«كٸشكەنتاي حالىققا ٷلكەن قانجار كەرەك». بۇنى 1841 جىلى شەمٸل ايتقان.
«كٸشكەنتاي حالىققا ٷلكەن دوس كەرەك». بۇنى 1941 جىلى ەبۋتەلٸپ ايتقان», – دەيدٸ راسۋل عامزاتوۆ «مەنٸڭ داعىستانىم» كٸتابىندا.
ال 1991 جىلى بٸز ايتار ەدٸك: «قازٸرگٸ كٸشكەنتاي حالىققا بەرٸنەن بۇرىن اسقاق رۋح كەرەك». رۋحى بولماسا, قانجاردان وعان نە پايدا, ٷلكەن دوستان نە قايىر! جەنە قازٸردە قانجار – قاۋقارسىز, دوستىڭ كٶبٸ – تۇراقسىز.
رۋحى جوقتىڭ جٸگەرٸ, نامىسى جوق; جٸگەرٸ, نامىسى جوق حالىق – حالىق ەمەس, توبىر. ايتقانعا كٶنٸپ, ايداعانعا جٷرە بەرەتٸن توبىردىڭ مالدان نەسٸ ارتىق?!
قاي ۋاقىتتا, قاي ەلدە بولماسىن, ۇلتتىڭ ۇلى پەرزەنتتەرٸ ەڭ الدىمەن سول ۇلتتىڭ رۋحىن كٶتەرۋدٸ ويلاعان. سول ٷشٸن كٷرەسكەن, سول ٷشٸن قام جەگەن, قايعىرعان. قاراڭىز, ٷندٸ ەلٸ اعىلشىنداردان ازات بولعان كەزدە ماحاتما گاندي: «بٸزدٸڭ حالىق ۇزاق جىلعى وتارلىق ەزگٸدە نەبٸر اسىلى مەن قىمباتىنان ايرىلدى. سولاردىڭ اراسىنان بٸر عانا قاسيەتتٸ دٷنيەمٸزدٸ تاياۋ ارادا قايىرا المايمىز با دەپ قورقامىز. ول – حالىقتىڭ رۋحى. ودان ٷلكەن بايلىعىمىز دا جوق ەدٸ», – دەپ كٷيٸنگەن.
بۇل سٶزدٸڭ قادٸر-قاسيەتٸن بٸرٸنشٸ بولىپ بٸز بٸلۋگە تيٸسپٸز. ٶيتكەنٸ ەكٸ جٷز ەلۋ جىل بويى وتارلىق ەزگٸنٸڭ تاقسٸرەتٸن تارتقان قازاققا «ايرىلعانىڭ - اناۋ, جوعالتقانىڭ - مىناۋ» دەپ ساۋساعىڭدى ساناي بەرۋ تىم ارتىق. الايدا كٷنٸ كەشەگە دەيٸن ٶزٸڭنٸڭ كٸم ەكەنٸڭدٸ بٸلدٸرٸپ: «مەن قازاقپىن!» دەپ ايقاي سالىپ ايتۋعا ەمسە دەتٸڭ جەتە بەرمەگەنٸن ەشقاشان دا ەستەن شىعارۋعا بولا ما! سونداي سەتتە جٸگەرٸڭدٸ جاسىتىپ, ماڭايىڭا جالتاق-جالتاق قاراتىپ, ەڭسەڭدٸ ەزٸپ, مىسىڭدى باسىپ تۇراتىن ەلدەبٸر كٷشتٸ دە سان رەت سەزگەن شىعارسىڭ. ول نە ەكەنٸن بٸلدٸڭ بە? بٸلمەدٸم دەسەڭ, ايتايىق, ول – ٶزگەنٸڭ رۋحى. بٸراق سەندە جازىق جوق. ەكەڭدە دە كٸنە از. بار قاسٸرەت – بابالارىڭنان باستاپ باس شۇلعىتا بەرۋدٸڭ سان ساياساتىن جاساعان وتارلىق وزبىرلىقتا. ەۋەلٸ ول 1822 جىلعى «سٸبٸر قازاقتارى تۋرالى ۋستاۆىمەن» ەلدٸك تۇتاستىعىڭنان ايىردى, سوسىن 1864 جىلعى «جاڭا نيزامىمەن» بٸرلٸگٸڭە قول سالدى; ودان سوڭ باي, كەدەي دەپ بٸر ۇلتىڭدى ەكٸگە بٶلٸپ تاستادى; اقىر سوڭىندا اينالاسى جيىرما جىلدا ەلٸپپەڭدٸ ٷش رەت ٶزگەرتٸپ, تاريحي جادىڭدى ٶشٸرۋگە تىرىستى. ونىڭ بۇدان باسقا زوبالاڭى جەتەرلٸك. ولاردىڭ ەرقايسىسىندا حالىق