1
مەنٸڭ ەجەم جاسى جٷزدەن اسقان اۋىلىمىزداعى ەڭ كەرٸ كەمپٸر ەدٸ. جٷزدەن قانشا اسقانىن ٶزگەنٸ قويىپ ٶزٸ دە بٸلگەن ەمەس, جاسىن سۇراعان ادامعا قاي ۋاقىتتا دا قىزىل يەگٸن مالجاڭداتىپ: «شٷكٸر, تٷزدەن استىق قوي», – دەپ وتىرۋشى ەدٸ جارىقتىق. «اسسا اسقان شىعار, مەن وسى ەلگە كەلٸن بوپ تٷسكەن كەزدە كەكسە قاتىن ەدٸ, ودان بەرٸ قاي زامان! بٸز دە, مٸنە, جەتپٸستٸ جەلكەلەپ قالدىق قوي», – دەر ەدٸ وندايدا, كٷندٸز ەجەمٸزبەن بٸر مەزگٸل شٷيٸركەلەسٸپ كەتەتٸن بيبٸش دەگەن كٶرشٸ اپامىز. بۇل سٶزدٸ ەجەم ەستٸسە دە ەستٸمەگەندەي بولىپ, قولىنداعى قويدىڭ ۇيىسقان جٷنٸن ٷنسٸز تٷتٸپ وتىرا بەرەدٸ. ال وتىراتىن ورنى – قىسى-جازى بٸر-اق جەر – تٶر باسىنداعى تٶرت كٶزدٸ قوس تەرەزەنٸڭ الدى. قوس تەرەزە تٷبٸندە ورتاسى الاشابىر بۇلتتاي ويدىم-ويدىم ىدىراعان, جيەكتەرٸ جىرىم-جىرىم جىرتىلعان ەسكٸ قارا سىرماق جاتادى. ەجەمنٸڭ بۇل ٷيدەگٸ ەڭ قىمباتى, ەڭ اسىلى, «مەنٸكٸ» دەيتٸن جالعىز مەنشٸگٸ دە – وسى قارا سىرماق ەدٸ. سول سىرماقتىڭ ٷستٸندە ول شوقيىپ وتىرىپ, ەرتەدەن كەشكە دەيٸن جٷن تٷتەر ەدٸ. ونىڭ قۋراعان شىبىقتاي قۋ سٷيەك ساۋساقتارىنىڭ ۇشىنان قانداي جٷن ٶتپەيدٸ دەيسٸڭ: تاپ-تازا ەتٸپ جۋىلعان تٷيٸرتپەك-تٷيٸرتپەك اق جٷن... تٷتكەندە قوقىمى ساۋلاپ تٷسٸپ جاتاتىن كٸر-كٸر قارا جٷن... ۇستاعاندا قولىڭا شايىرداي جابىساتىن شۋاشتى, يٸستٸ جٷن. ەجەمە بۇلاردىڭ بەرٸبٸر, جٷن بولسا بولدى – تٷتە بەرەدٸ. كەيدە جانىنداعى قاپتىڭ تٷبٸ كٶرٸنٸپ قالسا, قولدارى قالتىراپ, ەلدە بٸر اسىلىن جوعالتقانداي جان-جاعىن بوس سيپالاپ: «ەۋ-ۋ, سەۋلٶش, قايداسىڭ? بارمىسىڭ, تٷگە? مىنا قۇرعىرىڭ بٸتٸپ قالدى عوي. بٸردەمەڭ بولسا, ەكەلسەڭشٸ!» – دەپ, ٶلٸپ بارا جاتقانداي داۋىسى قىرىلداپ, جاندارمەن شەشەمدٸ شاقىرار ەدٸ. سوسىن ٶز بويىنداي كەنەپ قاپ تىرسييا تولىپ قاسىنا قايتا ورالعاندا, «ويپىرماي, بۇعان دا جەتتٸم-اۋ!» دەگەندەي جانى بٸرتٷرلٸ جاي تاۋىپ قالۋشى ەدٸ.
