1
Meniń ájem jasy júzden asqan aýylymyzdaǵy eń kári kempir edi. Júzden qansha asqanyn ózgeni qoiyp ózi de bilgen emes, jasyn suraǵan adamǵa qai ýaqytta da qyzyl iegin maljańdatyp: «Shúkir, túzden astyq qoi», – dep otyrýshy edi jaryqtyq. «Assa asqan shyǵar, men osy elge kelin bop túsken kezde kekse qatyn edi, odan beri qai zaman! Biz de, mine, jetpisti jelkelep qaldyq qoi», – der edi ondaida, kúndiz ájemizben bir mezgil shúiirkelesip ketetin Bibish degen kórshi apamyz. Bul sózdi ájem estise de estimegendei bolyp, qolyndaǵy qoidyń uiysqan júnin únsiz tútip otyra beredi. Al otyratyn orny – qysy-jazy bir-aq jer – tór basyndaǵy tórt kózdi qos terezeniń aldy. Qos tereze túbinde ortasy alashabyr bulttai oidym-oidym ydyraǵan, jiekteri jyrym-jyrym jyrtylǵan eski qara syrmaq jatady. Ájemniń bul úidegi eń qymbaty, eń asyly, «meniki» deitin jalǵyz menshigi de – osy qara syrmaq edi. Sol syrmaqtyń ústinde ol shoqiyp otyryp, erteden keshke deiin jún túter edi. Onyń qýraǵan shybyqtai qý súiek saýsaqtarynyń ushynan qandai jún ótpeidi deisiń: tap-taza etip jýylǵan túiirtpek-túiirtpek aq jún... tútkende qoqymy saýlap túsip jatatyn kir-kir qara jún... ustaǵanda qolyńa shaiyrdai jabysatyn shýashty, iisti jún. Ájeme bulardyń báribir, jún bolsa boldy – túte beredi. Keide janyndaǵy qaptyń túbi kórinip qalsa, qoldary qaltyrap, álde bir asylyn joǵaltqandai jan-jaǵyn bos sipalap: «Áý-ý, Sáýlósh, qaidasyń? Barmysyń, túge? Myna qurǵyryń bitip qaldy ǵoi. Birdemeń bolsa, ákelseńshi!» – dep, ólip bara jatqandai daýysy qyryldap, jandarmen sheshemdi shaqyrar edi. Sosyn óz boiyndai kenep qap tyrsiia tolyp qasyna qaita oralǵanda, «oipyrmai, buǵan da jettim-aý!» degendei jany birtúrli jai taýyp qalýshy edi.
E-e, Bibish apam aitqandai, odan beri de mine, qai zaman! Sol kúnderi sol ájemniń tútip otyrǵan júnin ala qashyp, baiqus kempirdi zar qaqsatyp júretin bes jasar Berik te, ol jainamazǵa jyǵylyp jatqanda ústine qarǵyp shyǵyp, at qylyp minip alatyn tórt jasar Nurjan da qazir qyrma saqal qyryqtyń ústine shyqqan. Sol kúnderi sol ájem men Bibish apanyń baiaǵy Nurym «kámsamol» týraly sybyrlai aitqan áńgimesin bir buryshta úreilene tyńdap otyratyn myna meniń de búgin saqalyma aq kirgen. Al ájem? Qairan ájem! Sonaý bir kóktemniń jyly shýaq kúninde aq kebinge oraǵan bir tutam denesin jer qoinyna berisimen-aq ústine asyǵys-úsigis úie salǵan «tóbedei» topyraq ta qazir jermen-jeksen bolyp ketken. «Elý jylda – el jańa, júz jylda – qazan» degen osy – bári de jańarǵan, bári de ózgergen. Tek... báz baiaǵy qalpynan ainymai, sol synymen, sol syrymen búginge jetken bir ǵana dúnie bar. Ol – meniń jadymda máńgi jattalyp qalǵan ájemniń tiri kezindegi beinesi. Jandy beine! Qozǵalatyn, júretin, sóileitin beine. Bul beineniń jyl ótken saiyn ajary ashyla túspese, basyla túskenin baiqamaimyn. Biraq... kókiregimde de, kóz aldymda da ámse tiri adamdai kórinetin osynaý beine júregime ylǵi da jyly shýaǵyn shashyp turady dep jáne aita almaimyn, kerisinshe onyń qos terezeniń aldynda qý súiek qoldary erbeń-erbeń etip, mańaiynan tútetin jún izdep jantalasqan sátteri, endi birde aldyndaǵy jainamazynan aiyrylyp qalyp, ahylap-úkilep otyratyn múskin de múshkil hali kóz aldyma kelgende júregim muzdap, kókiregim syzdap qoia berer edi. Sondai kezde onyń: «O, Qudai! Osy qudaisyzdarǵa mazaq qylyp, qor qylyp qoiǵansha nege almaisyń meni, Qudai!» dep kúiine zarlaǵan daýsyn da ap-anyq estigendei bolamyn. Tóbe quiqańdy shymyrlatar osy bir sózderdiń jańǵyryǵy sosyn meni sonaý este joq eski kúnderdiń jińishke súrleýine qarai súirei jóneler edi...
2
Iá, ájem desem, kóz aldymda nebir kóne sýretterdiń kólbeń-kólbeń kóshe bastaityny ras. Mine, men solardyń uzaqsonar tizbegine taǵy da kóz salyp otyrmyn. Mundaǵy, ásirese, myna bir kórinistiń túr-túsi, boiaý óńi ózgelerden erekshe – arada qanshama jyl ótse de ol baiaǵy jap-jańa, tap-taza qalpyn aina-qatesiz saqtap qalǵan. Biraq surǵylt. Tym surǵylt. Oǵan qaraǵan saiyn eńsemdi bir nárse eze túskendei bolady. Sóite tura báribir qarai beremin. Óitkeni osyndai myń-san kórinisterden turatyn meniń Ómir degen Uly albomymnyń eń alǵashqy beti de týra osy sýrtpen ashylar edi. Budan burynǵysynyń bári de men úshin tek buldyr-saǵym birdeme ǵana. Al mynaý?... Mynaý naǵyz tiri ómirdiń ózi ǵoi.