قانشاما رۋحىن جوعالتتى دەسەڭٸزشٸ! اقيقاتى سول, بارلىعى جوسپارمەن, زورلىقپەن جاسالدى. ٶيتكەنٸ كەز-كەلگەن وتارلاۋشى حالىقتىڭ وتارلانۋشىنىڭ تەك رۋحىنان قورقاتىن باياعى ەدەتٸ. سوندىقتان ونى (رۋحتى) بەسٸگٸندە تۇنشىقتىرۋ ٷشٸن ولاردىڭ اقىلى مەن ايلاسىن اياپ قالعان جەرٸ جوق. سونىڭ نەتيجەسٸندە بٸزگە "بٸرٸنشٸ پەتردەن ارتىق ادام جوق, ابىلايدان ٶتكەن نادان جوق" بولىپ كٶرٸندٸ. جەنە بٸر شىندىعى, بٸرەۋ سوندا: «بٸزدٸڭ شالىمىز – شال, سەندەردٸكٸ – مال» دەسە, وعان دا شىن نيەتٸمٸزبەن سەندٸك. بۇعان تٸپتٸ بٸزدٸ قويىپ, سونا-اۋ جوعارىدا وتىرعان كەيبٸر اعالارىمىز دا جيٸ-جيٸ سەنٸپ قالىپ جٷردٸ. بۇل سٶزگە دەلەل ٸزدەسەڭٸز, بٸر كەزدە «از ي يا»-نىڭ قالاي تەپەرٸش كٶرگەنٸن, تاريحي رومانداردىڭ قانداي تالقىعا تٷسكەنٸن, ولار جٶنٸندە كەزٸندە كٸم نە ايتقانىن ەسكە تٷسٸرٸپ كٶرٸڭٸز. ال بٸز تەك بٸر عانا مەسەلەنٸ ايتا كەتەيٸك.
سەكسەنٸنشٸ جىلداردىڭ ورتاسىندا ورتالىق كوميتەتتٸڭ گازەت-جۋرنالدارعا بەرگەن بٸر اۋىزشا تاپسىرماسى بولعان. ول – Iليياس ەسەنبەرليننٸڭ تاريحي روماندارىن سىناۋ ەدٸ. نە ٷشٸن? ەرينە, جاتتاندى جەلەۋ – «ۇلتشىلدىعى» ٷشٸن. ەندٸ قاراڭىز: جىلدار بويى تاريحىڭ تاياز, مەدەنيەتٸڭ شامالى, ساۋاتىڭ جوق دەپ تۇقىرتىپ كەلگەن حالىقتى سول روماندار قانداي بيٸككە جەتەلەپ, قانشاما ۇرپاقتىڭ رۋحىن اسقاق كٶتەرگەنٸن بٸلەسٸز بە? بٸلەسٸز. جوعارىداعىلار دا, مەسكەۋ دە بٸلگەن. سول سەبٸپتٸ دە قورىققان ول كٸتاپتاردان.
رۋح دەگەندە ەسكە تٷسەدٸ, 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسى الدىندا مەسكەۋ, بٸزدٸڭشە, بٸر جاعدايدى ەسەپكە المادى, يا بٸلمەدٸ. ول – مىناۋ. قازاقتار ٷشٸن قوناەۆ – بٸرٸنشٸ حاتشى, لاۋازىم يەسٸ, ٷلكەن باسشى ۇعىمىنان (يە, بٸز ۇعىمداعىنى ايتىپ وتىرمىز) ەلدەقايدا بيٸككە شىعىپ كەتكەن تۇلعا ەدٸ. ونىڭ ٷش جۇلدىزى – جالپى قازاقتىڭ ومىراۋىنداعى ابىروي ەدٸ. ونىڭ ساياسي بيۋروعا مٷشەلٸگٸ – جالپاق قازاقتىڭ ورتا ازييا مەن قازاقستانداعى بەدەلٸ ەدٸ. بٸر سٶزبەن تٷيٸندەگەندە, بٸزدٸڭ ۇعىمداعى قوناەۆ – حالىقتىڭ ار-نامىسى, رۋحى بولاتىن. سول قازاقتىڭ اسىل ۇرانى: «ارىم – جانىمنىڭ ساداعاسى!» ەدٸ... بۇنى تٷسٸنبەگەن كولبين دە كەيٸن سافۋان شايمەردەنوۆ ايتقانداي, «قاراڭعى ٷيدەن قارا مىسىق ٸزدەپ» تاعى ەۋرە بولدى.
شٷكٸر, قازاقتىڭ رۋحى قازٸر كٶتەرٸلٸپ كەلە جاتىر.
مەملەكەتتٸك تٸل – مەرتەبەمٸز.