ە-ە, بيبٸش اپام ايتقانداي, ودان بەرٸ دە مٸنە, قاي زامان! سول كٷندەرٸ سول ەجەمنٸڭ تٷتٸپ وتىرعان جٷنٸن الا قاشىپ, بايقۇس كەمپٸردٸ زار قاقساتىپ جٷرەتٸن بەس جاسار بەرٸك تە, ول جاينامازعا جىعىلىپ جاتقاندا ٷستٸنە قارعىپ شىعىپ, ات قىلىپ مٸنٸپ الاتىن تٶرت جاسار نۇرجان دا قازٸر قىرما ساقال قىرىقتىڭ ٷستٸنە شىققان. سول كٷندەرٸ سول ەجەم مەن بيبٸش اپانىڭ باياعى نۇرىم «كەمسامول» تۋرالى سىبىرلاي ايتقان ەڭگٸمەسٸن بٸر بۇرىشتا ٷرەيلەنە تىڭداپ وتىراتىن مىنا مەنٸڭ دە بٷگٸن ساقالىما اق كٸرگەن. ال ەجەم? قايران ەجەم! سوناۋ بٸر كٶكتەمنٸڭ جىلى شۋاق كٷنٸندە اق كەبٸنگە وراعان بٸر تۇتام دەنەسٸن جەر قوينىنا بەرٸسٸمەن-اق ٷستٸنە اسىعىس-ٷسٸگٸس ٷيە سالعان «تٶبەدەي» توپىراق تا قازٸر جەرمەن-جەكسەن بولىپ كەتكەن. «ەلۋ جىلدا – ەل جاڭا, جٷز جىلدا – قازان» دەگەن وسى – بەرٸ دە جاڭارعان, بەرٸ دە ٶزگەرگەن. تەك... بەز باياعى قالپىنان اينىماي, سول سىنىمەن, سول سىرىمەن بٷگٸنگە جەتكەن بٸر عانا دٷنيە بار. ول – مەنٸڭ جادىمدا مەڭگٸ جاتتالىپ قالعان ەجەمنٸڭ تٸرٸ كەزٸندەگٸ بەينەسٸ. جاندى بەينە! قوزعالاتىن, جٷرەتٸن, سٶيلەيتٸن بەينە. بۇل بەينەنٸڭ جىل ٶتكەن سايىن اجارى اشىلا تٷسپەسە, باسىلا تٷسكەنٸن بايقامايمىن. بٸراق... كٶكٸرەگٸمدە دە, كٶز الدىمدا دا ەمسە تٸرٸ ادامداي كٶرٸنەتٸن وسىناۋ بەينە جٷرەگٸمە ىلعي دا جىلى شۋاعىن شاشىپ تۇرادى دەپ جەنە ايتا المايمىن, كەرٸسٸنشە ونىڭ قوس تەرەزەنٸڭ الدىندا قۋ سٷيەك قولدارى ەربەڭ-ەربەڭ ەتٸپ, ماڭايىنان تٷتەتٸن جٷن ٸزدەپ جانتالاسقان سەتتەرٸ, ەندٸ بٸردە الدىنداعى جاينامازىنان ايىرىلىپ قالىپ, اھىلاپ-ٷكٸلەپ وتىراتىن مٷسكٸن دە مٷشكٸل حالٸ كٶز الدىما كەلگەندە جٷرەگٸم مۇزداپ, كٶكٸرەگٸم سىزداپ قويا بەرەر ەدٸ. سونداي كەزدە ونىڭ: «و, قۇداي! وسى قۇدايسىزدارعا مازاق قىلىپ, قور قىلىپ قويعانشا نەگە المايسىڭ مەنٸ, قۇداي!» دەپ كٷيٸنە زارلاعان داۋسىن دا اپ-انىق ەستٸگەندەي بولامىن. تٶبە قۇيقاڭدى شىمىرلاتار وسى بٸر سٶزدەردٸڭ جاڭعىرىعى سوسىن مەنٸ سوناۋ ەستە جوق ەسكٸ كٷندەردٸڭ جٸڭٸشكە سٷرلەۋٸنە قاراي سٷيرەي جٶنەلەر ەدٸ...
