(الاس تايپاسى تۋرالى اڭىز)
مەن بۇل اڭىز-ەڭگٸمەنٸ بۇدان ەلۋ جىل بۇرىن, ەل كەزٸپ جٷرەتٸن ەلدەبٸر ەمشٸ شالدان ەستٸگەم. ەستٸگەندە دە جەيبٸر جاعدايدا ەمەس, كٶلدەنەڭ جابىسقان كەسەلدەن ەسٸمدٸ ەندٸ جييا باستاعان كەزٸمدە. سول سەتتەگٸ اۋرۋمەن ارپالىسقان جاي-كٷيٸم مەن جانىمدا ساقالىن سيپاپ قويىپ, ەستە جوق ەسكٸ زاماننان سٶز قوزعاپ وتىرعان اق شاپاندى اقسارى شال ەسٸمە تٷسسە, قازٸرگە دەيٸن قاراداي دەنەم تٸتٸركەنەدٸ. راس, سونداعى مەنٸڭ جايىم دا مەز ەمەس, شالدىڭ ەڭگٸمەسٸ دە تىم اۋىر ەدٸ.
جە, بەرٸن دە باسىنان... التىنشى كلاستا وقيتىن كەزٸم. كٶكتەمگٸ كانيكۋلدا التايدىڭ بٸر قويناۋىندا قوي باعىپ وتىرعان ەكە-شەشەمنٸڭ جانىنا بارعانمىن. «وقۋدان شارشاپ كەلگەن» مەنٸ قوي سوڭىنا سالىپ, قوتىر تاي مٸنگٸزگەن ولار جوق. مەكتەپ كٸتاپحاناسىنان كٶتەرٸپ كەلگەن بٸر قۇشاق كٸتابىمدى كٷنٸ بويى وقيمىن دا جاتامىن. ٶزٸم «تومپي» دەپ ەركەلەتەتٸن بەس جاسار ٸنٸمنەن باسقا كٷندٸز جانىمدا ەشكٸم بولمايدى. ونىڭ دا مەندە شارۋاسى از, بٸر بۇرىشتا كٷبٸر-كٷبٸر سٶيلەپ اسىعىمەن وينايدى دا وتىرادى. كەيدە شەشەممەن بٸرگە قوزى باعىپ كەتەدٸ. ەكەم بولسا تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيٸن ٶرٸستە. ال مەنٸكٸ تەك ٷيدە جاتىپ كٸتاپ وقۋ. ٷيدٸڭ ٷي دەيتٸندەي سيقى دا جوق. قاراعايدان قيىپ سالعان جالعىز بٶلمە. ەسٸك جاقتاعى بۇرىشتا – بٷيٸرٸ جىرتىق تەمٸر پەش. تٶردە – قابات-قابات ەتٸپ جيناپ قويعان جٷك: كٶرپە-جاستىق, ماتراس. وڭ جاقتاعى قابىرعادا – تٶرت شىنىلى كٸشكەنتاي تەرەزە. ونىڭ بٸر كٶزٸ ىلعي اشىق تۇرادى. ەسٸكتٸ بٸرەۋ اشىپ قالسا بولدى, تەرەزەدەن ۇرعان كٶكتەمگٸ ىزعار ٶڭمەنٸڭنەن ٶتەدٸ. ەڭ تاماشاسى سول, مەنٸڭ مەكتەپ كٸتاپحاناسىنان الىپ كەلگەن كٸتاپتارىمنىڭ بٸرٸنەن بٸرٸ قىزىق بولىپ شىققان. قايسىسىن باستاسام دا اياعىنا جەتكەنشە اسىعامىن. قايسىسىن وقىسام دا سيقىرلى-سىرلى تاڭعاجايىپ ەلەمگە تاپ بولامىن. يە, قاي جاعىما قاراسام دا... قىزىلدى-جاسىلدى, ايشىقتى-ٶرنەكتٸ, قۇپييالى-جۇمباقتى بٸر كەرەمەت دٷنيە! وسىناۋ سان تٷستٸ, سان بوياۋلى, تاعدىرلى-تارتىستى ٶمٸردٸڭ ٸشٸنە كٸرگەن سايىن ٶزٸمنٸڭ جالعىز بٶلمەلٸ جامان قاراشا ٷيدە جاتقانىمدى مٷلدە ۇمىتا باستايمىن. ۇمىتقانىم سونداي, بٸردە كاپيتان گرانتتىڭ بالالارىمەن بٸرگە كٶك تەڭٸزدٸ كٶكتەي جٷزٸپ, الىس ارالدارعا اتتانىپ بارا جاتامىن; ەندٸ بٸردە توم سوەر مەن گەكلبەريگە جولداس بولىپ, قايداعى بٸر قازىنانى ٸزدەپ جٷرەمٸن; ودان سوڭ جٷك كەمەلەرٸن توناپ جٷرگەن تەڭٸز قاراقشىلارىنا ٸلەسٸپ كەتەمٸن. ولار بٸرەۋلەردٸ اتسا – اتۋعا, شاپسا – شابۋعا دايىن ەكەنٸمدٸ سەزەمٸن. ال وسى «دوستارىم» ەلدەبٸر سەتسٸز جاعدايعا ۇشىراي قالسا, «وي, ەتتەگەن-اي!» دەپ ورنىمنان اتىپ تۇراتىن دا كەزدەرٸم بولادى.
سوندا عانا مەن بايقۇس جاڭاعى كٶك تەڭٸزدە ەمەس, قازىنا ارالىندا دا ەمەس, قويشىنىڭ قوڭىر ٷيٸندە جاتقانىمدى بٸلٸپ, بٸرتٷرلٸ كٶڭٸلسٸز كٷيگە تٷسەمٸن. سوسىن شالقامنان جاتقان كٷيٸ ٷيدٸڭ كٶپتەن بەرٸ ەكتەلمەگەن كٸر-كٸر تٶبەسٸنە قادالا قاراپ, ۇزاق-ۇزاق قييالعا باتامىن. كلاستاس دوستارىمدى تاڭقالدىراتىنداي نە ٸستەۋگە بولادى دەپ ويلايمىن. جاسىم بولسا مٸنە, ون بٸرگە كەلدٸ. بٸراق وسى ۋاقىتقا دەيٸن بٸرەۋدٸ ەلەڭ ەتكٸزەتٸندەي ەشتەمە ٸستەمەگەن ەكەنمٸن. ساباققا ٷنسٸز بارىپ, ٷنسٸز قايتقاننان باسقا بٸتٸرٸپ جٷرگەن تٷگٸم جوق. ال مەندەي اناۋ توم سوەردٸ قاراشى! قانداي تاپقىر دا تاباندى بالا. سول مٸنەزٸنٸڭ ارقاسىندا, ەنە, بار ماقساتىنا جەتتٸ, تىنباي ٸزدەپ جٷرٸپ تىعۋلى جاتقان كٶمبەنٸڭ كٶزٸن اشتى. سٶيتٸپ بٸر-اق كٷندە بٷكٸل جۇرتتى تاڭقالدىرىپ, شىلقىعان باي بوپ شىعا كەلدٸ. ال مەنٸڭ... جىرتىق شۇلىقتان باشپايىم شىعىپ جاتقان تٷرٸ مىناۋ. نە ٸستەيمٸن? قالاي با-اي ادام بولۋعا بولادى? شٸركٸن-اي, بٸر عاجايىپتىڭ كٷشٸمەن ەلدەبٸر جەردە كٶمۋلٸ جاتقان دوربا-دوربا التىن-كٷمٸستٸ تاۋىپ السام عوي... التىن-كٷمٸس! جارق-جۇرق ەتكەن اسىل تاستار! ەنشەيٸندە ەنشٸلەر «التىن التاي» دەپ ەن سالادى. سول التىنى قايدا ونىڭ? سونى قالاي تابۋعا بولادى?.. توقتا. باياعىدا بٸزدٸڭ ەلدٸڭ بايلارى قىتايعا قاشقان كەزدە بار بايلىعىن وسى جاققا تىعىپ كەتكەن دەۋشٸ ەدٸ. مٷمكٸن سولاردى ٸزدەسەم قايتەدٸ? ويىم سان-ساققا كەتٸپ دٶڭبەكشي بەرەمٸن. اقىرى بۇل ويىمنان تٷك شىقپايتىنىنا كٶزٸم جەتكەن. قورجىن-قورجىن التىنىن وپ-وڭاي جەرگە جاسىرىپ كەتەتٸن سول بايلار اقىماق دەيسٸڭ بە. جوق, باسقا, باسقاداي قازىنا ٸزدەۋٸم كەرەك.