...Seldir-seldir qaraǵaily ien taýdyń eteginde erbiip turǵan eski qystaý – dálireginde, bórenelerden qiyp salǵan, syrty sylanbaǵan jataǵan qara úi. Biraq úi degen aty bolmasa, tórt qabyrǵadan basqa túgi joq, sary topyraqpen jabylǵan jadaǵai tóbesinde tek shoshaiǵan sholaq murja men ár jerinde bir qyltiyp ósken alabota ǵana kórinedi. Osy túrine qarai buny eńseli úidiń janyndaǵy eski monshaǵa kóbirek uqsatar ediń. Sol monsha sekildi onyń ishi de kózge tym qorash, tym júdeý. Topsasy bosaǵan syrtqy esikti syqyrlata ashyp ishke kirseń, arajikteri yrsiyp-yrsiyp jatqan taqtai eden aiaq basqan saiyn shiqyldap, oibai salyp qoia beredi. Tórde – júk etip jinap qoiǵan tósek-oryn, kórpe jastyq. Esik tusyndaǵy tómengi buryshta – búiiri jyrtyq temir pesh. Kún batar jaqqa qaraǵan eńkishteý alasa terezeden taltústiń ózinde jaryq edenge jartylai ǵana túsip turady.
Áne, sol terezeniń aldynda butynda bir tutam kók trýsiginen basqa lypasy joq, jalańbas, jalańaiaq, úsh-tórt jasar qara bala shyr-shyr etip, jylap tur. Jylap turyp tyrbiǵan kishkentai qoldarymen tereze shynysyn sabalap ura beredi. Eki kózi anaý úiden elý qadamdai jerdegi tóbesi jabyq uzyn qoiqoranyń jelke tusyndaǵy qara qabaqta. Qara qabaqtyń tik qaptalyn qiǵashtai qiyp jatqan jalǵyzaiaq jolda, áneki, bul balanyń ájesi úidegi jalǵyz siyrdy, ózi de, tátesi de, bári de jaqsy kóretin syńar múiiz qyzyl siyrdy súirei jetelep, alysqa uzap barady. Bir qolynda – siyrdyń bas jibi, ekinshi qolynda – taiaq. Taiaqty jerge girsh-girsh qadaǵan saiyn kimeshek-shylaýyshty daǵaradai basy kegjeń-kegjeń etedi. Bala terezeden bárin kórip tur. Kórip turyp jer tepkilep jylap tur.
– Apa-a-aý, – deidi alystaǵy ájesine aiqailap. – Sút! Sút!... Men sútsiz qaldym ǵoi, apa! Sú-út!
Ony sona-aý qiiadaǵy apasy qaidan estisin, eńkeńdei basyp qara qabaqty qiǵashtai tartyp barady. Qabaqtyń ústi – kóktemniń jyly shýaǵyna bógip, býsanyp jatqan kókpenbek egistik. Apasy qazir oǵan da jetedi. Oǵan jetti degenshe bári bitti de. Ári qarai eńis... Áp-sátte apasy ǵaiyp bolady. Sosyn siyr da joq, sút te joq.
– Apa-aý, qaida kettiń sen? Ketpeshi! Sen ketseń men sútti qaidan ishem, apa-aý! Sút!Sú-út!
Bala shyryldap jylap tur. Áne, apasy kók belestiń ústine de shyǵyp úlgerdi. Oǵan shyǵysymen... boiy birtindep alasa berdi de, aqyry aǵarańdaǵan kimeshek-shylaýshymen birge aldymen ózi, sonan keiin arqasyna uzynnan búktep, kóldeneń tastai salǵan qara syrmaǵymen birge qyzyl siyr da bel astyna múlde sińip, joq boldy.
– Sú-út! – dedi bala sońǵy ret. – Sút joq endi! Joq!...
Ol osyny aitty da, óksigin basa almai, ishin solqyldata tartyp, tereze túbine etbetten jata ketti. Óstip qansha jatqany esinde joq, ne zamatta syrtqy esiktiń syqyrlap ashylǵany bilindi. Ornynan atyp turyp, qarasa – kishkentai qyzyl kórpege qymtai orap alǵan alty ailyq Áikendi keýdesine qysa qushaqtap, tátesi úige súrine-qabyna kirip keledi eken. Aiaǵynda kirzi etik, ústinde – kókshil kúpáike. Basyndaǵy qońyr túbit oramaly jelkesine qarai ysyrylyp ketipti. Qara bala ony kórgen boida ańyrai bozdap júgirgen.
– Táte, apam ketti... Qyzyl siyr da ketti. Sút joq endi, táte! Sú-út!
Shyryldap kelip etegine oralǵan balany eńkeie qushaqtap, bir qolymen qoltyǵyna qysa kótergen tátesi tórdegi jiiýly júkke jetken boida otyra qalyp, ózi de eńirep jylap jibergen.
– Qulynym-ai, endi qaiteiin men?! Ne isteiin men endi. Tek sen jylamashy, qulynym! Sút bolady. Qoradaǵy kók eshki erteń-aq týǵaly tur, áne. Sonda bárimizge de sút bolady, qulynym. Tek sen jylamashy qazir. Qoi, qoia qoishy kúnim! Myna Áikenniń de uiyqtaǵany jańa ǵana. Tańerteńnen beri kók qýalaǵan qoidy qaiyryp bir sharshasam, qushaǵymda shyr-shyr etken buny ýatam dep te dymym quryp bitti ábden...
Tátesi osyny aityp aýyz jiǵansha jandarynda oraýly jatqan qyzyl kórpe qybyrlai bastaǵan da, artynsha ishinen qyńqyldaǵan dybys shyqqan. Qara bala jylaǵanyn qoia qoidy. Tátesi kórpeniń oraýyn jazyp, tyrbańdap jatqan kishkentai qyzdy aldyna kótere otyryp, júkke arqasyn súiegen kúii ony emizýge kirisken.
– Apam, jaman, – deidi onyń janynda áli de ishtei solyǵyn basa almai otyrǵan qara bala. Al tátesi bir qolymen onyń taqyr basyn sipap qoiyp:
– Qoi, kúnim, olai deme. Apań jaman emes, – deidi. – Sen aitqandai qyzyl siyr da bizdiń siyr emes, ol óz siyry ǵoi, qulynym, óz siyry. Esińde me, byltyr kúzde biz osy jerge kóship kelgende de apań sol qyzyl siyryn jetelep keldi emes pe?
– Iá, siyrdyń ústinde qara syrmaq bolǵan.
– Durys aitasyń, eki etegi jerde salaqtaǵan qara syrmaǵy bolǵan.
– Sonda ol qaidan keldi?
– Kórshi aýyldaǵy qyzynan keldi.
– Al qazir qaida ketti?
– Sol qyzyna ketti.
– Endi kelmei me?
– Keledi. Kúzde biz jailaýdan kóship kelgen kezde, qaita osynda keledi. Sonda qyzyl siyr da birge keledi. Syrmaq ta.