2
يە, ەجەم دەسەم, كٶز الدىمدا نەبٸر كٶنە سۋرەتتەردٸڭ كٶلبەڭ-كٶلبەڭ كٶشە باستايتىنى راس. مٸنە, مەن سولاردىڭ ۇزاقسونار تٸزبەگٸنە تاعى دا كٶز سالىپ وتىرمىن. مۇنداعى, ەسٸرەسە, مىنا بٸر كٶرٸنٸستٸڭ تٷر-تٷسٸ, بوياۋ ٶڭٸ ٶزگەلەردەن ەرەكشە – ارادا قانشاما جىل ٶتسە دە ول باياعى جاپ-جاڭا, تاپ-تازا قالپىن اينا-قاتەسٸز ساقتاپ قالعان. بٸراق سۇرعىلت. تىم سۇرعىلت. وعان قاراعان سايىن ەڭسەمدٸ بٸر نەرسە ەزە تٷسكەندەي بولادى. سٶيتە تۇرا بەرٸبٸر قاراي بەرەمٸن. ٶيتكەنٸ وسىنداي مىڭ-سان كٶرٸنٸستەردەن تۇراتىن مەنٸڭ ٶمٸر دەگەن ۇلى البومىمنىڭ ەڭ العاشقى بەتٸ دە تۋرا وسى سۋرتپەن اشىلار ەدٸ. بۇدان بۇرىنعىسىنىڭ بەرٸ دە مەن ٷشٸن تەك بۇلدىر-ساعىم بٸردەمە عانا. ال مىناۋ?... مىناۋ ناعىز تٸرٸ ٶمٸردٸڭ ٶزٸ عوي.
...سەلدٸر-سەلدٸر قاراعايلى يەن تاۋدىڭ ەتەگٸندە ەربيٸپ تۇرعان ەسكٸ قىستاۋ – دەلٸرەگٸندە, بٶرەنەلەردەن قيىپ سالعان, سىرتى سىلانباعان جاتاعان قارا ٷي. بٸراق ٷي دەگەن اتى بولماسا, تٶرت قابىرعادان باسقا تٷگٸ جوق, سارى توپىراقپەن جابىلعان جاداعاي تٶبەسٸندە تەك شوشايعان شولاق مۇرجا مەن ەر جەرٸندە بٸر قىلتيىپ ٶسكەن الابوتا عانا كٶرٸنەدٸ. وسى تٷرٸنە قاراي بۇنى ەڭسەلٸ ٷيدٸڭ جانىنداعى ەسكٸ مونشاعا كٶبٸرەك ۇقساتار ەدٸڭ. سول مونشا سەكٸلدٸ ونىڭ ٸشٸ دە كٶزگە تىم قوراش, تىم جٷدەۋ. توپساسى بوساعان سىرتقى ەسٸكتٸ سىقىرلاتا اشىپ ٸشكە كٸرسەڭ, اراجٸكتەرٸ ىرسيىپ-ىرسيىپ جاتقان تاقتاي ەدەن اياق باسقان سايىن شيقىلداپ, ويباي سالىپ قويا بەرەدٸ. تٶردە – جٷك ەتٸپ جيناپ قويعان تٶسەك-ورىن, كٶرپە جاستىق. ەسٸك تۇسىنداعى تٶمەنگٸ بۇرىشتا – بٷيٸرٸ جىرتىق تەمٸر پەش. كٷن باتار جاققا قاراعان ەڭكٸشتەۋ الاسا تەرەزەدەن تالتٷستٸڭ ٶزٸندە جارىق ەدەنگە جارتىلاي عانا تٷسٸپ تۇرادى.