ٶستٸپ ميىمدى مىڭ-سان ويلار شىرماپ جاتقاندا... كەنەت تاريح-مۇعالٸمنٸڭ بٸر سٶزٸ ەسٸمە تٷسە قالعان دا, قۋانعاننان ورنىمنان ۇشىپ تۇرعانمىن. بٸردە ول اۋىل شەتٸندە ۇزىننان ۇزاق سوزىلىپ جاتقان وبالار تٸزبەگٸن بٸزگە كٶرسەتٸپ تۇرىپ: «بۇلار – مىڭداعان جىل بۇرىنعى بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ زيراتى عوي. سول كەزدەگٸ دٸني ۇعىم بويىنشا ادام بۇ دٷنيەدە جيعان-تەرگەنٸنٸڭ قىزىعىن و دٷنيەدە دە كٶرەدٸ دەگەن ويمەن ٶلگەننٸڭ مٷلكٸن ٶزٸمەن بٸرگە كٶمگەن. ونىڭ ٸشٸندە, ەرينە, التىن-كٷمٸس, اسىل زات تا بولادى. سونى بٸلگەن ٶزگە جۇرتتىڭ ۇرى-قارىلارى بۇلاردى كٶپ توناعان. بٸراق ساۋ قالعاندارى دا بولۋى مٷمكٸن» دەگەن. سونداي وبالاردىڭ بٸر-ەكەۋٸ اۋىلداعى بٸزدٸڭ ٷيدٸڭ وگورودىندا دا بار ەدٸ. ەكەم كارتوپ ەگەتٸن جەر جىرتقان كەزدە, ولاردى ىلعي اينالىپ ٶتەتٸن. نەگە سونى قازباسقا? قازۋ كەرەك! دەل سول ەكٸ وباعا ەشكٸمنٸڭ قولى تيمەگەن شىعار... كٶزٸمە جالت-جۇلت ەتكەن التىن بۇيىمدار, نەبٸر اسىل تاستارمەن بەزەندٸرٸلگەن ەدەمٸ ەشەكەيلەر ەلەستەيدٸ. سول عاجايىپ بۇيىمدار قولىما قازٸر تيەتٸندەي دەنەم بٸر ىسىپ, بٸر سۋيدى. جٷرەگٸم لٷپ-لٷپ سوعادى... ٶستٸپ جاتىپ قالاي ۇيىقتاپ كەتكەنٸمدٸ بٸلمەيمٸن. جەنە قانشا ۇيىقتاعانىمدى دا بٸلمەيمٸن. ەيتەۋٸر, تۇياق سەرٸپپەي ەكٸ-ٷش ساعات قاتىپ قالسام كەرەك. ويانعان سەتتە دٸر-دٸر ەتٸپ توڭىپ جاتقانىمدى بٸلدٸم. ەسٸك ايقارا اشىق قالىپتى. تەرەزە دە اشىق. سىرتتان سوققان سۋىق جەل ٷي ٸشٸندە گۋلەپ تۇر. مانا تٶمەنگٸ بۇرىشتا اسىقتارىن مەشٸن ەتٸپ ويناپ وتىرعان «تومپيىم» كٶرٸنبەيدٸ. ەسٸكتٸ اشىپ كەتكەن سول ەكەنٸ انىق. بايقايمىن, مۇرنىم بٸتەلٸپ قالعان سيياقتى, پىر-پىر ەتٸپ ەزەر دەم الامىن. باسىم مەڭ-زەڭ. شەكەم شىڭ-شىڭ ەتەدٸ. ورنىمنان تۇرا بەرٸپ ەتبەتٸمنەن قۇلادىم. قيسالاڭداپ قايتا تۇردىم. تٸزەم دٸر-دٸر ەتەدٸ. تەلتٸرەكتەپ سىرتقا شىقتىم. تاڭ اتىپ قالعان ەكەن دەيمٸن. كٷن قىپ-قىزىل بولىپ جەلكە تۇسىمنان شىعىپ كەلەدٸ. باتىس جاقتان. بۇنىسى نەسٸ, كٷن شىعىستان شىعۋشى ەدٸ عوي دەيمٸن. ٷيدەگٸلەر قايدا? نەگە بٷگٸن بەرٸ ەرتە تۇرىپ كەتكەن? بٸر مەزەت قۇسقىم كەلگەن. بٸراق لوقسىپ-لوقسىدىم دا قويدىم. سوسىن باسىم اينالىپ بٸراز تۇردىم دا, تەي-تەي باسىپ ٷي بۇرىشىندا تۇرعان اعاش شٶركەگە كەپ وتىردىم. كٶزٸم بوتالاپ سوناۋ شىعىس بەلدەۋدەگٸ تاۋلاردىڭ شوعىر-شوعىر قىر ارقاسىنا قارايمىن. جوق, تاۋلار ەمەس, جال-جال بولىپ تٶڭكەرٸلە تٶگٸلٸپ جاتقان كٶك تەڭٸزدٸڭ كٶكدولى تولقىندارى سيياقتى. سول تولقىنداردى قاق جارىپ, ەنە, التايدىڭ اقسٶرە شىڭى اق جەلكەندٸ كەمەدەي ەلدەقايدا اسىعا جٷيتكٸپ بارادى. كاپيتان گرانتتىڭ كەمەسٸ. وندا ەشكٸمنەن, ەشنەرسەدەن قورىقپايتىن تەڭٸزشٸ بالالار بار. شٸركٸن-اي, سولارمەن بٸرگە ادام اياعى باسپاعان الىس-الىس ارالدارعا اتتانىپ كەتسەم عوي... كٷتپەگەن جەردە سول جاق تۇسىمنان سەكٸرە جٷگٸرگەن اياق دىبىسى ەستٸلگەندەي بولدى. جالت قاراسام... ماعان قاراي ارسالاڭداي ۇمتىلعان ٶزٸمٸزدٸڭ سابالاق جٷندٸ اقتٶس يت ەكەن. ەس جيعانىمشا ٷستٸمە مٸنە تٷستٸ دە, بەتٸمدٸ جالاپ الدى. «كەت-ەي!» دەپ تۇمسىقتان بٸر ۇردىم. ول جالت بۇرىلىپ ەكٸ-ٷش قادام جەرگە بٷلكەكتەپ باردى دا, شوقييا وتىردى. كٶزٸ ماعان مۇڭايا قادالعان. قۇددى «بۇل ادام دەگەن ماقۇلىقتى سٷيٸپ الساڭ دا جاقپايسىڭ» دەپ تۇرعانداي. ارتىنشا جەلكە جاعىمنان... سۇر شەكپەنٸ سٶلبٸرەيٸپ, قارا بٶركٸ مىجىرايىپ, تورى اتىنا ميقييا مٸنگەن ەكەمدٸ, ونىڭ سوڭىنان... ٸنٸمدٸ قولىنان جەتەلەپ, كيرزٸ ەتٸگٸ سالپىلداپ كەلە جاتقان شەشەمدٸ كٶردٸم. نەگە ەكەنٸ بەلگٸسٸز, ولاردىڭ وسى تٷرٸ ماعان سونشاما كٶڭٸلسٸز, سونشاما جٷدەۋ كٶرٸندٸ. باسىما بٸرٸنشٸ رەت «مەنٸڭ ەكەم نەگە قويشى بولدى ەكەن?» دەگەن وي كەلگەن.
– ٶي, سەن نەگە سىرتتا وتىرسىڭ? – دەدٸ ەكەم اتىنان تٷسە بەرٸپ.
ٷندەمەدٸم.
– بالام-اۋ,مىنا وتىرىسىڭ نە? ٷستٸڭە بٸردەمە ٸلٸپ شىقپادىڭ با? – دەدٸ شەشەم جانىما جاقىن كەلٸپ.
ٷندەمەدٸم.
– اعا, مەن قوزىلارمەن ويناپ كەلدٸم, – دەپ «تومپيىم» موينىما اسىلا تٷسكەندە عانا سەلت ەتتٸم. جٷرەگٸم ەلجٸرەپ كەتتٸ. ونىڭ تومپيعان بەتٸنەن سٷيەيٸن دەپ ورنىمنان تۇرا بەرگەندە... شايقالاقتاپ بارىپ تٸزەرلەي قۇلادىم. ماڭدايىممەن جەر سٷزدٸم.
– ويباي, كٶتەك! مىناۋ اۋىرىپ قالعان با?! – دەپ, شەشەم دە اڭىراي ٷستٸمە قۇلاعان.
– ٶي, ٶي, مىناعان نە بولعان-ەي! – دەپ ەكەمنٸڭ شوشىنا داۋىستاعانىن ەستيمٸن.
شەشەمنٸڭ ىپ-ىستىق قۇشاعى... بٸردەمە دەگٸم كەلەدٸ. بٸراق دەي المايمىن. كەۋدەمدٸ بٸر نەرسە اشىتا تٷسكەندەي. باسىم اينالىپ... جوق, جەر تٶڭكەرٸلە بەرگەندەي... بۇدان كەيٸن... ەكەمنٸڭ مەنٸ قۇشاقتاي كٶتەرٸپ ٷيگە الا جٶنەلگەنٸ, تٶر باسىنا جاتقىزىپ, ماڭدايىما سۋىق سۋ باسقانى, شەشەمنٸڭ جىلاپ جٷرٸپ بٸر-ەكٸ تٷيٸر دەرٸ ٸشكٸزگەنٸ – بۇلدىر-بۇلدىر ەسٸمدە.
