«Kishkentai halyqqa úlken qanjar kerek». Buny 1841 jyly Shámil aitqan.
«Kishkentai halyqqa úlken dos kerek». Buny 1941 jyly Ábýtálip aitqan», – deidi Rasýl Ǵamzatov «Meniń Daǵystanym» kitabynda.
Al 1991 jyly biz aitar edik: «Qazirgi kishkentai halyqqa bárinen buryn asqaq rýh kerek». Rýhy bolmasa, qanjardan oǵan ne paida, úlken dostan ne qaiyr! Jáne qazirde qanjar – qaýqarsyz, dostyń kóbi – turaqsyz.
Rýhy joqtyń jigeri, namysy joq; jigeri, namysy joq halyq – halyq emes, tobyr. Aitqanǵa kónip, aidaǵanǵa júre beretin tobyrdyń maldan nesi artyq?!
Qai ýaqytta, qai elde bolmasyn, ulttyń uly perzentteri eń aldymen sol ulttyń rýhyn kóterýdi oilaǵan. Sol úshin kúresken, sol úshin qam jegen, qaiǵyrǵan. Qarańyz, úndi eli aǵylshyndardan azat bolǵan kezde Mahatma Gandi: «Bizdiń halyq uzaq jylǵy otarlyq ezgide nebir asyly men qymbatynan airyldy. Solardyń arasynan bir ǵana qasietti dúniemizdi taiaý arada qaiyra almaimyz ba dep qorqamyz. Ol – Halyqtyń rýhy. Odan úlken bailyǵymyz da joq edi», – dep kúiingen.
Bul sózdiń qadir-qasietin birinshi bolyp biz bilýge tiispiz. Óitkeni eki júz elý jyl boiy otarlyq ezginiń taqsiretin tartqan qazaqqa «airylǵanyń - anaý, joǵaltqanyń - mynaý» dep saýsaǵyńdy sanai berý tym artyq. Alaida kúni keshege deiin ózińniń kim ekenińdi bildirip: «Men qazaqpyn!» dep aiqai salyp aitýǵa ámse dátiń jete bermegenin eshqashan da esten shyǵarýǵa bola ma! Sondai sátte jigerińdi jasytyp, mańaiyńa jaltaq-jaltaq qaratyp, eńseńdi ezip, mysyńdy basyp turatyn áldebir kúshti de san ret sezgen shyǵarsyń. Ol ne ekenin bildiń be? Bilmedim deseń, aitaiyq, ol – ózgeniń rýhy. Biraq sende jazyq joq. Ákeńde de kiná az. Bar qasiret – babalaryńnan bastap bas shulǵyta berýdiń san saiasatyn jasaǵan otarlyq ozbyrlyqta. Áýeli ol 1822 jylǵy «Sibir qazaqtary týraly ýstavymen» eldik tutastyǵyńnan aiyrdy, sosyn 1864 jylǵy «Jańa nizamymen» birligińe qol saldy; odan soń bai, kedei dep bir ultyńdy ekige bólip tastady; aqyr sońynda ainalasy jiyrma jylda álippeńdi úsh ret ózgertip, tarihi jadyńdy óshirýge tyrysty. Onyń budan basqa zobalańy jeterlik. Olardyń árqaisysynda halyq qanshama rýhyn joǵaltty deseńizshi! Aqiqaty sol, barlyǵy josparmen, zorlyqpen jasaldy. Óitkeni kez-kelgen otarlaýshy halyqtyń otarlanýshynyń tek rýhynan qorqatyn baiaǵy ádeti. Sondyqtan ony (rýhty) besiginde tunshyqtyrý úshin olardyń aqyly men ailasyn aiap qalǵan jeri joq. Sonyń nátijesinde bizge "Birinshi Petrden artyq adam joq, Abylaidan ótken nadan joq" bolyp kórindi. Jáne bir shyndyǵy, bireý sonda: «Bizdiń shalymyz – shal, senderdiki – mal» dese, oǵan da shyn nietimizben sendik. Buǵan tipti bizdi qoiyp, sona-aý Joǵaryda otyrǵan keibir aǵalarymyz da jii-jii senip qalyp júrdi. Bul sózge dálel izdeseńiz, bir kezde «AZ i Ia»-nyń qalai teperish kórgenin, tarihi romandardyń qandai talqyǵa túskenin, olar jóninde kezinde kim ne aitqanyn eske túsirip kórińiz. Al biz tek bir ǵana máseleni aita keteiik.