Bala tátesiniń omyraýyn ashqaraqtana emip jatqan kishkentai Áikenge qyzyǵa qarady. Osy omyraýdy keshegi qystyń aiaǵyna deiin ózi de emgen. Áiken bir jaǵynan, bul bir jaǵynan. Biraq birde taǵy da onymen talasa emip jatqanyn kórgen kókesi:
– Ái, Sáýlesh, boldy, jetti endi, – degen bunyń tátesine. – Bul uldy budan keiin qyzylshaqa qyzben talastyrǵandy qoi. Bir balany ázer jarytyp júrgende, ekinshisin jarmastyryp qaitesiń. Sosyn... búginnen bastap buny qyzsha kiindirgenińdi de qoi. «Qyz, qyz kerek!» dep qoimaýshy ediń, ol armanyńa jettiń mine. Endi buny da, ózińdi de aldai bergennen ne paida!
Aitqandai-aq, sol kúni keshkisin tátesi uzaq otyryp, qazir aýylda mektepte oqyp júrgen eki aǵasynyń eski kiimderinen buǵan shaqtap, kóilek, shalbar tigip bergen. Ony kigende bul ózin-ózi tanymai qalǵandai bolǵan...
– Qarnyń ashty ma? – dedi tátesi bunyń oiyn bólip.
– Ashty, – dedi bul aqyryn sybyrlap.
– Kel endeshe, sen de eme ǵoi. – Tátesi ekinshi omyraýyn asha berip edi, bul:
– Joq, kókem ursady. Áikenge jetpei qalady, – dep uiala tómen qarady.
– Ói, aqyldym meniń! Úlken bolǵan qulynym meniń! – Tátesi bir qolymen buny qushaqtai ózine tartqan da, basynan iiskegen.
– Táte, apam nege ketip qaldy?
– Kókeńniń amandyǵy úshin, balam.
– Amandyǵy úshin?
– Iá, kókeńniń aman-saý bizdiń janymyzda júre berýi úshin. Ony keiin túsinesiń. Endi bul týraly menen de, kókeńnen de surama, kúnim, jarai ma?
– Jaraidy, suramaimyn.
Tátesiniń tizesine basyn salyp biraz únsiz jatqan bala bir ýaqytta taǵy:
– Táte, – degen aqyryn. – Apam qyzyna ketti deisiń. Ol kim?
– Ol kókeńniń qaryndasy ǵoi.
– Úlken kisi me?
– Iá, men shamalas kisi. Úsh balasy bar.
– Al men nege ony bilmeimin?
– Qaidan bilesiń, sen es bilgeli bul úidiń esigin ashqandy qoidy ǵoi olar.
– Nege?
– Nege!... Nege!... Bári de qyzyl siyrdyń álegi de.
– Al olardyń siyry joq pa?
– Bar! Bar! Bir emes, eki siyry bar. Boldy endi! Jetti! Ár nárseni bir surap qai-qaidaǵymdy qozǵai bermeshi, túge. Onsyz da jetisip otyrǵanym shamaly. – Tátesiniń daýysy qattyraq shyǵyp ketti. Bala jym boldy. Aqyryn urlanyp onyń betine qarap edi, eki kózine móltildep jas tola qalypty.
Kenet... úi syrtynan aqtós ittiń arsyldai úrgeni estildi. Budan keiin ile-shala attyń dúbiri qulaqqa ap-anyq jetken.
– Kótek, bul kim boldy? Álgi taýdaǵy malshylardy aralaýǵa ketken raikomnyń adamdary bolmasyn. – Tátesi Áikendi qyzyl kórpesine jyldam orap alyp, esikke qarai asyǵa júgirgen. Sońynan bul da umtyldy.
Ekeýi apyl-ǵupyl syrtqa shyqsa, qaraqasqa atyn yrsyldata shapqylap, kolhozbastyq kelip qapty úi janyna. Oń jaq kózin keseniń túbindei dóńgelek qara bulǵarymen tańyp júretin osy uzyn qarasur kisini kórgende qara balanyń qashan da úni shyqpai qalatyn, bul joly da denesi dir-dir etip tátesiniń etegine tyǵyla túsip edi.
– Ái, albasty qatyn! Ana qoilaryńdy nege egiske qaptatyp qoia berdińder-ei, a? Qarashy, áne, qarashy, topalań kelgirler kókpeńbek egisti taptap, otap, typ-tipyl qyp barady ǵoi, áne. Ói, ákeńniń kórin... Bar, shap, qaiyr ana qyrylǵyrlaryńdy keiin.
Kolhozbastyq at ústinde tepsinip, zirkildep turǵanda, balanyń tátesi manaǵy apasy asyp ketken qyrǵa qarai dalpyldai júgirip bara jatty. Aiaǵynda – kirzi etik, qushaǵynda – qundaqtaýly balasy.
– Ákeń qaida? – dedi kolhozbastyq endi buǵan jalǵyz kózin tik qadap.
«Tańerteń... aýylǵa ketken. Ólgen qoidyń etin skládqa tapsyram dep» degen sóz kómeiine kepteldi de qaldy. Júregi dúrs-dúrs soǵyp tur. Aldynda adam emes, anaý tátesi aitatyn ertegidegi jalǵyz kózdi jalmaýyz turǵandai.
– Ái, ákeń qaida deimin saǵan?! – degen kolhozbastyq taǵy da aiqailai daýystap.
Onsyz da dir-dir etip qorqyp turǵan bala myna daýystan keiin ókire jylap mai topyraqqa otyra ketken. Osyny kútkendei-aq janynda shoqiyp otyrǵan aqtós it oqtai atylyp baryp, qaraqasqa attyń quiryǵyna jabysa túsip edi.
– Ói, ákeńniń kórin... Ket-ái! – dep, kolhozbastyq qamshyny oǵan bir siltep, qaraqasqaǵa bir siltep, qara jolǵa qarai dúrsildete shaba jónelgen.
Áli esinde... Erteńinde tańerteń kókesi qoilardy óriske aidap ketisimen tory biege shekken eski arbasyn syqyrlatyp, aýyldan Oralbai shal kelgen-di. Ústine únemi uzyn sur shekpen, basyna kúnge ońyp ketken myjyraiǵan aqshyl qalpaq kiip júretin bar, jiren murtty osy shaldy qara bala jaqsy kóretin. Óte jaqsy kóretin. Ol kisi úige kelgen saiyn buny tizesine otyrǵyzyp alyp, aldymen aiaq-qolynyń tyrnaqtaryn qarai bastar edi. Qarap bolǵan soń qai ýaqytta da:
– Ái, seniń tyrnaqtaryń aiýdyń tuiaǵyndai bolyp ketipti ǵoi, – deidi kúlip. Sosyn qaltasynan aq bákisin alyp bylǵary etiginiń qonyshyna júzin janyp-janyp jiberip:
– Al, batyr, otyr aldyma, – deidi.