...كٷندٸز بە, تٷن بە... ٶڭٸم بە, تٷسٸم بە – بٸلمەيمٸن... مەنٸڭ وقىپ جاتقان كٸتابىمدى «تومپيىم» قولىمنان جۇلا قاشىپ, سىرتقا قاراي زىتا جٶنەلگەنٸن كٶرەمٸن. «توقتا! تاستا كٸتاپتى!» دەپ سوڭىنان قۋىپ بەرەمٸن. ول توقتامايدى, ساق-ساق كٷلٸپ تاۋعا قاراي قاشادى. مەن جانۇشىرا قۋا تٷسەمٸن. قولىمدا تەڭٸز قاراقشىلارىنىڭ كولت پيستولەتٸ. «توقتا! توقتا! اتامىن!» دەيمٸن ايقايلاپ. ول توقتامايدى, جٷگٸرگەن بويدا جولاي كەزٸككەن بيٸك قاراعايدىڭ باسىنا ٶرمەلەي جٶنەلەدٸ. جوق, قاراعاي ەمەس, جەلكەندٸ كەمەنٸڭ بيٸك دٸڭگەگٸ. «تومپي» سونىڭ باسىنا شىعىپ الىپ, قولىنداعى كٸتاپ بەتتەرٸن جىرتىپ-جىرتىپ جەلگە ۇشىرادى. مەن كولت پيستولەتٸمەن ونى اتىپ جٸبەرەمٸن. ول شىڭعىرا قۇلاي بەرەدٸ.
– ەكە-ە, ەكە-ە! مەن تومپيدى اتتىم, – دەيمٸن بۋلىعا قىستىعىپ. ەكەم ماڭدايىمنان سيپايدى. الاقانى سۇپ-سۋىق. ٷستٸندە اپپاق شاپان. ساقالى دا اپپاق. ەكەمنٸڭ ساقالى جوق ەدٸ عوي دەيمٸن. سوسىن... كٶز الدىمدا كٶلبەڭدەگەن جاڭاعى كٶپ ەلەس بٸرتٸندەپ الىستاي تٷستٸ دە, جالعىز عانا ادامنىڭ بەينەسٸ قالعان... ساقالى كەۋدەسٸنە تٷسكەن ٷلكە-ەن اقسارى شال. سۇپ-سۋىق الاقانىمەن ماڭدايىمنان سيپاپ قويادى. ودان ەرٸدە تاقىر باسى سالبىراپ ەكەم وتىر. تٷسٸم ەمەس – ٶڭٸم. ەلەس ەمەس – كەدٸمگٸ ەكەم مەن ەلدەبٸر شال.
– باتىر, قالايسىڭ? – دەيدٸ شال, بادىرايعان الاكٶزٸن ماعان تٸك قاداپ. دەنەم دٸر ەتە قالدى دا, كٶزٸمدٸ جۇما قويدىم. بۇل كٸم? قايدان جٷرگەن ادام?
– اش, بالام, كٶزٸڭدٸ, – دەيدٸ ول ەمٸرلٸ داۋىسپەن.
اشپادىم. قورقىپ جاتىرمىن. باس بارماعىن باتىرىپ بٸلەزٸگٸمنەن ۇستاعانىن بٸلدٸم. قولىمدى ودان جۇلقي تارتىپ ەدٸم, تاسكەنەشە جابىسقان ساۋساقتار جٸبەرمەدٸ.
– قورىقپا, قۇلىنىم. بۇل كٸسٸ – ەمشٸ اتاڭ عوي. تامىرىڭدى ۇستاسىن دا. – (ەكەمنٸڭ داۋىسى).
شال ۇستاعان باس بارماقتىڭ باسىنان لٷپ-لٷپ سوققان قانتامىردىڭ بٷلكٸلٸن سەزەمٸن. نەدەۋٸر ۋاقىتتان كەيٸن شال:
– بالاعا جەل تيگەن. شايتان ۇرعان. سۋ ەكەلٸڭدەرشٸ, – دەگەنٸن ەستٸدٸم.
تٶمەن جاقتان تىرپ-تىرپ باسقان اياق تىقىرى بٸلٸندٸ.
– اتا, ايتىڭىزشى, بالاعا نە بولعان? مىنا دەرتتەن ايىعا ما, جوق پا? – (شەشەمنٸڭ داۋىسى).
– ابىرجىما, قاراعىم, ەرتەڭ-اق قۇر اتتاي شابادى. قاتتى جەل تيگەن عوي. ٷيدە بالانى جالعىز قالدىرۋعا بولا ما. ەسكٸ قىستاۋ, يەن جەر. جىن بار, شايتان بار دەگەندەي...
بەتٸمە بٷركٸپ جٸبەرگەن سۋىق سۋدان سەلك ەتٸپ, كٶزٸمدٸ اشىپ العانىمدى بٸلمەي قالدىم.
شالدىڭ ەرٸنٸ جىبىرلاپ بٸردەمە وقىپ وتىر. وقىپ-وقىپ الىپ بەتٸمە «سۋف» دەيدٸ ىستىق دەمٸمەن. تاعى وقيدى. تاعى دا – «سۋف, سۋف». وسىنى بٸرنەشە قايتالادى دا:
– باسىن كٶتەرٸپ وتىرعىز, – دەدٸ ەكەمە.
ەكەم جەلكەمنەن دەمەپ كەۋدەمدٸ تٸكتەپ وتىرعىزدى. شال ورنىنان تۇردى. قولىندا قامشى. كٸرپٸدەي جيىرىلا قالدىم. قازٸر سوعادى.
– كەت, بەلەكەت, كەت!
ارقامنان قامشى سيپاپ ٶتتٸ. اۋىرعان جوق.
– كەت, بەلەكەت, كەت! ويعا كەت! قىرعا كەت! سۋعا كەت! سۋف! سۋف!
قامشى ارقامنان جەنە سيپاپ ٶتتٸ. بايقايمىن, بويىم شىنىندا دا جەڭٸلدەپ, سەرگٸپ قالعانداي.
– ەندٸ جىلى بٷركەنٸپ جات, – دەدٸ شال بەتٸمە كٷلٸمسٸرەي قاراپ.
جاتتىم. شال جييۋلى جٷككە ارقاسىن سٷيەي وتىردى. جەرگە داستارقان جايىلدى. ارتىنشا بۋى بۇرقىراپ قۋىرداق, شەي كەلدٸ. كٶرپەنٸڭ بٸر بۇرىشىنان سىعالاي قارايمىن. ماعان كٶلدەنەڭ جابىسقان كەسەل-دەرتتٸڭ بٸرٸ ويعا, بٸرٸ قىرعا كەتكەنٸنە سەنگەندەي ەكەم مەن شەشەم ەندٸ جايباراقات شەي ٸشۋگە كٸرٸسكەن. ەكەۋٸنٸڭ ورتاسىندا «تومپيىم» وتىر تومپيىپ. ماعان جەۋتەڭ-جەۋتەڭ قارايدى. «مەنٸ نەگە اتتىڭ?» دەيتٸندەي. كٶزٸم جاسقا تولىپ كەتتٸ. ورنىمنان ۇشىپ تۇرىپ سٷيٸپ-سٷيٸپ العىم كەلدٸ. «تٷۋ, ماناعىنىڭ بەرٸ تٷسٸم بولعانى قانداي جاقسى بولدى» دەيمٸن جٷرەگٸم ەلجٸرەي قۋانىپ.
– جەل تيگەننەن ادام ٶستٸپ ەس-تٷسٸنەن ايىرىلا ما, – دەيدٸ ەكەم. – تٷنٸ بويى جىن قاققانداي ساندىراقتاپ شىعادى. بۇل ٶزٸ باسقا بٸر دەرتكە ۇشىراعان جوق پا وسى?
شال جىميىپ كٷلدٸ. سوسىن شەيٸن سوراپتاي وتىرىپ:
– قاراعىم, جەل دەگەن وڭاي جاۋ ەمەس. باياعىدا ٸرگەدەن سوققان جىندى جەلدٸڭ كەسٸرٸنەن بٸر تايپا ەل مٷلدە قۇرىپ تا كەتكەن, – دەدٸ.
مەن ەلەڭ ەتتٸم. «جىندى جەلٸ» نەسٸ? بٸر تايپا ەلدٸڭ قۇرىپ كەتكەنٸ قالاي?
– قىزىق ەكەن, – دەدٸ ەكەم تاڭدانىپ.
– قىزىق ەمەس, سۇمدىق دە. سول سۇمدىققا جەتكٸزگەن – ماقتانشاق قاتىنداردىڭ داڭعويلىعى بولعان.
شەشەم يمەنشٸكتەپ تٶمەن قارادى. بۇنى بايقاپ قالعان شال:
– شىراعىم, ول زامانداعى «قاتىن» سٶزٸنٸڭ قازٸرگٸ ەيەل زاتىنا قاتىسى جوق. سونان كەيٸن... مەن اۋىزعا العان تايپانىڭ كٶسەمٸ قولاستىنداعى ادامداردىڭ ەركەگٸن دە, ەيەلٸن دە كەيدە «قاتىن» دەپ سٶيلەيتٸن ەدەتٸ بولعان.
– اقساقال, سٸز بٸر قىزىق ەڭگٸمەنٸڭ ۇشىن شىعارىپ وتىرسىز. ەگەر ايىپ بولماسا, وسى ەڭگٸمەنٸ تٷپ-تٷگەل ايتىپ بەرٸڭٸزشٸ بٸزگە. مىنا بالا دا تىڭداسىن, – دەپ ەكەم قوپاڭداي تٷسكەن.