Sekseninshi jyldardyń ortasynda Ortalyq Komitettiń gazet-jýrnaldarǵa bergen bir aýyzsha tapsyrmasy bolǵan. Ol – Iliias Esenberlinniń tarihi romandaryn synaý edi. Ne úshin? Árine, jattandy jeleý – «ultshyldyǵy» úshin. Endi qarańyz: jyldar boiy tarihyń taiaz, mádenietiń shamaly, saýatyń joq dep tuqyrtyp kelgen halyqty sol romandar qandai biikke jetelep, qanshama urpaqtyń rýhyn asqaq kótergenin bilesiz be? Bilesiz. Joǵarydaǵylar da, Máskeý de bilgen. Sol sebipti de qoryqqan ol kitaptardan.
Rýh degende eske túsedi, 1986 jylǵy jeltoqsan oqiǵasy aldynda Máskeý, bizdińshe, bir jaǵdaidy esepke almady, ia bilmedi. Ol – mynaý. Qazaqtar úshin Qonaev – birinshi hatshy, laýazym iesi, úlken basshy uǵymynan (iá, biz uǵymdaǵyny aityp otyrmyz) áldeqaida biikke shyǵyp ketken tulǵa edi. Onyń úsh Juldyzy – jalpy qazaqtyń omyraýyndaǵy abyroi edi. Onyń Saiasi Biýroǵa músheligi – jalpaq qazaqtyń Orta Aziia men Qazaqstandaǵy bedeli edi. Bir sózben túiindegende, bizdiń uǵymdaǵy Qonaev – halyqtyń ar-namysy, rýhy bolatyn. Sol qazaqtyń asyl urany: «Arym – janymnyń sadaǵasy!» edi... Buny túsinbegen Kolbin de keiin Safýan Shaimerdenov aitqandai, «qarańǵy úiden qara mysyq izdep» taǵy áýre boldy.
Shúkir, qazaqtyń rýhy qazir kóterilip kele jatyr.
Memlekettik til – mártebemiz.
Qaita oralǵan arystarymyz – ustazdarymyz.
Abylai, Qabanbai, Bógenbai, Sypatai, Isatai toilary – eldigimiz.
Ózgerip jatqan eldi-meken, kóshe attary – jańarǵan jadymyz.
Jer júzi tanyǵan Prezidentimiz – senimimiz.
Tuńǵysh qazaq kosmonavty – maqtanyshymyz.
Saiyp kelgende bunyń barlyǵy – kóterile bastaǵan rýhymyz. Iá, kóterile bastaǵan... Asqaq biik áli alda. Sanaýly ǵana sanatker, birer ońdy qubylys – tutastai ulttyq rýhqa týra ólsheýish bola almaidy. Az ulttyń árbir ulyna temirdei tózim, qaitpas qaisarlyq, muqalmas jiger jáne samala jaryq sana kerek. Ony biz qaidan alamyz? Mine, suraqtyń úlkeni! Buǵan jaýapty aldymen myna jaidan izdep kórelik.
Qytaidyń uly jazýshysy Lý Sin jas kezinde japon jerinde meditsinalyq institýtta oqyp júredi. Ol ýaqytta orys-japon soǵysy júrip jatqan kez eken. Sabaq arasynda sol soǵystan stýdentterge derekti film kórsetip otyrsa kerek. «...Birde men ekrannan ózim baiaǵyda qosh aitysqan qytailarymdy kórip qaldym,– deidi jazýshy «Jan aiqaiy» jinaǵyna jazǵan alǵy sózinde. – Olardyń arasynda denesi jippen bailanǵan, som deneli bireýi otandastarynyń ortasynda súmireiip turdy. Ekrandaǵy jazýǵa qaraǵanda, orys armiiasynda barlaýshy qyzmetin atqarǵan ony japondar jazalap, basyn kesip, masqaraǵa qoimaq kórinedi, al qalǵandary sabaq bolar osy kórinisti tek qyzyqtaýǵa kelgen.