– Siz kelgenshe eshkimge saýsaǵyn ustatpaidy, qaidan bunyń tyrnaǵy aiýdyń tuiaǵyndai bolmasyn, – dep qoiady ondaida tátesi.
Qalai degenmen qara balanyń bul shaldy ylǵi da asyǵa kútetini ras-ty. Tek tyrnaǵy úshin emes, bul aldynan júgirip shyqqanda, qolyna ustata qoiatyn onyń kámpitteri de bolady. Qolyna shaiyrdai jabysatyn tórtburysh-tórtburysh sol kámpitter qandai tátti deseńshi! Sonaý qyrdan tory bie men arbany kórgende tátesi de qýanyp:
– Oralbai aǵa kele jatyr, shai qoiaiyn, – dep birden aq samaýyrdyń qulaǵyna jarmasatyny bar.
– Bir siyrdyń butynan, shókimdep jiǵan maiyńnyń jartysyn osy shalǵa berseń de, «aǵalaǵanyńdy» qoimaidy ekensiń, – der edi sonda kókesi.
– E, so maidy aǵamnyń ózi ernine jaǵyp kórdi me eken. Kári súiegin syqyrlatyp, kóringen úiden qadaqtap mai jinap júrgen bir jaman shaldy jazǵyrǵansha, osy salyq degen báleniń bitetin kúni bar ma dep, anaý úkimet pen partiiańa aitpaisyń ba?! – deidi tátesi qabaq shytyp.
– Ái, ái! Jap aýzyńdy! Partiiada ne sharýań bar seniń! Úkimetke de til tigizbe! – dep kókesi ondai sátte qaradai ashýlanar edi.
Biraq... kókesi ne dese de Oralbai shaldyń tóbesi kóringennen maiyn daiyndap, shaiyn ázirlep otyratyn tátesi bul joly ony kóńilsizdeý qarsy alǵan. Jai ǵana aman-saýlyqtan keiin únsiz júrip sýyp qalǵan samaýyrdy qaita ysytyp ákeldi. Únsiz júrip jerge dastarqan jaiyp, sosyn onyń bir shetine júrelei otyrǵan kúii syzdyqtatyp shai quia bastady.
– Sáýlesh qaraǵym, júziń synyq qoi, – dedi tórde qara balany tizesine alyp otyrǵan shal. Aýyryp júrgen joqsyń ba?
– Joq, aǵa, aýyryp júrgem joq. Tek... sizge qaraýǵa betim bolmai otyr, – dep tátesi kúrsine tómen qarady.
– E, ne bop qaldy? Tynyshtyq pa, áiteýir?
– Tynyshtyq... Biraq... ne desem eken?! Budan keiin sizge qalai mai jinaimyn dep...
– Aita ǵoi, ait, qysylma, qaraǵym.
Tátesi dastarhan shetin shuqylap taǵy sál únsiz otyrdy da, aqyry:
– Apamyz ketip qaldy, – dedi tómen qarap. Keshe tańerteń... men óriste júrgende... aýyldaǵy qyzyna ketip qapty.
– E, ol jańalyq emes qoi, qaraǵym. Men biletin Zibash apań jazda ylǵi qyzynyń qolynda, aýylda bolmai ma. Biraq biyl erterek ketken eken.
– Iá, jaz shyqpai jatyp... Bárinen buryn... – Tátesi sóilei almai býlyǵyp qaldy.
– Bosama, qaraǵym. Kempir ketse osy úidiń búkil yrys-nesibesin birge arqalap ketpegen shyǵar.
– Arqalap ketken joq, jetektep ketti ǵoi, aǵa. Mundaǵy bárimizdiń qarap otyrǵanymyz – bir qyzyl siyrdyń tórt emshegi edi, sony alyp ketti ǵoi apamyz.
«E, endi bári túsnikti boldy» degendei shal qolyndaǵy sútsiz qara shaidan bir urttaǵan da, kesesin shetke ysyryp qoiǵan.
– Eger Ázimhan ekeýimiz ǵana bolsaq, qara sýdy da qanaǵat etip otyra berer edik, bárinen de myna qara ulǵa qiyn bop tur, – dedi tátesi sálden soń aýyr dem alyp. – Bar sengenimiz qońyr siyr edi, ol beishara qysta týa almai ólip qaldy. Apamdy da jazǵyra almaimyn, qyzyl siyrsyz onyń qyzyna siiýy da eki talai ǵoi.
Tátesi bir tynystap alyp taǵy sóiledi.
– Biyl ol kisi, apamdy aitam da, «ólsem de sendermen jailaýǵa birge baram, jaz boiy jandaryńda bolam» dep, jap-jaqsy otyr edi. Bar oiyn nildei buzǵan kolhozbastyq boldy aqyry.
– E, ol ne ǵyp qystyrylyp júr?
Qara balanyń kóz aldyna kenet... qaraqasqa attyń ústinde qamshysyn úiire aqyryp turǵan keshegi jalǵyzkózdi qarasur adam elestei bergen... Denesi qaradai qaltyrap, shaldyń qoltyǵyna tyǵyla tústi.
– Aldyńǵy kúni qoiyn alysqa órgizip ketken Ázimhan túski asyna biraz keshigip kelip edi, – dedi tátesi sózin ári jalǵap. – Ol kelgende apamyz osy siz otyrǵan jerde jainamazyn aldyna jaiyp, túski namazyn oqýǵa kirisken. Biz dastarhandy tómenirek jyljytyp qoiyp, jaibaraqat otyryp shai ishe bastaǵanbyz. Biraq, apamyzǵa kedergi jasamaiyq dep qolymyzdaǵy keseden eptep qana urttap qoiamyz. Dastarqan basyna jańa ǵana tize búkken Ázimhan da túnnen qalǵan bir jilik etti únsiz otyryp bipazdap turai bergen. Biraq... kútpegen jerde irgeden aqtós ittiń arsyldai úrgeni estilsin. «Bul kim boldy eken?» dep Ázimhan aldymen tý syrtynda kúbirlep otyrǵan apamyzǵa qaraǵan. Sosyn shapshań turyp syrtqa bettegen. Biraq úiden shyǵýy qalai tez bolsa, qaita kirýi de solai tez boldy. Tabaldyryqty attai bere:
– Oi, qurǵyr-ai, anaý kep qaldy ǵoi, kep qaldy? – deidi, tórdegi apamyzǵa abdyrai qarap. Abdyrap turyp taqyr basyn sipai beredi. Baiqustyń bir-aq sátte óńi bop-boz bolyp ketken.
– Kim kep qalǵan?! «Anaý» degeniń kim? – deimin, men de ornymnan jyldam turyp.
