge jetti me, taipa ishinen belgisiz bir indet shyǵady. Bul aldymen jan-janýar, maldan bilinedi. Qotanda qoilar bastaryn bir jaǵyna qisaityp, ainalyp-ainalyp qulap túsedi. Úiirde aiǵyrlar qýyp júrip óz jatyryna shabady. Túieler jańa týǵan botasyn tizemen taptap tastaidy. Úidegi itter iesin qabady. Bunyń sońy adamdarǵa jetedi. Erkekter besiktegi qyzyna umtylady, qatyndar qarshadai uldy ústerine jyǵady. Balalar áke-sheshesimen emes, qoldaryndaǵy ainamen sóilesedi. Olardyń ne dep otyrǵanyn eshkim túsinbeidi. Tilderi basqa bolady.
Osynyń bárin kórip otyrǵan taipa aqsaqaly:
– Bular endi tiri ólik. Taipanyń kúni batty, – deidi kúńirenip. Bul onyń sońǵy sózi bolady.
– Mine, shyraqtarym, kezinde dáýirlep turǵan bir taipanyń taǵdyry osylaisha bitedi, – dep shal áńgimesin aiaqtaǵan.
Ákem kúrsindi. Men jyladym.
* * *
Keiin, kóp jyl ótkende maǵan taǵy da jel tiip aýyryp qalǵam. Sonda janymda otyrǵan ákeme:
– Baiaǵy emshi shal esińde me? – dedim. – Anaý álgi... men aýyryp jatqanda Alas degen taipa týraly kóp áńgime aitqan shal she?
Ákem betime uzaq qaraǵan.. Qarap otyryp, kemseń-kemseń jylaǵan.
– Aianyshty taǵdyr, iá, áke? – dedim.
Ákem kóziniń jasyn súrte berip:
– Balam, emdelseńshi, – degen.
Meniń de kózimnen jas shyqqan. Alasty oilap... Al ákem kimdi oilapqamyqty eken?..
Ult portaly