– بالا تىڭداعانمەن قازٸر بەرٸن تٷسٸنبەيدٸ. تەك كەيبٸر جايلار عانا قىزىق كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. بٸراق ەسەيە كەلە مۇنداعى ەربٸر سٶز ەسٸنە قايتا تٷسٸپ, قاتتى ويلاناتىنا مەنٸڭ كٷمەنٸم جوق.
– ويپىرماي, ٸشتٸ كەپتٸردٸڭٸز-اۋ, اقساقال. ايتىڭىزشى. بەرٸن باسىنان باستاڭىزشى.
شال ساقالىن ساۋمالاپ بٸراز ويلانىپ وتىردى دا, تاماعىن قىرناپ, بٸر-ەكٸ رەت جٶتكٸرٸنٸپ قويدى. «تەزٸرەك سٶيلەسە ەكەن, ايتسا ەكەن» دەپ مەن جاتىرمىن.
– ەل بار جەردە ەسكٸدەن قالعان سٶز بولادى. ونداي سٶز اتادان بالاعا, بالادان نەمەرەگە, نەمەرەدەن شٶبەرەگە جەتٸپ, ۇرپاقتان ۇرپاققا كٶشەدٸ. مەنٸڭ ايتقالى ورتىرعانىم دا – سول ەسكٸلٸكتٸ سٶزدٸڭ بٸرٸ عوي, – دەدٸ شال. – ال ەندٸ تىڭداي بەرٸڭدەر...
...سوناۋ ەرتە دٷنيەدە, وسى التايدان كٶپ الىس جەردە, ٶرٸس تولى مالى بار, شاڭىراق تولى جانى بار, اعاش ۋىقتى, كيٸز تۋىرلىقتى الاس دەگەن تايپا تٸرشٸلٸك ەتەدٸ. وعان كٶرشٸلەس كٶشٸپ-قونىپ جٷرەتٸن, نايزاسى كٶك, قىلىشى كٶپ مۇندار دەگەن تاعى بٸر تايپا بولادى. وسى تايپا ەشكٸممەن قاق-سوعى جوق الاس تايپاسىن قايتا-قايتا شاۋىپ, مالىن ايداپ ەكەتٸپ, جانىن بايلاپ ەكەتٸپ, ەمسە تىنىشتىق بەرمەيدٸ. الاستىڭ الاٶكپە جٸگٸتتەرٸ بٸرنەشە رەت ٶز كٶسەمدەرٸنٸڭ الدىنا كەلٸپ: «الدييار تاقسىر, مۇندارلار ەبدەن باسىنىپ بٸتتٸ. اتقا قونايىق, الداسپاندى قىننان سۋىرايىق» دەيدٸ. بٸراق كٶسەم: «ەلٸ دە شىدايىق. كٸم نە ٸستەسە دە تٶزە تۇرايىق. بٸردە بولماسا بٸردە تەۋباعا كەلەر, ەس جييار. ولارمەن قازٸر ايقاسامىز دەپ ونسىز دا از حالقىمىزدى قىرىپ المايىق», – دەپ كٶپكە باسۋ ايتىپ وتىرا بەرەدٸ. الايدا مۇندارلار كٶسەم كٷتكەندەي «ەستەرٸن جيمايدى». ەس جيماق تٷگٸل كٷن ٶتكەن سايىن ەسٸرە تٷسەدٸ. ەسٸرگەندەرٸ سونداي, بٸردە بەس-التى مۇندار تاپا-تالتٷستە كٶسەم وتىرعان وردا الدىنا شاڭداتا شاۋىپ كەلٸپ, بۇلعارىمەن ورالعان ۇزىنشا بٸر زاتتى ەسٸك اۋزىنا تاستاي بەرە شابا جٶنەلەدٸ.
كٶسەم بۇلعارى وراۋىن اشىپ قاراعاندا, ۇزىننان قاتار سالىنعان ەكٸ زاتتى كٶرەدٸ. بٸرٸ – ٷشكٸر باسىنا التىن ساقينا كيگٸزگەن قارا كٶسەۋ دە, ەكٸنشٸسٸ – ٶرٸمٸ تارقاتىلعان بۇزاۋتٸس قامشى ەكەن.
– بۇل نە? – دەپ كٶسەم جانىندا وتىرعان كٶپتٸ كٶرگەن, كٶپ جاساعان تايپا اقساقالىنا بۇرىلادى:
– بۇل مۇندار تايپاسىنىڭ «بۇرىمدىڭدى كٷڭ ەتەم, تۇلىمدىڭدى قۇل ەتەم» دەگەنٸ, – دەيدٸ اقساقال. – جەنە بۇل – مۇندارلاردىڭ ٶز كٷشٸنە ەبدەن سەنگەنٸ. سەنگەنٸ سول – تاپا-تالتٷستە ورداڭنىڭ الدىن شاڭ قىلدى. شاڭ قىلعاندى قان قىلاتىن سەنەن بٸر ادام شىقپادى. بۇل – تايپاڭنىڭ نامىس وتى ٶشكەنٸ. سەن «شىداي تۇر دا تٶزە بەرٸڭمەن» اسىل تەكتٸ الاستى وسىنداي كٷيگە تٷسٸردٸڭ.
اقساقال ويلانا وتىرىپ تاعى سٶيلەيدٸ. سٶيلەگەندە بٷي دەيدٸ:
– جەرٸمٸز جەننات ەدٸ, مۇندارلار توزاق قىلدى. بۇل جەر ەندٸ بٸزگە قونىس بولمايدى. سوناۋ التاي جاققا قاراي جىلجۋىمىز كەرەك. بٸراق وعان بٸزدٸ مۇندارلار وڭاي جەتكٸزبەيدٸ. ولارمەن جول بويى ايقاسىپ-شايقاساتىن جٷرەكتە وت, بويدا كٷش بار ما بٸزدە? ەلدە شىنىمەن بەرٸ سٶنٸپ بٸتكەن بە?
باستارى سالبىراپ-سالبىراپ ٷنسٸز وتىرعان نٶكەرلەر كٶز استىمەن كٶسەمگە قارايدى. كٶسەمنٸڭ تٸك قاباعى تٷيٸلە تٷسەدٸ, تٷيٸلگەن قاباقپەن بٸرگە بەت-جٷزٸ دە تٷنەرە بەرەدٸ. سوسىن بٸر سەت ورنىنان سٸلكٸنە تۇرىپ, تۋ سىرتىندا ٸلۋلٸ تۇرعان , كٶپتەن بەرٸ سابىنا قول تيمەگەن الماس قىلىشتى قىنابىنان سۋىرىپ الادى. جارق ەتكەن قىلىش جٷزٸن كٶرگەندە, بٷكٸل وردا ٸشٸ قوپارىلا تٸك كٶتەرٸلەدٸ.
– الاس! الاس! – دەيدٸ قىلىشتارىنا قول سالىپ.
– الاس! الاس! – دەيدٸ سىرتتاعىلار نايزالارىن كٶتەرٸپ.
– الاس! الاس! – دەيدٸ ٶرٸستەگٸ مالشى مەنەن جالشى دا.
– ەستٸدٸڭ بە, كٶردٸڭ بە مىنانى! – دەيدٸ اقساقال كٶسەمگە. – ٸشتەگٸ الاشۇبارعا, سىرتتاعى قاراشۇبارعا باسىڭدى شۇلعي بەرۋمەن اسىل تەكتٸ قانىڭدى كەشە ماڭىراعان قوي ەتتٸڭ, بٷگٸن قىلىشىڭنىڭ بٸر جارقىلىمەن بەرٸن قايتا ارىستان قىلدىڭ اقىرعان. اتىڭا مٸن ەندٸ!
كٶسەم اتقا مٸنەدٸ. تايپا تٷگەل قوپارىلا تۇرادى. بۇل – قارا كٷزدٸڭ اياعى, قاقاعان قىستىڭ باسى ەدٸ. سٶيتٸپ مالدى-جاندى قالىڭ كٶش شۇبىرا سوزىلىپ, سوناۋ الىستاعى التايدى بەتكە الادى.