– Kim bolýshy edi! Kolhozbastyq. Nurym. Janynda kók atqa mingen anaý kózildirikti raikom bar, – dep ol mańdaiyn jainamazǵa salyp jatqan apamyzǵa estirte sóilegen. Apamyz da osyny kútkendei appaq kimeshekti basyn kótere otyryp, oń iyǵyna qarap bir kúbirlep, sol iyǵyna qarap bir kúbirlep alyp, jailap ornynan tura berip edi. Dál osy joly namazynyń tez bitkenine bárimiz qýanyp qalǵanbyz. Bosaǵada áli de abyrjyp turǵan Ázimhan «ýh» dep bir tereń tynystap aldy da:
– Jaqsy! Jaqsy boldy! Endi kim bolsa da kele bersin, – dep, degbirsizdene qaita syrtqa umtyldy. Biraq esikti asha berip, júregi áldeneni sezgendei, tý syrtyna taǵy bir ret moiyn buryp ótken. Sonda ne kórdik deisiz ǵoi? Apamyz endi namazyn túregep turyp jalǵastyra bastaǵan.
– Ói, qurǵyr-ai, bir rákáti jańa bitken eken ǵoi bunyń! – dep Ázimhan tabaldyryq tusyna sylq etip otyra ketti.
Ne isterimdi, ne aitarymdy bilmei, dastarhandy shyr ainalyp men júrmin. Esik aldynda shyr ainala úrip aqtós it júr. Eshteme estimegendei, eshteme sezbegendei, namazyn kúbirlei oqyp, tórde apam tur.
– Qurttyń-aý, apa! Qurttyń ǵoi meni! – dep basyn qos qoldai ustap, tabaldyryq tusynda Ázimhan otyr. Osy áredikte syrttan:
– Bul úide adam bar ma, joq pa ózi! Itke talatyp óltirdińder ǵoi túge! – degen kolhozbastyqtyń daýysy estilgen. Sóitkenshe bolǵan joq, syqyr etip esik ashylǵan da, aldymen raikom Aitbaev, onyń sońyn ala kolhozbastyqtyń ózi úige kirip kelsin.
Bosaǵada moiny salbyrap Ázimhan tur. Óń joq, tús joq. Ne kelgen kisilerimen amany joq, quddy tili bailanyp qalǵandai.
– Solai de, kámónós joldas! – dedi kolhozbastyq oǵan jalǵyz kózimen ejireie qarap. – Solai de!
Raikom tór jaqqa qarap sál bógelip qaldy da, sosyn janynda sileiip turǵan Ázimhanǵa burylyp:
– Qalaisyńdar? – dedi qalyń kózildirik astynan. Ázimhan sonda ǵana es jiǵandai bolyp:
– Jaqsymyz, jaqsymyz, raikom joldas, – dep qalbalaq qaǵyp, qonaqtarǵa qos qolyn ala umtyldy.
Bul ýaqytta apamyz eńkeie búgilip, kúbirlep turǵan. Eki kózi aldyndaǵy jainamazda edi.
– Jaqsy ekenderińdi kórip turmyz, – dep raikom myrs etti de, aiaǵyn shalqaia basyp baryp, tórdiń ekinshi buryshyna maldas qura otyrdy.
– Qalai jaqsy bolmaidy, raikom joldas, jaqsylyqty óstip bes ýaqyt qudaidan tilep jatsa. Solai ma, kámónós joldas? – dep kolhozbastyq Ázimhanǵa yzbarlana qaraǵan kúii ol da raikomnyń janyna kelip, shoqiia otyrdy.
Samaýyr áli sýyǵan joq-ty, men qonaqtarǵa shai quia bastadym. Biraq qolym dir-dir etedi. Tizemde pys-pys uiyqtap Áiken jatyr. Bir jaǵymda – álgindegi ákesi siiaqty til-aýyzy bailanyp, myna qara ul otyr úrpiip.
Ázimhan dastarqan shetin shuqylap únsiz qaldy.
– Kórdińiz be, raikom joldas, úndemeidi. Al men aitaiyn, anaý turǵan kók sandyqty ashsyn qazir bul, – dedi kolhozbastyq apam otyrǵan jerden árirek buryshqa iek kóterip. –Dál sol sandyqtyń ishinen kirpishtei qyp quran sýyryp almasa, murnymdy kesip bereiin men. Káne, Ázimhan, shyn kámónós bolsań, ashshy ana sandyǵyńdy.
Ázimhan ornynan sozalańdai turyp, tórge bettedi. Osy mezette apamyz da oqyp otyrǵan namazyn bitirip qalyp edi, Ázimhan sandyq betin asha bergeni sol:
– Táit! – dep qolyn qaǵyp jiberdi. – Qurandy ustaý úshin aldymen dáret alyp kel, jaman shirik neme!
– Raikom joldas, kórdińiz be, qalai dál aitam, a! – Kolhozbastyq kádimgidei maqtana jelpinip, qopań-qopań etip qoidy.
– Ái, Nurym, – dedi apam. – Kórdik, kórdik seni. Áli sol baiaǵy kámsamol qalpyń eken.
– Tiispe meniń kámsámóldigime, qaqpas! – dep kolhozbastyq atyp turǵan. – Balańdy partiiadan shyǵaryp, aidatyp jibereiin be osy!
– Já, otyr, – dedi oǵan raikom zildi daýyspen. – Qyzbalanba. Másele dinde bolsa, sóz kommýnistik tárbieniń joqtyǵynda bolsa, ony biz partjinalysta qaraimyz.
– Joq, partjinalys az. Bul Tólemisovtiń máselesin biýroda qaraý kerek, bildińiz be! Biýroda. Kámónes úiinde quran jasyryp otyrý degen ne sumdyq bul.
– Boldy endi! – dep raikom kolhozbastyqty taǵy da basyp qoidy da, tómenirekte súlkiip otyrǵan Ázimhanǵa:
– Tólemisov, – dedi daýysyn jumsartyp. – Másele sende de emes, anaý kári shesheńde de emes – myna ósip kele jatqan jas urpaqta. Bulardyń týa salyp kórgeni – quran, estigeni – quran sózi bolsa, erteńgi kúni kim bolyp shyǵady bular! Seni erteńgi kúni jazalap jatsaq, osy úshin jazalaimyz, sony uǵyp al.
– Iá, jazalaý kerek buny, – deidi kolhozbastyq qyby qana túskendei.
Jaǵdai solai boldy, Oralbai aǵa. Raikom men kolhozbastyq ketisimen Ázimhan.