ەنە, سول تەرەزەنٸڭ الدىندا بۇتىندا بٸر تۇتام كٶك ترۋسيگٸنەن باسقا لىپاسى جوق, جالاڭباس, جالاڭاياق, ٷش-تٶرت جاسار قارا بالا شىر-شىر ەتٸپ, جىلاپ تۇر. جىلاپ تۇرىپ تىربيعان كٸشكەنتاي قولدارىمەن تەرەزە شىنىسىن سابالاپ ۇرا بەرەدٸ. ەكٸ كٶزٸ اناۋ ٷيدەن ەلۋ قادامداي جەردەگٸ تٶبەسٸ جابىق ۇزىن قويقورانىڭ جەلكە تۇسىنداعى قارا قاباقتا. قارا قاباقتىڭ تٸك قاپتالىن قيعاشتاي قيىپ جاتقان جالعىزاياق جولدا, ەنەكي, بۇل بالانىڭ ەجەسٸ ٷيدەگٸ جالعىز سيىردى, ٶزٸ دە, تەتەسٸ دە, بەرٸ دە جاقسى كٶرەتٸن سىڭار مٷيٸز قىزىل سيىردى سٷيرەي جەتەلەپ, الىسقا ۇزاپ بارادى. بٸر قولىندا – سيىردىڭ باس جٸبٸ, ەكٸنشٸ قولىندا – تاياق. تاياقتى جەرگە گٸرش-گٸرش قاداعان سايىن كيمەشەك-شىلاۋىشتى داعاراداي باسى كەگجەڭ-كەگجەڭ ەتەدٸ. بالا تەرەزەدەن بەرٸن كٶرٸپ تۇر. كٶرٸپ تۇرىپ جەر تەپكٸلەپ جىلاپ تۇر.
– اپا-ا-اۋ, – دەيدٸ الىستاعى ەجەسٸنە ايقايلاپ. – سٷت! سٷت!... مەن سٷتسٸز قالدىم عوي, اپا! سٷ-ٷت!
ونى سونا-اۋ قيياداعى اپاسى قايدان ەستٸسٸن, ەڭكەڭدەي باسىپ قارا قاباقتى قيعاشتاي تارتىپ بارادى. قاباقتىڭ ٷستٸ – كٶكتەمنٸڭ جىلى شۋاعىنا بٶگٸپ, بۋسانىپ جاتقان كٶكپەنبەك ەگٸستٸك. اپاسى قازٸر وعان دا جەتەدٸ. وعان جەتتٸ دەگەنشە بەرٸ بٸتتٸ دە. ەرٸ قاراي ەڭٸس... ەپ-سەتتە اپاسى عايىپ بولادى. سوسىن سيىر دا جوق, سٷت تە جوق.
– اپا-اۋ, قايدا كەتتٸڭ سەن? كەتپەشٸ! سەن كەتسەڭ مەن سٷتتٸ قايدان ٸشەم, اپا-اۋ! سٷت!سٷ-ٷت!
بالا شىرىلداپ جىلاپ تۇر. ەنە, اپاسى كٶك بەلەستٸڭ ٷستٸنە دە شىعىپ ٷلگەردٸ. وعان شىعىسىمەن... بويى بٸرتٸندەپ الاسا بەردٸ دە, اقىرى اعاراڭداعان كيمەشەك-شىلاۋشىمەن بٸرگە الدىمەن ٶزٸ, سونان كەيٸن ارقاسىنا ۇزىننان بٷكتەپ, كٶلدەنەڭ تاستاي سالعان قارا سىرماعىمەن بٸرگە قىزىل سيىر دا بەل استىنا مٷلدە سٸڭٸپ, جوق بولدى.
– سٷ-ٷت! – دەدٸ بالا سوڭعى رەت. – سٷت جوق ەندٸ! جوق!...
ول وسىنى ايتتى دا, ٶكسٸگٸن باسا الماي, ٸشٸن سولقىلداتا تارتىپ, تەرەزە تٷبٸنە ەتبەتتەن جاتا كەتتٸ. ٶستٸپ قانشا جاتقانى ەسٸندە جوق, نە زاماتتا سىرتقى ەسٸكتٸڭ سىقىرلاپ اشىلعانى بٸلٸندٸ. ورنىنان اتىپ تۇرىپ, قاراسا – كٸشكەنتاي قىزىل كٶرپەگە قىمتاي وراپ العان التى ايلىق ەيكەندٸ كەۋدەسٸنە قىسا قۇشاقتاپ, تەتەسٸ ٷيگە سٷرٸنە-قابىنا كٸرٸپ كەلەدٸ ەكەن. اياعىندا كيرزٸ ەتٸك, ٷستٸندە – كٶكشٸل كٷپەيكە. باسىنداعى قوڭىر تٷبٸت ورامالى جەلكەسٸنە قاراي ىسىرىلىپ كەتٸپتٸ. قارا بالا ونى كٶرگەن بويدا اڭىراي بوزداپ جٷگٸرگەن.