(ەمشٸ شال سٶيلەپ وتىر. ٷي ٸشٸ الاكٶلەڭكە. جييۋلى داستارقان شەتٸندە بٸلتەلٸ شام ٶلەۋسٸرەي جانادى. شەشەم مەن تومپي ٸنٸم بٸر بۇرىشتا پىر-پىر ۇيقىعا باسقان. شالدىڭ ەكٸ جاعىنا جاڭباستاي قيسايىپ, ەڭگٸمەنٸ ۇيىپ تىڭداپ جاتقان ەكەم ەكەۋٸمٸز عانا. شىندىعىندا, مەن ەڭگٸمە تىڭداپ ەمەس, بٸر قىزىق كينو كٶرٸپ جاتقاندايمىن. جوق, قىزىق ەمەس, ٷرەيلٸ, قورقىنىشتى كينو. كٶز الدىمدا... قىم-قيعاش كٶرٸنٸستەر... اپپاق قارلى اسۋلار... اسۋ ٷستٸ اق تۇمان. اق تۇمانعا بۇلدىراي سٸڭگەن سالقار كٶش. قۇلاعىما سىڭسىعان ەن كەلەدٸ الىستان... «اۋىلىم كٶشٸپ بارادى تاۋدان اسىپ, تاۋدان اسقان بۇلتتارمەن ارالاسىپ»... بٸر بٷيٸردەن جالاڭداعان قىلىشتى, شوشاڭداعان نايزانى كٶرەمٸن... كٶشكە قيقۋلاي شاپقان قالىڭ قول... ازان-قازان ايقاي-شۋ... ىسقىرىنعان جەبەلەر. سارتىلداعان قالقاندار. شىڭعىرعان داۋىس... شىرىلداعان بالا... بٸر كٶرٸنٸستەن – بٸر كٶرٸنٸس... كٶز الدىمنان كٶشە بەرەدٸ كٶلبەڭدەپ... شىڭ باسىندا اۋا جەتپەي بۋلىققان ادامدار... قۇز-قييادان قۇلدىراي قۇلاعان جىلقىلار... جول بويى اشتان ٶلٸپ قىرىلىپ جاتقان قوي-ەشكٸ. قۇلاعىما تاعى دا زارلاي سالعان ەن ەستٸلەدٸ الىستان... «قاراتاۋدىڭ باسىنان كٶش كەلەدٸ, كٶشكەن سايىن بٸر تايلاق بوس كەلەدٸ...».مەن كٶرگەن كينولاردىڭ بٸرٸنەن دە مۇنداي تٶبە قۇيقاڭدى شىمىرلاتار زارلى ەندٸ ەستٸگەن ەمەسپٸن. مەن وقىعان كٸتاپتاردان دا دەل وسىنداي جان تٷرشٸگەر كٶرٸنٸستەر كەزدەسپەگەن. شال ەلٸ سٶيلەپ وتىر...)
– سونىمەن, نە كەرەك, اناۋ قارا كٷزدٸڭ اياعىندا جولعا شىققان كٶش بٸردە جاۋدىڭ قىلىشىنان, بٸردە قىستىڭ سۋىعىنان, تاعى بٸر جەردە اشتىق پەن ٸندەتتەن قىرىلا-قىرىلا كەلٸپ, كەلەسٸ كٶكتەمنٸڭ باسىندا عانا وسى التايدىڭ بەرگٸ بەتٸنە جەتەدٸ. جارىم-جارتىسى عانا. ەركەككٸندٸكتٸ از قالعان. بالا اتاۋلى كٶزگە سيرەك تٷسەدٸ. باس كٶتەرٸپ, قارا كٶبەيتٸپ جٷرگەندەردٸڭ كٶبٸ – قاتىن-قالاش, قىز-قىرقىن. بۇنى كٶرگەن كٶسەم:
– بٸز تەڭٸردٸڭ قاتال سىنىنان ٶتتٸك. كٶزدەگەن جەرگە جەتتٸك. ەر شاڭىراقتىڭ ۋىعى سيرەدٸ, بٸراق قاناتى بٷتٸن. بەسٸگٸمٸز قيسايدى, بٸراق ونى تٷزەيتٸن قولىمىز ساۋ. تەڭٸرٸم ەندٸگٸ جەردە قاتىننىڭ كٶزٸن بەسٸكتەن, قۇلاعىن ەركەكتەن ايىرماسىن! تايپانىڭ باستى ۇرانى دا وسى بولسىن, – دەيدٸ.
سوندا تايپا اقساقالى باسىن ەنتەك كٶتەرٸپ:
– بۇل سٶز تايپانىڭ ۇرانى عانا ەمەس, تەمٸردەي بەرٸك زاڭى دا بولسىن! – دەيدٸ.
(مىناۋ بٸر قىزىق ۇران, قىزىق زاڭ ەكەن دەيمٸن مەن تاڭدانىپ. دەيمٸن دە ەڭگٸمەنٸ ودان ەرٸ تىڭدايمىن).
– جاڭا جەرگە تايپا جاقسى ورنىعادى. از-اق جىلدا ٶرٸس مالعا, قونىس جانعا تولادى. ەر شاڭىراقتان ون-ونبەستەن ٶرٸپ شىققان ٶرٸمدەي جاستار تايپانىڭ سەنٸنە اينالادى. ولاردىڭ مٸنگەنٸ قۇيرىق-جالى تٶگٸلگەن كٸلەڭ سەيگٷلٸك, كيگەندەرٸ سۋسىلداعان جٸبەك پەن جىلتىلداعان تورقا بولادى. كەرٸدە قايعى, جاستا ۋايىم بولمايدى. جالشى مەنەن مالشىنىڭ جەگەنٸ الدىندا, جەمەگەنٸ ارتىندا, اۋىزدارىنان اق ماي اعادى.
(«پا, شٸركٸن», – دەيدٸ قيسايا جاتقان ەكەم تامسانىپ. دەيدٸ دە تەرەڭ كٷرسٸنەدٸ. مەن كٶرپەمدٸ جەلپٸپ-جەلپٸپ قويامىن. شال سٶيلەپ وتىر).
– سول زاماندا, سوناۋ تەرٸستٸكتە اعاشتان ٷي, تاستان قورعان سالدىرعان ورمان دەگەن تاعى بٸر تايپا بولعان ەكەن, – دەپ شال ەڭگٸمە ارناسىن كٸلت باسقا جاققا بۇرعان. – كٷندەردٸڭ كٷنٸ ول تايپانىڭ الىس جەردەن ساۋدا جاساپ ورالعان ادامدارى بٸردەن ٶز كٶسەمدەرٸنٸڭ الدىنا كەلەدٸ.
– الدييار تاقسىر, – دەيدٸ ولار القىنا سٶيلەپ. – سايان تاۋلارىنىڭ ارعى جاعىنان, التاي تاۋىنىڭ بەرگٸ جاعىنان الاس دەگەن بٸر تايپانى كٶردٸك. كٶرٸپ قانا قويعامىز جوق, ەكٸ-ٷش كٷن ساۋدا جاساپ, ٸشكٸ تٸرلٸكتەرٸمەن دە جاقسى تانىستىق. مۇنداي قىزىق تايپا ەش جەردە جوق شىعار.
– ال نەسٸ قىزىق, ايتىڭدار, – دەيدٸ كٶسەم.
– الدىمەن تاڭقالعانىمىز, ول تايپانىڭ ادامدارى التىن-كٷمٸس, اسىل تاس دەگەنگە مٷلدە قىزىقپايدى ەكەن, – دەيدٸ بٸرٸ.
– جوق, قىزىعادى. جىلتىراقتى كٶرگەندە قاتىندارىنىڭ كٶزٸ وتتاي جانادى. بٸراق بايلارىنا قارايدى دا, جىم بولادى, – دەيدٸ ەكٸنشٸسٸ .
– جەنە قىزىعى, – دەيدٸ ٷشٸنشٸسٸ, – كٶسەمدەرٸ ەيەل زاتىن ەرەكشە ارداقتايدى ەكەن. ونى مىنادان كٶردٸك. بٸر جاس جٸگٸت كٶسٸلٸپ وتىرعان كەمپٸردٸڭ اياعىن اتتاپ ٶتكەنٸ ٷشٸن كٶسەم وعان قىرىق دٷرە سالدىردى.
– و-و! كەرەمەت ەكەن!
– بٸزدە دە سولاي بولسا عوي, – دەپ كٶسەم جانىنداعىلار جانىعا تٷسەدٸ.
– ودان دا قىزىعى مىناۋ, – دەيدٸ تٶرتٸنشٸسٸ. – كٶسەم قاتىنداردى ارداقتاۋمەن قاتار جازالاي دا بٸلەدٸ ەكەن. ول قازان قاقپاعىن اشىپ كەتكەن بٸر كەلٸنشەكتٸڭ ۇزىن قارا بۇرىمىن كٶپتٸڭ كٶزٸنشە كەستٸرٸپ جٸبەردٸ.
– قوي-ەي! بۇنىسى نەسٸ?
– قاقپاقتا تۇرعان نە بار!
– مىناۋىڭ كٶسەم ەمەس, كەززاپ قوي, – دەپ كٶسەم جانىنداعىلار, ەندٸ تٷڭٸلە باستايدى.
– توقتاڭدار! – دەيدٸ وسى مەزەتتە ولاردىڭ تايپا اقساقالى. – سەندەر بۇل ٸستٸڭ مەنٸن تٷسٸنبەگەنسٸڭدەر. كٶشپەندٸ جۇرتتا «قازاننان قاقپاق كەتسە, يتتەن ۇيات كەتەدٸ» دەگەن سٶز بار. بۇل – الدىمەن, تەرتٸپتٸ مەڭزەيتٸن سٶز. تەرتٸپ تە – قازاننىڭ قاقپاعى سيياقتى. ول كەتسە, بەرٸ دە كەتەدٸ. ۇيات تا, ار دا, ىنساپ تا. كٶسەم سونى يشارامەن بٸلدٸرگەن. ەكٸنشٸدەن, ولار ٷشٸن قازان – ىرىس-نەسٸبەنٸڭ بەلگٸسٸ. كٶپتٸڭ ىرىس-نەسٸبەسٸ اشىق جاتسا, وعان كٸم قول سالمايدى, كٸم تۇمسىعىن تىقپايدى. بۇل كٶشپەندٸلەر دەگەنٸڭ بەرٸن يشارامەن, ىممەن بٸلدٸرەتٸن جۇرت قوي.