– Ái, apa-ai, osy namazyńmen-aq meniń túbime jetetin boldyń ǵoi, – degen jylarman bolyp. – Men es bilgeli oqyp kelesiń, oqyp kelesiń. Endi qartaiǵanda qoisań da bolady ǵoi osyny. Áitpese, ana Saqyshtyń úiinde júrgende oqyǵanyń da jetpei me!
– E-e seniń kózińe kóp kórinip júr ekem ǵoi. Keteiin endeshe so qyzymnyń úiine. Qudai úshin, aparyp tastashy meni sonda erterek, – dedi apam.
– Joq, biz jailaýǵa kósherde onsyz da sol úide qalasyń. Al qazir seni anda-munda súirep júrer ýaqytym joq, – dep Ázimhan qysqa qaiyrdy da, syrtqa shyǵa jóneldi.
– O, Qudai! – dedi apam onyń sońynan. – Maǵan osyndai qudaisyz ul berdiń, ana Saqyshtai imansyz qyz berdiń. Biri aldyndaǵy jainamazǵa qaraidy, biri qolyndaǵy jalǵyz siyrǵa qaraidy. Búitip meni bul ekeýine jaltańdatyp, qor qylyp qoiǵansha, almaisyń ba, Qudai!
Apam jylap-jylap alyp, teris qarap jatyp qaldy. Sodan turǵan joq. Keshki shaiǵa da bas kótermedi. Túni boiy ahylap-úhilegenin de estip jattyq.
Tańerteń Ázimhan bir ólgen qoidyń etin skladqa ótkizem dep, aýylǵa attandy da, men Áikendi kóterip, qoi sońynan óriske kettim.
Al túste úige kelgende: « Sút-út!» Sú-út!» – dep, myna ul shyqty aldymnan ańyrap. Jaǵdai solai boldy, aǵa, – dep qara balanyń tátesi sózin aiaqtap, kóziniń jasyn kók oramalynyń ushymen súrtip qoiǵan.
– E-e, solai de, qaraǵym, – dep Oralbai ata biraz ýaqyt jiren murtyn sipalap otyryp qaldy. Tek álden ýaqytta tereń bir kúrsinip alyp:
– E, shyraǵym, bul Nurymnyń istemegeni bar ma! – dedi. – Apalaryń oǵan «Áli baiaǵy kámsámol qalpyń eken» dep tegin aitpaǵan. Bári esimizde ǵoi. Baiaǵy jas kezinde osy Nurym aýyldyń óńsheń bezbúirekterin jinap alyp, istemegeni, qylmaǵany bar ma edi. Oraza kezinde túni boiy kóshe kezip, qai úide kim uiyqtamai otyr, kim aýyz ashyp, kim sáresi ishkeli jatyr dep, kóringen terezeni syǵalap, ury ittei sýmańdap júrýshi edi. Já, ony qoishy, bul Nurymnyń sondaǵy myna bir isi esime tússe áli kúnge tóbe quiqam shymyrlaidy. Aýylymyzda áýliedei bolǵan Toqpai degen shal bar edi. Jasy sol ýaqytta seksennen asqan-aý, shamasy. Appaq saqaly keýdesine túsip otyrýshy edi jaryqtyqtyń. Sol shal bir kúni túnde, óz úiinde quran kitap oqyp otyrǵanda, Nurym bastaǵan bes kamsamol úige sýyt kirip keledi de, qurandy qolynan julyp alady. Úide ý-shý bolady. Shaldyń uiyqtap jatqan bes jasar nemeresi oianyp, atasyna umtylyp shyr-shyr etedi. Sonda bul Nurymnyń ne istegenin bilesiń be, qaraǵym?!. Kip-kishkentai sábidi qorqytyp turyp... astapyralla... quran betine kish etkizedi.
– Astapyralla! – dedi qara balanyń tátesi de shoshyna til qatyp. Biraq myna sózimdi bireý estip qaldy ma degendei artynsha jan-jaǵyna alaqtai qaraǵan.
– Solai, qaraǵym, biz osyny da kórgen qýbaspyz... Já, men qaitaiyn endi, – dep Oralbai shal janynda myjyraiyp jatqan bozǵyl qalpaǵyna qol sozǵan.
Qara bala sol kúni Oralbai atasynyń mai jinaityn aq kespegine tátesiniń eki kese sary mai salyp bergenin biledi. Budan keiin qaita sol atasyn da kórgen joq, úiden qyryp alarǵa bir qasyq mai da kórgen joq.
3
Kóne sýretter... Kórkem de jandy sýretter... Birinen soń biri kóz aldymnan kóshe beredi. Men solardyń jetegine erip, taǵy da sonaý bir kúnderdiń qoinaý-qolattary men jyqpyl-jyqpyldaryn kezip kete baramyn. Sondaǵy kóretinim, birge júretinim – kóbinde sol baiaǵy ájem.
Joq, ótirik aita almaimyn, men ózgeler sekildi ájesiniń janynda asa kóp júrgen bala emespin. Solar sekildi ájemniń kúndiz moinynda, túnde qoinynda óstim dep maqtana da almaimyn. Ondai ystyq meiirdi de, peiildi de taǵdyr meniń taiqy mańdaiyma jazbaǵan. Múmkin sondyqtan bolar, álde basqa da sebepteri bar ma eken, búginde men ájemdi sonshama bir qimastyqpen, saǵynyshpen eske alýym az. Eger shyn aǵymnan jarylsam, mende ol kisige degen tek qana aianysh bar. Osy aianysh jasyma jas qosylǵan saiyn ótken-ketkenniń bárine adamgershilikpen, túsinistikpen qaraýǵa, ne nársege tereńnen úńilip saralaýǵa itermeleidi de otyrady.
Ras, ylǵi da beli búgilip júretin, aqsarǵysh beti myj-myj, sál kókshildeý kelgen oń jaq kóziniń tarydai aǵy bar, sol shúikedei kempirdiń ámse janynda júrý násibi bizge buiyrmaǵan. Biz deitinim, bir kózi – ákede, bir kózi – sheshede júretin nemere – meni bylai qoiǵanda, óz balasy – meniń ákem de jyl on eki ai sheshe qasynan tabyla bermegeni anyq. Bir qora qoidy aldyna salyp, jaz jailaýǵa shyǵarda, baiqus kempirdi jylatyp-syqtatyp, qyzyl siyrymen qosa qyzyna aparyp tastaidy. Sosyn qara kúzde qystaýǵa oralǵanda, keńkeńdetip qaita alyp keledi. Alyp kele almasa, qyzyl siyryn jetektep, sonaý segiz shaqyrym jerdegi sharshap-shaldyǵyp ózi jetedi. Eger sál keshige bastasa, sheshemiz enesin shynymen-aq saǵynyp qalǵandai bolyp: «Qaida álgi apamyz? Nege alyp kelmeisiń ony», – dep ákemizdi qozǵap ta qoiady. Biraq bunysy, keiin baiqasam, úige mal bitkenshe ǵana eken. Qoraǵa birer siyr bailanyp, aýzymyz aqqa tie bastaǵan kezde, sheshemizge de jal bitkendei edi: Endi apamyz týraly áńgime bola qalsa, «qaida júrden» góri «júre bersinge» jaqyn bolǵan piǵyly.