قايتا ورالعان ارىستارىمىز – ۇستازدارىمىز.
ابىلاي, قابانباي, بٶگەنباي, سىپاتاي, يساتاي تويلارى – ەلدٸگٸمٸز.
ٶزگەرٸپ جاتقان ەلدٸ-مەكەن, كٶشە اتتارى – جاڭارعان جادىمىز.
جەر جٷزٸ تانىعان پرەزيدەنتٸمٸز – سەنٸمٸمٸز.
تۇڭعىش قازاق كوسموناۆتى – ماقتانىشىمىز.
سايىپ كەلگەندە بۇنىڭ بارلىعى – كٶتەرٸلە باستاعان رۋحىمىز. يە, كٶتەرٸلە باستاعان... اسقاق بيٸك ەلٸ الدا. ساناۋلى عانا ساناتكەر, بٸرەر وڭدى قۇبىلىس – تۇتاستاي ۇلتتىق رۋحقا تۋرا ٶلشەۋٸش بولا المايدى. از ۇلتتىڭ ەربٸر ۇلىنا تەمٸردەي تٶزٸم, قايتپاس قايسارلىق, مۇقالماس جٸگەر جەنە سامالا جارىق سانا كەرەك. ونى بٸز قايدان الامىز? مٸنە, سۇراقتىڭ ٷلكەنٸ! بۇعان جاۋاپتى الدىمەن مىنا جايدان ٸزدەپ كٶرەلٸك.
قىتايدىڭ ۇلى جازۋشىسى لۋ سين جاس كەزٸندە جاپون جەرٸندە مەديتسينالىق ينستيتۋتتا وقىپ جٷرەدٸ. ول ۋاقىتتا ورىس-جاپون سوعىسى جٷرٸپ جاتقان كەز ەكەن. ساباق اراسىندا سول سوعىستان ستۋدەنتتەرگە دەرەكتٸ فيلم كٶرسەتٸپ وتىرسا كەرەك. «...بٸردە مەن ەكراننان ٶزٸم باياعىدا قوش ايتىسقان قىتايلارىمدى كٶرٸپ قالدىم,– دەيدٸ جازۋشى «جان ايقايى» جيناعىنا جازعان العى سٶزٸندە. – ولاردىڭ اراسىندا دەنەسٸ جٸپپەن بايلانعان, سوم دەنەلٸ بٸرەۋٸ وتانداستارىنىڭ ورتاسىندا سٷمٸرەيٸپ تۇردى. ەكرانداعى جازۋعا قاراعاندا, ورىس ارميياسىندا بارلاۋشى قىزمەتٸن اتقارعان ونى جاپوندار جازالاپ, باسىن كەسٸپ, ماسقاراعا قويماق كٶرٸنەدٸ, ال قالعاندارى ساباق بولار وسى كٶرٸنٸستٸ تەك قىزىقتاۋعا كەلگەن.
مەن سوندا مەديتسينا دەگەنٸڭ سونشالىقتى بٸر كەرەمەت دٷنيە ەمەس ەكەنٸن جەنە اۋرۋدان ٶلۋ دە سونداي قورقىنىشتى بولماسىن العاش رەت تٷسٸندٸم.
ەگەر حالقىڭ تۇتاستاي نادان بولسا, ەڭ مىقتى, ەڭ دەنەلٸ كەلگەن كەز-كەلگەن ادام يا مىناداي ويسىزداردىڭ ورتاسىندا جٷرەدٸ, يا اناداي ماسقاراعا تۇرادى. سول سەتتە مەن حالىققا بٸرٸنشٸ قاجەتتٸلٸك رۋحاني جاعىنان كٶتەرٸلۋ دە, ونىڭ باستى قۇرالى ەدەبيەت دەپ بٸلدٸم».
وسىلاي دەپ بٸلگەن لۋ سين كەيٸن دەرٸگەرلٸكتٸ تاستاپ, تەك جازۋشىلىقپەن اينالىسقان. جەنە بٸرٸنشٸ ماقساتى – قالاي دا حالقىنىڭ رۋحىن كٶتەرۋ بولعان. ەدەبيەتتٸڭ كەرەمەتتٸگٸن وسىدان بٸلٸڭٸز!
«ەر قوعامنىڭ ەرتەڭٸ مىقتى بولۋى ٷشٸن ونىڭ بٷگٸنگٸ ەدەبيەتٸ مىقتى بولۋ كەرەك»,– دەيدٸ سىنشىلار. بۇعان دا داۋ از شىعار.
ۆ.ي.لەنين رەۆوليۋتسيياعا دەيٸن تٸكەلەي ەدەبيەت تۋرالى بٸرنەشە ماقالا جازسا, ونىڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ: «ەدەبيەت – رەۆوليۋتسييا ٷشٸن پايدالانىلاتىن اسا زور كٷش» ەكەنٸن بٸلگەن ول.
قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردە ەل باسقارعان ادامداردىڭ بٸرٸ اقىن, بٸرٸ پۋبليتسيست بولعانى دا تەگٸن ەمەس. دەمەك...
دەمەك, حالىقتىڭ, ۇلتتىڭ, ۇرپاقتىڭ جايىن ويلاعان ادام الدىمەن ەدەبيەت جايىن ويلاسا كەرەك.
قازٸر بٸز دەل سونداي سەتتٸڭ ٷستٸندە تۇرمىز. دەلٸرەك ايت-قاندا, بەرٸمٸز ٶتپەلٸ كەزەڭدە تۇرمىز. ەربٸر ٶتپەلٸ كەزەڭ ٶز پاتريوتتارىن ٶمٸرگە ەكەلەتٸنٸ زاڭدى: اشارشىلىق كەزٸندە – ت.رىسقۇلوۆ, ع.مٷسٸرەپوۆ, جاپپاي رەپرەسسييا تۇسىندا: «ول جاۋ بولسا – مەن دە جاۋمىن» دەپ باسىن قاتەرگە تٸككەن تاعى دا ع.مٷسٸرەپوۆ پەن چەكيست سەرٸكقالي جاقىپوۆ, سوعىس جىلدارىندا – باۋىرجان مومىشۇلى (ت.ب.), حرۋششەۆ تۇسىنداعى جەر داۋىندا – جۇمابەك تەشەنوۆ, كەشەگٸ جەلتوقسان وقيعاسىندا – اقىن جۇبان مولداعاليەۆ سۋىرىلىپ العا شىعۋى – ناعىز سانالى ەرلٸكتٸڭ ٷلگٸسٸ. ولاردى ويلاساق بٸزدٸڭ رۋحىمىز كٶتەرٸلەدٸ.
ال مىنا نارىقتىق ەكونوميكا كەزەڭٸ – بەرٸنەن دە كٷردەلٸ ەرٸ قيىن كەز. بۇل كەزەڭدە جەكە ادامداردىڭ ەرلٸگٸنەن گٶرٸ جالپى حالىقتىق پاتريوتيزمگە, جوعارى ۇلتتىق ساناعا ۇمتىلۋ قاجەت. وعان قالاي جەتەمٸز?!
بۇنىڭ ەڭ قاراپايىم جولى – ەركٸم ۇلتى, ۇرپاعى ٷشٸن مىس-قالداي بولسىن ٶز قولىنان كەلەتٸن ٸس ٸستەۋٸ كەرەك. ونداي ٸس بار ما? بار. جەنە ٶتە كٶپ. قازٸر سولاردىڭ ەڭ بٸرٸنشٸسٸ دە بٸرەگەيٸ – ۇلت تٸلٸندەگٸ رۋحاني ازىقتىڭ قامىن ويلاۋ.
ەگەر سٸز بولماعاندا بٸر ايدا بٸر قازاق كٸتابىن ساتىپ الساڭىز – ۇلت الدىنداعى بٸر پارىزدان قۇتىلعانىڭىز;
ەگەر سٸز كەلەسٸ جىلدىڭ بولماعاندا بٸر باسپاسٶزٸنە جازىلساڭىز – ۇلتتىق نامىسىڭىزدىڭ سەل دە بولسا ويانعانى;
ەگەر سٸز ٶز تٸلٸڭٸزدەگٸ سول كٸتاپ پەن باسپاسٶزدٸ ىجداھاتپەن وقىپ وتىرساڭىز – كٷن سايىن رۋحىڭىزدىڭ ٶسە تٷسكەنٸ;
ەگەر سٸز وقىعانىڭىزدى ناسيحاتتاي جٷرسەڭٸز – وندا ۇلتتىق ساناڭىزدىڭ سامعاۋ بيٸككە ۇمتىلعانى.
قىسقاسى, سانى از حالىقتىڭ سانالى ازاماتتارى, بٸزگە قازٸر اقىل دا, نامىس تا, ەرلٸك تە, بەرٸ-بەرٸ كەرەك. ول ٷشٸن ەڭ بٸرٸنشٸ ەلٸمٸزدٸڭ ەڭسەسٸن, رۋحىن كٶتەرە بٸلەيٸك. رۋحتى كٶتەرەتٸن ۇلى كٷش – جوعارىدا ايتقان ەدەبيەت, باسپاسٶز. ەندەشە بەرٸمٸز جيىلىپ وسى ەدەبيەت پەن باسپاسٶزدٸڭ كٶسەگەسٸن كٶگەرتۋگە ۇمتىلايىق.
ديداحمەت ەشٸمحانۇلى,
1991 جىل