دٷنيەدە بٸزدەن اقىلدى ەشكٸم جوق دەپ بٸلەتٸن ورمان تايپاسىنىڭ ادامدارى بٸر-بٸرٸنە اڭتارىلا قارايدى. قاباقتارى تٷسەدٸ, اۋىزدارى سالپييادى. ارتىنشا ەلگٸ ساۋداگەرلەردٸڭ بٸرٸ:
– الاس تايپاسىنىڭ ەڭ قىزىعارلىعى سول, ولاردىڭ ەركەكتەرٸ ٶتە ۇزاق جاسايدى ەكەن, – دەيدٸ. – مىسالى, بٸز كٶرگەن كٶسەمدەرٸنٸڭ جاسى جٷزدە بولسا, تايپا اقساقالى جٷز جيىرماعا كەلٸپتٸ.
مانادان بەرٸ ٸشتەي وتتاپسىڭدار دەپ وتىرعان تايپا كٶسەمٸ ەندٸ عانا سەلت ەتٸپ:
– اۋ, باسقادان بۇرىن وسىنى ايتپايسىڭدار ما, تٷگە! ولار سوندا نە ٸشٸپ, نە جەيدٸ ەكەن? – دەپ كٷيٸپ كەتكەندەي بولادى.
(ەمشٸ شال ەكەمە كٷلە قاراپ: «قاي زاماندا قاي كٶسەم ۇزاق جاساعىسى كەلمەگەن دەيسٸڭ. ولاردىڭ ٶمٸرٸ ەكەۋٸمٸزدٸكٸنە قاراعاندا جاقسى عوي» دەيدٸ. ەكەم كٷلگەن جوق. مەن دە ەزۋ تارتا المادىم. شال ەڭگٸمەسٸن ەرٸ جالعاعان).
– ولار كٶبٸندە جىلقىنىڭ ەتٸن جەيدٸ, قىمىز دەگەن اشقىلتىم بٸردەمە ٸشەدٸ, – دەيدٸ ساۋداگەر.
– كٶشپەندٸلەردٸڭ بەرٸ سولاي. بٸراق ولاردىڭ بەرٸ بٸردەي ۇزاق ٶمٸر سٷرگەنٸن كٶرگەم جوق. بۇنىڭ باسقا بٸر سەبەبٸ بار, – دەپ كٶسەمنٸڭ باسى قاتادى. سوسىن ويلانا كەلٸپ:
– جەرٸنٸڭ سۋى قالاي? – دەيدٸ.
– بٸزدٸكٸ سيياقتى... مٶپ-مٶلدٸر.
– اۋاسى شە?
– ايىرماشىلىق جوق... سٷرٸ قارداي سىڭعىرلاپ تۇر.
– شٶبٸ?
– كەدٸمگٸ بٸزدٸڭ شٶپ.
– ول ەركەكتەردٸڭ قاتىندارى جاس شىعار?
– جاسى دا, كەرٸسٸ دە بار.
بۇل سٶزدەردٸڭ بٸرٸ دە كٶسەمدٸ قۋانتا المايدى. امالى قۇرىعان ول, اقىرى:
– سەندەر بىلاي... سول ەركەكتەردٸڭ ٶزٸمەن بۇل جٶنٸندە سٶيلەسٸپ كٶردٸڭدەر مە?
– سٶيلەستٸك.
– يە, ولار, نە دەيدٸ?
– ولار بىلاي دەيدٸ... – دەپ ساۋداگەرلەر قيپاقتاپ قالادى. بۇنى ايتساق پا, ايتپاساق پا دەيتٸندەي.
– يە, نە دەيدٸ ولار? تەزٸرەك ايتپايسىڭدار ما سونى?
– ولار بىلاي دەيدٸ. «بٸزدٸڭ ۇزاق جاسايتىنىمىزدىڭ باستى سەبەبٸ... مىناۋ» دەيدٸ, – دەپ جەنە كٸبٸرتٸكتەي بەرگەندە, اشۋعا بۋلىققان كٶسەم قىنابىنان قىلىشىن سۋىرىپ الادى.
– باستارىڭدى شاۋىپ تاستايىن با وسى قازٸر!
– ويباي, تاقسىر, ايتايىق, ايتايىق, – دەپ ساۋداگەرلەر جاپىرىلا قۇلايدى. قۇلاپ جاتىپ:
– ولار بٸزگە بٸر-اق سٶز ايتتى, – دەيدٸ.
– سوندا نە دەيدٸ?
– «بٸزدٸڭ قاتىندار از سٶيلەيدٸ» دەدٸ.
كٶسەم سىلق ەتٸپ وتىرا كەتەدٸ. جانىنداعى تايپا اقساقالى كٷرسٸنٸپ:
– ال بٸزدٸڭ قاتىنداردىڭ اۋزىن باسساڭ ارتى سٶيلەيدٸ. مۇنداي جەردە ەركەكتە ٶمٸر بار ما, – دەيدٸ.
* * *
– جە, ورمان تايپاسى ٶزٸمەن كەتسٸن. ەندٸ ٶز تايپامىزعا قايتا ورالايىق, – دەپ شال ەڭگٸمەسٸن ەرٸ جالعاعان. – راسىندا, الاس تايپاسىنىڭ قارا قازىعى قاتىندار بولادى. تايپا سولاردىڭ ارقاسىندا گٷلدەيدٸ, بٷرلەيدٸ, ٸرگەسٸ مىقتى,كەرەگٸسٸ كەڭ ٷلكەن قاۋىمعا اينالادى. كٶسەم ولاردىڭ تٶبەسٸنەن قۇس ۇشىرمايدى, ٷنەمٸ قولداپ, قولپاشتاپ وتىرادى. نە سٶيلەسە دە «بٸزدٸڭ قاتىندار» دەپ سٶيلەيدٸ. كەيدە بۇل سٶزٸ ەركەكتەرگە دە قاراتىلىپ كەتەدٸ. بۇعان كٷلەتٸن تٷك جوق, بٸزدٸڭ بٶرٸكتٸلەردٸڭ ٸشٸندە دە شاشى ۇزىندارى بولادى عوي...
(شال ەڭكەيە سوزىلىپ مەنٸڭ تاقىر باسىمنان سيپاپ قويعان. الاقانى ساپ-سالقىن ەكەن. تەگٸ ىستىعىم ەلٸ قايتپاسا كەرەك).
– بٶرٸكتٸلەر دەمەكشٸ, – دەيدٸ سوسىن ول. – بۇل تايپانىڭ ەركەكتەرٸ جىلىنا بٸر-ەكٸ رەت الىس تاۋلارعا اتتانىپ, بٸراز كٷن اڭ اۋلاپ, ساياتشىلاپ قايتاتىن ەدەتتەرٸ بار ەكەن. بٸردە سول ەدەتتەرٸمەن ساداقتارىن اسىنىپ, قىران بٷركٸتتەرٸن قولعا وتىرعىزىپ, ۇشقىر تازىلارىن العا سالىپ, تاۋ اسىپ كەتە بارادى. قۇرىم كيٸزدٸ قوڭىر ٷيلەردە تەك قاتىن-قالاش, قىز-كەلٸنشەكتەر عانا قالادى. مٸنە بار بەلە وسى كەزدەن باستالادى. قالاي دەيسٸڭدەر عوي? بىلاي. دەل وسى كٷندەرٸ, قاس قىلعانداي, تايپانىڭ ەڭ كەرٸ كەمپٸرٸ – كٶسەمنٸڭ شەشەسٸ كٶز جۇمادى. قاتىندار قاتتى ابىرجيدى. قابٸر قازاتىن بٸر ەركەك جوق. كٷن بولسا, ىستىق. مەيٸتتٸ تىرايتىپ جاتقىزا بەرۋگە بولمايدى. امال جوق, قاتىندار قولدارىنا بٸر-بٸر كٷرەك الىپ, سوناداي جەردەگٸ كٶكشٸل بەلدٸڭ ٷستٸنەن كٶر قازۋعا ٶزدەرٸ كٸرٸسٸپ كەتەدٸ. بٸر كٷرەك بويى قارا توپىراق شىعادى. ەكٸ كٷرەك بويلاعاندا سارى توپىراققا ٸلٸگەدٸ. بەلدەن تٶمەن تٷسكەندە كٶكشٸل قۇمدى كٶرەدٸ. قۇم اراسىنان جىلتىلداعان بٸردەمەلەردٸ بايقايدى.
– ەي, مىناۋ نە? – دەپ كٶر تٷبٸندە تۇرعان ەيەل بٸر كٷرەك قۇمدى سىرتقا لاقتىرىپ تاستايدى. سارى توپىراق ٷستٸنە شاشىلىپ تٷسكەن قۇم ٸشٸ... جىلت-جىلت جىمىڭدايدى... جالت-جۇلت جارقىرايدى. بۇنى كٶرگەن قاتىنداردىڭ بٸر سەت تٸلٸ بايلانىپ قالادى, ٶز دەمدەرٸنە ٶزدەرٸ تۇنشىعادى.
– ال-ل-تىن, – دەيدٸ ەۋەلٸ ەزەر سىبىرلاپ. سوسىن بار داۋىستارىمەن:
– ال-ل-تىن, – دەيدٸ ايقايلاپ.
– التى-ىن! التى-ىن! – دەيدٸ تاۋ جاڭعىرىعىپ.