Biraq apamyz keledi. Beli eki búktetilip jatsa da eńsesi tik, sózi nyq keledi. Óitkeni qyzyl siyry bar. Qyzyl siyrǵa erip keletin qyzyl buzaý bar.
Buzaý demekshi, bir jyly jazda úide kúbir-kúbir áńgime kóbeigen. Túsingenim: sheshemniń taiaýda áskerden kelgen baýyry úilenbek. Toiy – qarashanyń basynda. Oǵan deiin qudalardyń aldynan ótý, kit kigizý degendei biraz sharýasy bar, shyǵyny bar. Osyndaida jalǵyz jezdesi kómektespegende, kim kómektesedi. Ne isteý kerek?
– Qoradaǵy bir-eki qarany satamyz da, – deidi ákem.
– Ózi bar-joǵy eki taiynsha, bir siyrdyń qaisysyn satyp qaryq bolasyń. Apamnyń qyzyl siyry erte kóktemde buzaýlady emes pe. Kúzge deiin ol kádimgi ógizshe bolyp qalmai ma, – deidi sheshem áldeneni emeksitip.
– E, sol da bar eken ǵoi, – dep ákem kóńili jailanǵandai bolady.
Sonymen kúz de bolǵan. Qyrkúiektiń basynda qystaýǵa kóship kelgenbiz. Bes kún ótti. On kún ótti. Apamyzdyń qarasy kórinbegen. Ony baryp alyp kele qoiýǵa ákemizdiń maldan qoly bosamaidy. Oǵan kómektese qoiýǵa, bes shaqyrym jerdegi mektepke jaiaý baryp, jaiaý kelip júretin meniń da jaǵdaiym joq. Aqyry bir kúni keshkisin shai iship otyrǵanda, sheshem:
– Ázimhan, ne isteseń de endi apamdy óziń alyp kel. Kári adamǵa eki birdei siyrdy jetektep júrý ońai ma, – degen.
– Ózim de sony oilap otyr edim. Erteń baram, –– dedi ákem.
Erteńinde tústen keiin, rasynda ol óriske sheshemdi jiberdi de, ózi Buqtyrmany boilap, Saqysh apai turatyn tómengi aýylǵa júrip ketti. Keshke qoidy qotanǵa iirgen soń sheshem qazanyna as salyp, apam súiip jeýshi edi dep, qamyryn sútke ilegen appaq kúlshe pisirip, uzaq ýaqyt qazan-oshaq basynda kúibeńdedi de júrdi. «Sáýlem-ai» degen bir jaqsy áni bar edi, sony yńyldap aitqan úni qulaǵyma áp-ádemi estilip turdy.
Alaida ... ymyrt úiirile ákem apamnyń qara basyn ǵana súiretip jetkende, «Sáýlem-aiyń» áýremaiǵa ainalyp júre bergen.
– Siyr qaida? – degen ol ákeme birden.
– Shiki arpa jep... ishi keýip... ólip qapty, – dedi ákem mińgirlep.
– Etin ne istepti?
– Jilikten bólip, kórshi qolańǵa satyp jibergen ǵoi.
– Al buzaýy she?
– Ony bizge Saqysh ózi tiri turǵanda bersin be?
– Qaiyrshy! Jarymaǵan neme! – dedi sheshem apamyzǵa estirte.
Men sheshemniń aýzynan buryn-sońdy mundai sóz estigen joq edim.
Ánsheiinde eshkimge aýyz ashtyrmaityn ájemniń úndemei qalǵanyn sol kúni alǵash ret kórdim.
4
Iá, apamyz bir adamǵa bet qaratpaityn burynǵy adýyndy minezinen birtindep qaita berdi. Sheshemmen bir nársege sózi jaraspai qalsa, appaq kimeshek-shylaýyshy jelmen jelpildep, budyr-budyr aǵash taiaǵyn jerge girsh-girsh qadap, qyzynyń aýylyna qarai eńkeńdei jóneletin kúnderi de endi artta qalǵan. Qaitsin baiqus, o jaqta qushaq jaia qarsy alatyndai jeteginde burynǵy qyzyl siyr joq. Al munda? Aitqanyna kóndirip, aidaǵanyna júrgize beretin baiaǵy jýas kelin de joq. Bel bolsa –búgilip, boi bolsa – shógip, ýaqyt ótken saiyn mújilip-tozyp bara jatqany mynaý. Endeshe aýyzdy jaýyp, aiaqty ańdap basyp júrgenge ne jetsin. Menińshe, apam osylai oilaityn bolý kerek. Áiteýir, qalai oilasa da, onyń endigi jaǵdaiy múskin de múshkil edi. Jaqtaýlary kók syrmen boialǵan, tústik jaqqa qaraǵan tórt kózi bar qos terezeniń túbinde kún uzaq júnin tútip otyra beredi. Biraq... qandai jaǵdaida bes ýaqyt namazyn qaza qylǵan emes. Buǵan biz de ábden úirenip alǵanbyz – apamyzdyń qai namazy qai ýaqytta ekenin minýtyna deiin bilip otyramyz. Bilemiz de biz de daiyndalamyz. Sonda nemenege daiyndalamyz deseńshi! Men onúsh-ontórttegi kelip, es bilip qalǵan balamyn. Ony úidegi «qyzyl kózderden» qorǵaýym kerek. «Qyzyl kózder» – Berik pen Nurjan. Biri bes jasta, biri tórtte.
Apam jainamazyn jerge jaia bastaǵannan-aq ekeýi eki shette tyshqan ańdyǵan mysyqtai kútip turady. Sosyn ol tik turyp, endi aýzy kúbirlei bergende, Berik júgirip kelip jainamazdy ala qashady. Men ony qýyp beremin. Ustap alyp, qolynan julyp alǵan jainamazdy apam aldyna qaita jaiǵan kezde, bir shette Serik turady kempir qashan etbettep jatady dep. Men ustasam ustadym, ustai almai qalsam,búksheńdep jatqan apamnyń arqasyna qarǵyp minedi at qyp. Bir qyzyǵy, namaz sátinde ol balalar ne istese de bir aýyz til qatpaidy. Tek «sharýasyn» ábden bitirip bolǵan soń:
– Á-á-i, Qudai-ai! Osy qudaisyzdardan-aq kórdim-aý! – deidi ahylap-úhilep. Al keide balalar tym qatty «oinap» jibergen kezde:
– O, Qudai! Osy qudaisyzdarǵa meni qor qyp mazaq qyp qoiǵansha nege almaisyń meni, Qudai! – dep zarlanar edi.