Men sonda meditsina degeniń sonshalyqty bir keremet dúnie emes ekenin jáne aýrýdan ólý de sondai qorqynyshty bolmasyn alǵash ret túsindim.
Eger halqyń tutastai nadan bolsa, eń myqty, eń deneli kelgen kez-kelgen adam ia mynadai oisyzdardyń ortasynda júredi, ia anadai masqaraǵa turady. Sol sátte men halyqqa birinshi qajettilik rýhani jaǵynan kóterilý de, onyń basty quraly ádebiet dep bildim».
Osylai dep bilgen Lý Sin keiin dárigerlikti tastap, tek jazýshylyqpen ainalysqan. Jáne birinshi maqsaty – qalai da halqynyń rýhyn kóterý bolǵan. Ádebiettiń keremettigin osydan bilińiz!
«Ár qoǵamnyń erteńi myqty bolýy úshin onyń búgingi ádebieti myqty bolý kerek»,– deidi synshylar. Buǵan da daý az shyǵar.
V.I.Lenin revoliýtsiiaǵa deiin tikelei ádebiet týraly birneshe maqala jazsa, onyń negizgi sebebi: «Ádebiet – revoliýtsiia úshin paidalanylatyn asa zor kúsh» ekenin bilgen ol.
Qiyn-qystaý kezeńderde el basqarǵan adamdardyń biri aqyn, biri pýblitsist bolǵany da tegin emes. Demek...
Demek, halyqtyń, ulttyń, urpaqtyń jaiyn oilaǵan adam aldymen ádebiet jaiyn oilasa kerek.
Qazir biz dál sondai sáttiń ústinde turmyz. Dálirek ait-qanda, bárimiz ótpeli kezeńde turmyz. Árbir ótpeli kezeń óz patriottaryn ómirge ákeletini zańdy: asharshylyq kezinde – T.Rysqulov, Ǵ.Músirepov, jappai repressiia tusynda: «Ol jaý bolsa – men de jaýmyn» dep basyn qaterge tikken taǵy da Ǵ.Músirepov pen chekist Serikqali Jaqypov, soǵys jyldarynda – Baýyrjan Momyshuly (t.b.), Hrýshev tusyndaǵy jer daýynda – Jumabek Táshenov, keshegi jeltoqsan oqiǵasynda – aqyn Juban Moldaǵaliev sýyrylyp alǵa shyǵýy – naǵyz sanaly erliktiń úlgisi. Olardy oilasaq bizdiń rýhymyz kóteriledi.
Al myna naryqtyq ekonomika kezeńi – bárinen de kúrdeli ári qiyn kez. Bul kezeńde jeke adamdardyń erliginen góri jalpy halyqtyq patriotizmge, joǵary ulttyq sanaǵa umtylý qajet. Oǵan qalai jetemiz?!
Bunyń eń qarapaiym joly – árkim ulty, urpaǵy úshin mys-qaldai bolsyn óz qolynan keletin is isteýi kerek. Ondai is bar ma? Bar. Jáne óte kóp. Qazir solardyń eń birinshisi de biregeii – ult tilindegi rýhani azyqtyń qamyn oilaý.
Eger siz bolmaǵanda bir aida bir qazaq kitabyn satyp alsańyz – ult aldyndaǵy bir paryzdan qutylǵanyńyz;
eger siz kelesi jyldyń bolmaǵanda bir baspasózine jazylsańyz – ulttyq namysyńyzdyń sál de bolsa oianǵany;
eger siz óz tilińizdegi sol kitap pen baspasózdi yjdahatpen oqyp otyrsańyz – kún saiyn rýhyńyzdyń óse túskeni;
eger siz oqyǵanyńyzdy nasihattai júrseńiz – onda ulttyq sanańyzdyń samǵaý biikke umtylǵany.
Qysqasy, sany az halyqtyń sanaly azamattary, bizge qazir aqyl da, namys ta, erlik te, bári-bári kerek. Ol úshin eń birinshi elimizdiń eńsesin, rýhyn kótere bileiik. Rýhty kóteretin uly kúsh – joǵaryda aitqan ádebiet, baspasóz. Endeshe bárimiz jiylyp osy ádebiet pen baspasózdiń kósegesin kógertýge umtylaiyq.
Didahmet Áshimhanuly,
1991 jyl