– التىن! التىن! – دەيدٸ ورمان-توعاي شۋىلداپ.
جەردە تۇرعان قاتىندار ەنتەلەپ كٶرگە ۇمتىلادى. كٶردە تۇرعان قاتىن دولدانىپ:
– جولاماڭدار! باستارىڭدى شابامىن! – دەپ كٷرەگٸن ايبالتاداي ارى-بەرٸ سٸلتەيدٸ. – التىن كەرەك بولسا, ٶزدەرٸڭ قازىپ الىڭدار.
ەندٸ ەر قاتىن ەر جەردەن توپىراقتى بۇرقىلداتا جٶنەلەدٸ. قىزىق بولعاندا, كٶپ ٶتپەي-اق ولاردىڭ دا كٷرەگٸنە قۇم ارالاس التىن ٸلٸگە باستايدى. قازعان سايىن تابىلا بەرەدٸ. تاپقاندارىن... شەشٸپ جٸبەرٸپ كٶيلەكتەرٸنە تٷيەدٸ... سىپىرىپ تاستاپ, دامبالدارىنا تولتىرادى. جايشىلىقتا بٸرەۋٸنٸڭ توبىعى كٶرٸنٸپ قالسا جابىلا بەت شىمشيتىن ولار ەندٸ تٷپ-تٷگەل جالاڭاش قالعان جارقىراپ. قىزاراتىن قاتىن جوق, قىمسىناتىن قىز دا جوق. بەرٸنٸڭ كٶزٸ التىندا. ال ٶلگەن كەمپٸر بوز ٷيدە يٸستەنٸپ جاتا بەرەدٸ.
كٶپ ۇزاماي ساياتشىلىقتان ەركەكتەر دە ورالادى. ورالعان سەتتە.. يەن تۇرعان ٷيلەردٸ, تٷتٸنٸ ٶشكەن قازان-وشاقتى, يٸستەنٸپ جاتقان كەمپٸردٸ, كٶكشٸل بەلدٸڭ ٷستٸنەن كٶپ قاتىندى كٶرەدٸ. ولارعا شاۋىپ جەتكەندە:
– التىن! التىن تاپتىق! – دەگەنٸنەن باسقا ەشتەمە ەستٸمەيدٸ. سوندا مەن-جايدى ەبدەن بٸلگەن تايپا اقساقالى:
– بٸتتٸ! قۇرىدىق! ەندٸ بٸزگە كٷن جوق! – دەپ اتتان قۇلاپ تٷسەدٸ.
* * *
الاس جەرٸنەن التىن تابىلعانى تۋرالى سٶز كٶسەم شەشەسٸنٸڭ توپىراعى سۋىپ ٷلگەرگەنشە الىستاعى ورمان تايپاسىنا, جاقىنداعى وبىر تايپاسىنا, جەر تٷبٸندەگٸ جەبٸر تايپاسىنا جەلدەي ەسٸپ جەتەدٸ. بەرٸ بٸر-اق شەشٸمگە كەلەدٸ: التىندى الۋ كەرەك, الاستى قۇرتۋ كەرەك. ال قالاي قۇرتۋعا بولادى? بۇل جاعىنان ەر تايپا ٶزدەرٸنشە باس قاتىرادى. كٷن ويلايدى, تٷن ويلايدى. كٶپپەن كەڭەسەدٸ, ازبەن اقىلداسادى.
– تاپتىم! – دەيدٸ اقىرى ورمان تايپاسىنىڭ كٶسەمٸ. – ولاردى بٸز جىندىسۋمەن الامىز. وعان بويلارىن بٸر ٷيرەتٸپ الساق, ٶزدەرٸ-اق تۇزداي قۇرىپ بٸتەدٸ.
ولار وسىنى ايتادى دا, قىلىمسىعان «قىزىلسۋىن», قىزىلكٶزدٸ «مٶلدٸرسۋىن» الاس جەرٸنە قاراي كەسپەك-كەسپەگٸمەن اتتاندىرا باستايدى.
بۇل ۋاقىتتا وڭ جاقتاعى وبىر تايپاسى دا قاراپ جاتپايدى, الاستى قالاي الۋ جٶنٸندە ولار دا تٷرلٸ امال ٸزدەيدٸ.
– قارۋمەن الامىز, – دەيدٸ قاتۋلانعان بٸرٸ.
– ونىڭ كٷنٸ ٶتكەن, – دەيدٸ كٶسەم.
– قورقىتىپ كٶرەمٸز, – دەيدٸ قوپاڭداعان بٸرٸ.
– ات ٷستٸندەگٸ ادام ەشكٸمنەن قورىقپايدى.
– كٶسەمدەردٸڭ كٶمەيٸنە, نٶكەرلەرٸنٸڭ جەمساۋىنا جەم تاستاپ الامىز.
– و تەسٸكتەرٸ بٸتەۋ ولاردىڭ.
ەندٸ نە ٸستەيمٸز دەپ بۇلاردىڭ باسى سالبىراي باستاعان كەزدە, ەسٸك جاقتان شيىق-شيىق ەتكەن بٸر زەندەم كٷلكٸ ەستٸلەدٸ. تٶردەگٸلەر تٷكسيە قاراسا... تىشقان كٶزدەرٸ جىلتىلداپ, اپانداي اۋزى ىرسيىپ, بٸر قارا كەمپٸر شوقايىپ وتىر ەكەن. قولىندا الاقانداي اينا. سوعان قارايدى دا كٷلەدٸ. كٷلەدٸ دە سٶيلەيدٸ.
– قۇدىرەتٸڭنەن اينالدىم, كەرەمەتٸڭە سٷيسٸندٸم. مىنالاردى مايمىل ەتٸپ كٶرسەتشٸ.
اينا بەتٸ جارق ەتٸپ تٶرگە قاراي بۇرىلادى. تٶردەگٸلەر ودان مايمىل تٷرٸن كٶرەدٸ.
– قۇدىرەتٸڭنەن اينالدىم, كەرەمەتٸڭە سٷيسٸندٸم. ەندٸ بۇلاردى ارىستان ەتٸپ كٶرسەتشٸ.
اينا بەتٸنە ارىستاندار شىعا كەلەدٸ.
– مٸنە, قارۋدىڭ كٶكەسٸ, – دەيدٸ كەمپٸر سيقىرلانا جىميىپ.– مەن بۇنىمەن بٷكٸل دٷنييانى تابانىما سالامىن.
– ويباي, دۇنيياڭدى قوي, اتتان الدىمەن الاس تايپاسىنا! – دەپ كٶسەم كەمپٸرگە قۇشاعىن الا ۇمتىلادى.
كەمپٸر ەرتەڭٸندە ەل تۇرماي جاتىپ الىسقا اتتانىپ كەتەدٸ.
* * *
جەر تٷبٸندەگٸ جەبٸر تايپاسى ورمان مەن وبىر سيياقتى الاسقا بٸردەن ۇمتىلمايدى. ولاردىڭ ايلا-تەسٸلٸنەن نە شىعارىن سىرتتاي كٷتٸپ وتىرا بەرەدٸ. سوسىن ارادا جىلدار ٶتكەندە, «جاقسىلىقتار» قۇلاققا جەتكەندە, قۋلىق-سۇمدىقتىڭ نەبٸر تٷرٸن بٸلەتٸن, تىم ەدەمٸ سٶيلەيتٸن, ٶتە ەرٸدەن ويلايتىن, شاشى التىنداي ساپ-سارى, بەتٸ اقشا قارداي اپپاق جالعىز قاتىندى الىس جولعا سالادى.
ول قاتىن اپتا جٷرٸپ, اي جٷرٸپ, كٷندەردٸڭ كٷنٸ تايپا شەتٸنە ٸلٸككەندە, بٸر تٶبەنٸڭ باسىندا توڭقاڭداپ جاتقان كٶپ قاتىندى كٶرەدٸ. الدارىندا تاس مٷسٸن. ساقالدى ەركەك مٷسٸنٸ. قاتىندار ونى قۇشادى. قۇشادى دا قۇلايدى. قۇلايدى دا جىلايدى.
– اۋ, نە ٸستەپ جاتىرسىڭدار? بۇلارىڭ كٸم? – دەيدٸ اقشا قارداي اق قاتىن.
قاتىندار جالت قارايدى دا, تىم-تىرىس تۇرا قالادى. سەلدەن كەيٸن عانا ەس جيىپ:
– بۇ بٸزدٸڭ قۇدايىمىز, – دەيدٸ. – ال سەن كٸمسٸڭ?
– مەن قاتىندار پاتشالىعىنانمىن. سەندەردٸ ٸزدەپ كەلەمٸن. بٸز جەر بەتٸندەگٸ ەر قاتىندى قۇدايداي كٶرەمٸز. كەلٸڭدەرشٸ, تاباندارىڭنان سٷيەيٸن, – دەپ اقشا قارداي اق قاتىن ەتبەتٸنەن تٷسەدٸ.
– ويباي قويىڭىز, سٸز ەمەس بٸز سٷيەيٸك سول تاباندى, – دەپ كٶپ قاتىن اق قاتىننىڭ اياعىنا جىعىلادى.
بۇدان ەرٸ اق قاتىن كٶپ قاتىننىڭ الاقانىندا كەتەدٸ.