Sosyn taǵy bir úsh-tórt jyl ótkende, apamyz múlde qartaiyp, shógip bitken. Syrtqa ázer kirip shyǵatyn, ázer sóileitin. Biraq sóite júrip eki ádetin qoiǵan joq. Biri – namaz oqý, biri – jún tútý. Endi myna ǵajapqa qarańyz! Osy ekeýin ol bir-aq kúnde qoidy degenge senesiz be! Senińiz, senbeńiz, sol kúngi oqiǵa meniń qazirge deiin kóz aldymda.
Onynshy klasta oqyp júrgen kezim. Naýryz aiynyń jyp-jyly bir shýaqty kúni mektepten kele jatsam, tátem úidegi tósek-oryn, alasha-syrmaqtyń birazyn syrtqa shyǵaryp, qaǵyp-silkip júr eken. Meni kóre salysymen:
– Úige kirip, jyldam tamaǵyńdy ishte, úlken bólmedegi ústel, oryndyqtardy túgel syrtqa shyǵar! – demesi bar ma.
– Ne bop qaldy? Jaisha ma? – deimin tańdanyp.
– Jaisha emes, apań búgin óledi. Keshkisin úige adamdar jan-jaqtan qaptaǵan kezde, olardy qaida otyrǵyzamyz? Qaida jatqyzamyz? Bildiń be!
Ne deid! Apam óledi dei me? Tańerteń ǵana tereze aldynda júnin tútip sap-saý otyr edi ǵoi. Júregim órekpip, júgirip úige kirsem... qyzyq, apam sol tańerteń men kórgendei... sap-saý qalpynda, sol tereze aldynda syrtqa qara-ap, únsiz otyr. «Tátem de qyzyq eken. Apam, tipti de óletin adamǵa uqsamaidy ǵoi» deimin. Degenmen ... bir nárse jetpei turǵan tárizdi. Ol ne? Bilmeimin. Osy mezette tátem de úige kirgen. Meniń nemenege tańdanyp turǵanymdy ol sezse kerek:
– Qarashy, apańnan ne baiqaisyń? – dedi betime suraýly pishinmen qarap.
– Eshteme.
– Qolyna qara. Kúndegi tútip otyratyn júni bar ma?
– Joq.
– Joq bolsa, apańa endi jaryq dúnie de joq. Bul kisiniń bir kúnin bir kúnge jalǵap kele jatqan – namazy men tútip otyratyn júni edi. Búgin tańerteńnen beri ekeýin de qolyna almady. Endeshe dáminiń taýsylǵany. Búgingi keshten qalmas.
Joq, keshke jetpedi apamyz. Tús aýa, Altaidyń basynan kún endi eńkeie bastaǵan ýaqytta, tór aldynda, eki qolyn eki jaǵyna sulyq tastaǵan kúii, ǵumyr boiy ózi daiyndalǵan jaqqa aqyryn jyljyp júre bergen.
Odan beri de, mine, qanshama jyl ótti. Ánsheiinde, máńgi ómir súretindei bolyp júretin qanshama adam apamnyń sońynan ketti. Dúnie ózgerdi, zaman jańardy. Kóńildegi bir sýretter óshti, biri múlde eskirdi. Alaida meniń sana saraiymnyń tórinde ǵumyr boiy jarqyrap, keremet keskindenip turatyn bir ǵajap sýret bar. Ol – mynaý.
Apamdy jerleitin kún. Úide biri kirip, biri shyǵyp jatqan yǵy-jyǵy adam. Solardyń arasynan bir mezet ákemdi izdeimin. Joq. Bul qaida? Úidiń ishin túgel adaqtap shyǵyp, eń aqyrynda, jaishylyqta bizdi kóp kirgizbeitin , óziniń eń baǵaly zattaryn saqtap júretin túkpirdegi kishkentai bólmege bas suqsam... ol qoinyna áldeneni tyǵyp alyp, endi esikke qol salǵaly tur eken. Únsiz sońynan ilestim. Ol kópshiliktiń arasyn synalai ótip, tup-týra apam jatqan shymyldyqtyń ishine kirdi. Bir buryshtan syǵalai qaradym. Ol aq shúberekke oralǵan zatty qoinynan shyǵaryp, oraýyn jazyp qolyna aldy. Quran! «Iapyr-aý, bizdiń úide Quran bar eken ǵoi» deimin. Al ol qos qolymen ustaǵan qasietti kitapty sheshesiniń mańdaiyna tigizip, biraz turdy da, sosyn kitapty qoinyna qaita salyp, myrs-myrs jylap, shymyldyq ishinen shyǵa jóneldi. Onyń jylaǵanyn birinshi ret kórgenim – osy...
5
Arada qyryq bes jyl ótkende ákemniń ózi de osyndai shymyldyqtyń arǵy jaǵynda jatty. Úide biri kirip, biri shyǵyp jatqan qalyń nópir adam. Máiitti jerleýge daiyndap qoiǵan. Bala-shaǵa, aǵaiyn-týystar kezegimen shymyldyq ishine kirip, qoshtasa bastaǵan. Endi kezek maǵan kelgende... esime bir nárse túse qaldy. Jyldam keri burylyp, túkpirdegi baiaǵy kishkentai bólmege kirdim. Izdegenimdi tabatynyma senimdimin. «Eger ómirde bar jaǵynan adal bir adam bolsa, ol sen ediń, áke. Men bilsem, sol adaldyǵyńnan sońǵy demiń taýsylǵansha ainymaǵan shyǵarsyń» deimin ishtei. Deimin de, eski sary shifonerdiń esigin ashyp, ákem tek mereke kúnderi ǵana kietin qara kostiýminiń sol jaqtaǵy omyraý qaltasyna qol salamyn. Birden ilikti saýsaq ushyma. Partbilet! Jurttyń kóbi on bes jyl buryn laqtyryp tastaǵan dúnie. Qaltama salyp, shymyldyq ishine kirdim. Qyp-qyzyl biletti ákemniń mańdaiyna tigizip, bir minýttai únsiz turdym. Kózimnen jas yrshyp-yrshyp ketti. Shymyldyq syrtyna shyqsam, ýniversitette oqityn ulym bir buryshta... maǵan syǵalai qarap tur eken.
Ákesiniń jylaǵanyn ol da birinshi ret kórgen shyǵar...
Didahmet Áshimhanuly