– تەتە, اپام كەتتٸ... قىزىل سيىر دا كەتتٸ. سٷت جوق ەندٸ, تەتە! سٷ-ٷت!
شىرىلداپ كەلٸپ ەتەگٸنە ورالعان بالانى ەڭكەيە قۇشاقتاپ, بٸر قولىمەن قولتىعىنا قىسا كٶتەرگەن تەتەسٸ تٶردەگٸ جييۋلى جٷككە جەتكەن بويدا وتىرا قالىپ, ٶزٸ دە ەڭٸرەپ جىلاپ جٸبەرگەن.
– قۇلىنىم-اي, ەندٸ قايتەيٸن مەن?! نە ٸستەيٸن مەن ەندٸ. تەك سەن جىلاماشى, قۇلىنىم! سٷت بولادى. قوراداعى كٶك ەشكٸ ەرتەڭ-اق تۋعالى تۇر, ەنە. سوندا بەرٸمٸزگە دە سٷت بولادى, قۇلىنىم. تەك سەن جىلاماشى قازٸر. قوي, قويا قويشى كٷنٸم! مىنا ەيكەننٸڭ دە ۇيىقتاعانى جاڭا عانا. تاڭەرتەڭنەن بەرٸ كٶك قۋالاعان قويدى قايىرىپ بٸر شارشاسام, قۇشاعىمدا شىر-شىر ەتكەن بۇنى ۋاتام دەپ تە دىمىم قۇرىپ بٸتتٸ ەبدەن...
تەتەسٸ وسىنى ايتىپ اۋىز جيعانشا جاندارىندا وراۋلى جاتقان قىزىل كٶرپە قىبىرلاي باستاعان دا, ارتىنشا ٸشٸنەن قىڭقىلداعان دىبىس شىققان. قارا بالا جىلاعانىن قويا قويدى. تەتەسٸ كٶرپەنٸڭ وراۋىن جازىپ, تىرباڭداپ جاتقان كٸشكەنتاي قىزدى الدىنا كٶتەرە وتىرىپ, جٷككە ارقاسىن سٷيەگەن كٷيٸ ونى ەمٸزۋگە كٸرٸسكەن.
– اپام, جامان, – دەيدٸ ونىڭ جانىندا ەلٸ دە ٸشتەي سولىعىن باسا الماي وتىرعان قارا بالا. ال تەتەسٸ بٸر قولىمەن ونىڭ تاقىر باسىن سيپاپ قويىپ:
– قوي, كٷنٸم, ولاي دەمە. اپاڭ جامان ەمەس, – دەيدٸ. – سەن ايتقانداي قىزىل سيىر دا بٸزدٸڭ سيىر ەمەس, ول ٶز سيىرى عوي, قۇلىنىم, ٶز سيىرى. ەسٸڭدە مە, بىلتىر كٷزدە بٸز وسى جەرگە كٶشٸپ كەلگەندە دە اپاڭ سول قىزىل سيىرىن جەتەلەپ كەلدٸ ەمەس پە?
– يە, سيىردىڭ ٷستٸندە قارا سىرماق بولعان.
– دۇرىس ايتاسىڭ, ەكٸ ەتەگٸ جەردە سالاقتاعان قارا سىرماعى بولعان.
– سوندا ول قايدان كەلدٸ?
– كٶرشٸ اۋىلداعى قىزىنان كەلدٸ.
– ال قازٸر قايدا كەتتٸ?
– سول قىزىنا كەتتٸ.
– ەندٸ كەلمەي مە?
– كەلەدٸ. كٷزدە بٸز جايلاۋدان كٶشٸپ كەلگەن كەزدە, قايتا وسىندا كەلەدٸ. سوندا قىزىل سيىر دا بٸرگە كەلەدٸ. سىرماق تا.