...ارادا اي ٶتەدٸ, جىل ٶتەدٸ. اق قاتىن ٷيدە وتىرسا, تٶر باسىنداعى تٶرەدەي ماڭعازدانادى, سىرتقا شىقسا, كٶپ قاتىننىڭ الدىندا ماماقازداي مامىرلايدى. «ەي» دەيتٸن وعان ەركەك جوق. «ەي»-دٸ قويىپ «ە» دەسە ٶز قاتىندارى «مە» دەيدٸ. ٶيتكەنٸ ولار قۇداي بولۋدان قالعان عوي. قۇداي بولاتىنداي سيىقتارى دا قالماعان. ورمان تايپاسى جٸبەرگەن «قىزىق سۋسىندارىنا» تويىپ الىپ كٷنٸ بويى كيٸز ٷي ٸرگەسٸندە توڭقايادى دا جاتادى. مال باعۋسىز, قاتىن قاراۋسىز قالادى. بالا-شاعا كٷندٸز-تٷنٸ باياعى وبىر تايپاسىنان كەلگەن قارا كەمپٸردٸڭ ايناسىنا قارايدى دا وتىرادى. عاجاپ اينا! الىستاعىنى الاقانداعىداي كٶرسەتەدٸ. ال ول نە كٶرسەتپەيدٸ دەسەڭشٸ. بۇزاۋعا ارتىلعان بۇقانى, جٸگٸتكە ٶزٸ ارتىلعان قىزداردى, جالاڭداعان پىشاقتى, جاپ-جالاڭاش قۇشاقتى, جىن قاققانداي بيدٸ, قۇتىرىنعان كٷيدٸ, بەرٸن-بەرٸن كٶرسەتەدٸ شٸركٸنٸڭ. ونى كٶرگەن قىز-جٸگٸت تەپەڭ-تەپەڭ ەتەدٸ. قول سۋماڭداپ ەتەككە, قىز ەلپەڭدەپ جەتەككە كەتەدٸ. ال بۇل كەزدە اق قاتىن نە ٸستەيدٸ?
ول ەندٸ كٶپ قاتىندى جيىپ الىپ, اقبوز ٷيدە مىناداي سٶز باستايدى:
– بالالارىڭ ەلسٸز, ەركەكتەرٸڭ ەرسٸز, سۋىققا شىدامسىز ەكەن, – دەيدٸ.
– ول نەدەن? – دەپ كٶپ قاتىن ەلەڭ قاعادى.
اق قاتىن ەسٸكتەن باسقا تەسٸگٸ جوق, شاڭىراقتان باسقا جارىعى جوق ٷي ٸشٸنە سۇق ساۋساعىن شوشايتىپ:
– كٷن تٷسپەيتٸن, جەل كٸرمەيتٸن مىناداي ٷيدە بەتتە ٶڭ, بويدا قۋات بولا ما. بالا-شاعا, ەركەكتٸ قويىپ, سەندەردٸڭ دە تٷرلەرٸڭ وڭىپ تۇرعان جوق, – دەيدٸ.
– سوندا نە ٸستەۋ كەرەك? – دەيدٸ كٶپ قاتىن.
– ٸرگەنٸ اشىپ, كيٸزدەردٸ كەسٸپ, تۇس-تۇستاپ تەسٸك جاساۋ كەرەك. سوندا جەلگە دە, جارىققا دا قارىق بولاسىڭدار.
– مٸنە اقىل! – دەپ كٶپ قاتىن ٸرگەلەردٸ كٶتەرٸپ, كيٸزدەردٸ تەسٸپ-تەسٸپ تاستايدى. بٸراق, جەل سوقپايدى كٷتكەندەي.
– بۇ قالاي? – دەپ كٶپ قاتىن اق قاتىنعا مٶليە قارايدى.
– اناۋ تايپاعا ەكەلەر تار جولدىڭ بويى تۇتاسقان قارا ورمان عوي.
بٷكٸل جەلدٸ ۇستاپ تۇرعان سول-داعى.
كٶپ قاتىن كٶپ ويلانباي-اق وت قويادى ورمانعا. ەپ-سەتتە قىزىل جالىن كٶككە ٶرلەيدٸ جالاڭداپ. اعاشتار كٷن جانادى, تٷن جانادى كٶك تٷتٸنٸ بۋداقتاپ. اقىرى يت تۇمسىعى ٶتپەيتٸن, دوڭىز اياعى جەتپەيتٸن نۋ ورماننىڭ ورنىندا جاپ-جالاڭاش تاۋ قالادى سوپايىپ.
سول-اق ەكەن: ويدان-قىردان, وڭنان-سولدان سامال لەكٸپ قويا بەرەدٸ. قاتىندار مەز بوپ قول سوعادى. ەركەكتەر جەلپٸنٸپ كەۋدە اشادى. بٸرٸنٸڭ بەتٸنە ەر كٸرەدٸ, بٸرٸنٸڭ بويىنا ەل بٸتەدٸ. مۇنداي راقاتتى كٸم كٶرگەن!.. بٸراق, امال نە, بۇل راقات ۇزاققا سوزىلمايدى, سامالدىڭ ارتى جەلگە اينالادى. جەلدٸڭ سوڭى قارا داۋىلعا ۇلاسادى. ول كٷندٸز-تٷنٸ تٷيەدەي بوزداپ, يتتەي ۇلىپ تۇرادى. بٸر سەت تىنا قالادى, بٸر سەت ەكٸلەنە قايتا سوعادى. جىلانداي ىسىلداپ ٸرگەدەن كٸرەدٸ, ايداھارداي ىسقىرىپ ەسٸكتەن شىعادى. زەرٸ ەتتەن ٶتەدٸ, ىزعارى سٷيەككە جەتەدٸ. ىڭىرسىپ جىلاپ بالا بەسٸكتە جاتادى. كٷرك-كٷرك جٶتەلٸپ ەركەكتەر ەسٸكتە وتىرادى. كٶزدەرٸ الاق-جۇلاق ەتٸپ كٶپ قاتىن اق قاتىندى ٸزدەيدٸ. ول ٸزٸم-عايىم جوعالعان. ول جوعالىسىمەن تاعى بٸر سۇمدىق باستالادى. كٶكتەن تٷستٸ مە, جەردەن شىقتى ما, ەلدە جەلمەن بٸرگە جەتتٸ مە, تايپا ٸشٸنەن بەلگٸسٸز بٸر ٸندەت شىعادى. بۇل الدىمەن جان-جانۋار, مالدان بٸلٸنەدٸ. قوتاندا قويلار باستارىن بٸر جاعىنا قيسايتىپ, اينالىپ-اينالىپ قۇلاپ تٷسەدٸ. ٷيٸردە ايعىرلار قۋىپ جٷرٸپ ٶز جاتىرىنا شابادى. تٷيەلەر جاڭا تۋعان بوتاسىن تٸزەمەن تاپتاپ تاستايدى. ٷيدەگٸ يتتەر يەسٸن قابادى. بۇنىڭ سوڭى ادامدارعا جەتەدٸ. ەركەكتەر بەسٸكتەگٸ قىزىنا ۇمتىلادى, قاتىندار قارشاداي ۇلدى ٷستەرٸنە جىعادى. بالالار ەكە-شەشەسٸمەن ەمەس, قولدارىنداعى اينامەن سٶيلەسەدٸ. ولاردىڭ نە دەپ وتىرعانىن ەشكٸم تٷسٸنبەيدٸ. تٸلدەرٸ باسقا بولادى.
وسىنىڭ بەرٸن كٶرٸپ وتىرعان تايپا اقساقالى:
– بۇلار ەندٸ تٸرٸ ٶلٸك. تايپانىڭ كٷنٸ باتتى, – دەيدٸ كٷڭٸرەنٸپ. بۇل ونىڭ سوڭعى سٶزٸ بولادى.
– مٸنە, شىراقتارىم, كەزٸندە دەۋٸرلەپ تۇرعان بٸر تايپانىڭ تاعدىرى وسىلايشا بٸتەدٸ, – دەپ شال ەڭگٸمەسٸن اياقتاعان.
ەكەم كٷرسٸندٸ. مەن جىلادىم.
* * *
كەيٸن, كٶپ جىل ٶتكەندە ماعان تاعى دا جەل تيٸپ اۋىرىپ قالعام. سوندا جانىمدا وتىرعان ەكەمە:
– باياعى ەمشٸ شال ەسٸڭدە مە? – دەدٸم. – اناۋ ەلگٸ... مەن اۋىرىپ جاتقاندا الاس دەگەن تايپا تۋرالى كٶپ ەڭگٸمە ايتقان شال شە?
ەكەم بەتٸمە ۇزاق قاراعان.. قاراپ وتىرىپ, كەمسەڭ-كەمسەڭ جىلاعان.
– ايانىشتى تاعدىر, يە, ەكە? – دەدٸم.
ەكەم كٶزٸنٸڭ جاسىن سٷرتە بەرٸپ:
– بالام, ەمدەلسەڭشٸ, – دەگەن.
مەنٸڭ دە كٶزٸمنەن جاس شىققان. الاستى ويلاپ... ال ەكەم كٸمدٸ ويلاپقامىقتى ەكەن?..
ۇلت پورتالى