بالا تەتەسٸنٸڭ ومىراۋىن اشقاراقتانا ەمٸپ جاتقان كٸشكەنتاي ەيكەنگە قىزىعا قارادى. وسى ومىراۋدى كەشەگٸ قىستىڭ اياعىنا دەيٸن ٶزٸ دە ەمگەن. ەيكەن بٸر جاعىنان, بۇل بٸر جاعىنان. بٸراق بٸردە تاعى دا ونىمەن تالاسا ەمٸپ جاتقانىن كٶرگەن كٶكەسٸ:
– ەي, سەۋلەش, بولدى, جەتتٸ ەندٸ, – دەگەن بۇنىڭ تەتەسٸنە. – بۇل ۇلدى بۇدان كەيٸن قىزىلشاقا قىزبەن تالاستىرعاندى قوي. بٸر بالانى ەزەر جارىتىپ جٷرگەندە, ەكٸنشٸسٸن جارماستىرىپ قايتەسٸڭ. سوسىن... بٷگٸننەن باستاپ بۇنى قىزشا كيٸندٸرگەنٸڭدٸ دە قوي. «قىز, قىز كەرەك!» دەپ قويماۋشى ەدٸڭ, ول ارمانىڭا جەتتٸڭ مٸنە. ەندٸ بۇنى دا, ٶزٸڭدٸ دە الداي بەرگەننەن نە پايدا!
ايتقانداي-اق, سول كٷنٸ كەشكٸسٸن تەتەسٸ ۇزاق وتىرىپ, قازٸر اۋىلدا مەكتەپتە وقىپ جٷرگەن ەكٸ اعاسىنىڭ ەسكٸ كيٸمدەرٸنەن بۇعان شاقتاپ, كٶيلەك, شالبار تٸگٸپ بەرگەن. ونى كيگەندە بۇل ٶزٸن-ٶزٸ تانىماي قالعانداي بولعان...
– قارنىڭ اشتى ما? – دەدٸ تەتەسٸ بۇنىڭ ويىن بٶلٸپ.
– اشتى, – دەدٸ بۇل اقىرىن سىبىرلاپ.
– كەل ەندەشە, سەن دە ەمە عوي. – تەتەسٸ ەكٸنشٸ ومىراۋىن اشا بەرٸپ ەدٸ, بۇل:
– جوق, كٶكەم ۇرسادى. ەيكەنگە جەتپەي قالادى, – دەپ ۇيالا تٶمەن قارادى.
– ٶي, اقىلدىم مەنٸڭ! ٷلكەن بولعان قۇلىنىم مەنٸڭ! – تەتەسٸ بٸر قولىمەن بۇنى قۇشاقتاي ٶزٸنە تارتقان دا, باسىنان يٸسكەگەن.
– تەتە, اپام نەگە كەتٸپ قالدى?
– كٶكەڭنٸڭ اماندىعى ٷشٸن, بالام.
– اماندىعى ٷشٸن?
– يە, كٶكەڭنٸڭ امان-ساۋ بٸزدٸڭ جانىمىزدا جٷرە بەرۋٸ ٷشٸن. ونى كەيٸن تٷسٸنەسٸڭ. ەندٸ بۇل تۋرالى مەنەن دە, كٶكەڭنەن دە سۇراما, كٷنٸم, جاراي ما?
– جارايدى, سۇرامايمىن.
تەتەسٸنٸڭ تٸزەسٸنە باسىن سالىپ بٸراز ٷنسٸز جاتقان بالا بٸر ۋاقىتتا تاعى:
– تەتە, – دەگەن اقىرىن. – اپام قىزىنا كەتتٸ دەيسٸڭ. ول كٸم?
– ول كٶكەڭنٸڭ قارىنداسى عوي.
– ٷلكەن كٸسٸ مە?
– يە, مەن شامالاس كٸسٸ. ٷش بالاسى بار.
– ال مەن نەگە ونى بٸلمەيمٸن?
– قايدان بٸلەسٸڭ, سەن ەس بٸلگەلٸ بۇل ٷيدٸڭ ەسٸگٸن اشقاندى قويدى عوي ولار.
– نەگە?
– نەگە!... نەگە!... بەرٸ دە قىزىل سيىردىڭ ەلەگٸ دە.
– ال ولاردىڭ سيىرى جوق پا?
– بار! بار! بٸر ەمەس, ەكٸ سيىرى بار. بولدى ەندٸ! جەتتٸ! ەر نەرسەنٸ بٸر سۇراپ قاي-قايداعىمدى قوزعاي بەرمەشٸ, تٷگە. ونسىز دا جەتٸسٸپ وتىرعانىم شامالى. – تەتەسٸنٸڭ داۋىسى قاتتىراق شىعىپ كەتتٸ. بالا جىم بولدى. اقىرىن ۇرلانىپ ونىڭ بەتٸنە قاراپ ەدٸ, ەكٸ كٶزٸنە مٶلتٸلدەپ جاس تولا قالىپتى.
كەنەت... ٷي سىرتىنان اقتٶس يتتٸڭ ارسىلداي ٷرگەنٸ ەستٸلدٸ. بۇدان كەيٸن ٸلە-شالا اتتىڭ دٷبٸرٸ قۇلاققا اپ-انىق جەتكەن.
– كٶتەك, بۇل كٸم بولدى? ەلگٸ تاۋداعى مالشىلاردى ارالاۋعا كەتكەن رايكومنىڭ ادامدارى بولماسىن. – تەتەسٸ ەيكەندٸ قىزىل كٶرپەسٸنە جىلدام وراپ الىپ, ەسٸككە قاراي اسىعا جٷگٸرگەن. سوڭىنان بۇل دا ۇمتىلدى.
ەكەۋٸ اپىل-عۇپىل سىرتقا شىقسا, قاراقاسقا اتىن ىرسىلداتا شاپقىلاپ, كولحوزباستىق كەلٸپ قاپتى ٷي جانىنا. وڭ جاق كٶزٸن كەسەنٸڭ تٷبٸندەي دٶڭگەلەك قارا بۇلعارىمەن تاڭىپ جٷرەتٸن وسى ۇزىن قاراسۇر كٸسٸنٸ كٶرگەندە قارا بالانىڭ قاشان دا ٷنٸ شىقپاي قالاتىن, بۇل جولى دا دەنەسٸ دٸر-دٸر ەتٸپ تەتەسٸنٸڭ ەتەگٸنە تىعىلا تٷسٸپ ەدٸ.
– ەي, الباستى قاتىن! انا قويلارىڭدى نەگە ەگٸسكە قاپتاتىپ قويا بەردٸڭدەر-ەي, ا? قاراشى, ەنە, قاراشى, توپالاڭ كەلگٸرلەر كٶكپەڭبەك ەگٸستٸ تاپتاپ, وتاپ, تىپ-تيپىل قىپ بارادى عوي, ەنە. ٶي, ەكەڭنٸڭ كٶرٸن... بار, شاپ, قايىر انا قىرىلعىرلارىڭدى كەيٸن.
كولحوزباستىق ات ٷستٸندە تەپسٸنٸپ, زٸركٸلدەپ تۇرعاندا, بالانىڭ تەتەسٸ ماناعى اپاسى اسىپ كەتكەن قىرعا قاراي دالپىلداي جٷگٸرٸپ بارا جاتتى. اياعىندا – كيرزٸ ەتٸك, قۇشاعىندا – قۇنداقتاۋلى بالاسى.
– ەكەڭ قايدا? – دەدٸ كولحوزباستىق ەندٸ بۇعان جالعىز كٶزٸن تٸك قاداپ.
«تاڭەرتەڭ... اۋىلعا كەتكەن. ٶلگەن قويدىڭ ەتٸن سكلەدقا تاپسىرام دەپ» دەگەن سٶز كٶمەيٸنە كەپتەلدٸ دە قالدى. جٷرەگٸ دٷرس-دٷرس سوعىپ تۇر. الدىندا ادام ەمەس, اناۋ تەتەسٸ ايتاتىن ەرتەگٸدەگٸ جالعىز كٶزدٸ جالماۋىز تۇرعانداي.
– ەي, ەكەڭ قايدا دەيمٸن ساعان?! – دەگەن كولحوزباستىق تاعى دا ايقايلاي داۋىستاپ.
ونسىز دا دٸر-دٸر ەتٸپ قورقىپ تۇرعان بالا مىنا داۋىستان كەيٸن ٶكٸرە جىلاپ ماي توپىراققا وتىرا كەتكەن. وسىنى كٷتكەندەي-اق جانىندا شوقيىپ وتىرعان اقتٶس يت وقتاي اتىلىپ بارىپ, قاراقاسقا اتتىڭ قۇيرىعىنا جابىسا تٷسٸپ ەدٸ.
– ٶي, ەكەڭنٸڭ كٶرٸن... كەت-ەي! – دەپ, كولحوزباستىق قامشىنى وعان بٸر سٸلتەپ, قاراقاسقاعا بٸر سٸلتەپ, قارا جولعا قاراي دٷرسٸلدەتە شابا جٶنەلگەن.
ەلٸ ەسٸندە... ەرتەڭٸندە تاڭەرتەڭ كٶكەسٸ قويلاردى ٶرٸسكە ايداپ كەتٸسٸمەن تورى بيەگە شەككەن ەسكٸ ارباسىن سىقىرلاتىپ, اۋىلدان ورالباي شال كەلگەن-دٸ. ٷستٸنە ٷنەمٸ ۇزىن سۇر شەكپەن, باسىنا كٷنگە وڭىپ كەتكەن مىجىرايعان اقشىل قالپاق كيٸپ جٷرەتٸن بار, جيرەن مۇرتتى وسى شالدى قارا بالا جاقسى كٶرەتٸن. ٶتە جاقسى كٶرەتٸن. ول كٸسٸ ٷيگە كەلگەن سايىن بۇنى تٸزەسٸنە وتىرعىزىپ الىپ, الدىمەن اياق-قولىنىڭ تىرناقتارىن قاراي باستار ەدٸ. قاراپ بولعان سوڭ قاي ۋاقىتتا دا:
– ەي, سەنٸڭ تىرناقتارىڭ ايۋدىڭ تۇياعىنداي بولىپ كەتٸپتٸ عوي, – دەيدٸ كٷلٸپ. سوسىن قالتاسىنان اق بەكٸسٸن الىپ بىلعارى ەتٸگٸنٸڭ قونىشىنا جٷزٸن جانىپ-جانىپ جٸبەرٸپ:
– ال, باتىر, وتىر الدىما, – دەيدٸ.
– سٸز كەلگەنشە ەشكٸمگە ساۋساعىن ۇستاتپايدى, قايدان بۇنىڭ تىرناعى ايۋدىڭ تۇياعىنداي بولماسىن, – دەپ قويادى وندايدا تەتەسٸ.
قالاي دەگەنمەن قارا بالانىڭ بۇل شالدى ىلعي دا اسىعا كٷتەتٸنٸ راس-تى. تەك تىرناعى ٷشٸن ەمەس, بۇل الدىنان جٷگٸرٸپ شىققاندا, قولىنا ۇستاتا قوياتىن ونىڭ كەمپيتتەرٸ دە بولادى. قولىنا شايىرداي جابىساتىن تٶرتبۇرىش-تٶرتبۇرىش سول كەمپيتتەر قانداي تەتتٸ دەسەڭشٸ! سوناۋ قىردان تورى بيە مەن اربانى كٶرگەندە تەتەسٸ دە قۋانىپ:
– ورالباي اعا كەلە جاتىر, شاي قويايىن, – دەپ بٸردەن اق ساماۋىردىڭ قۇلاعىنا جارماساتىنى بار.
– بٸر سيىردىڭ بۇتىنان, شٶكٸمدەپ جيعان مايىڭنىڭ جارتىسىن وسى شالعا بەرسەڭ دە, «اعالاعانىڭدى» قويمايدى ەكەنسٸڭ, – دەر ەدٸ سوندا كٶكەسٸ.
– ە, سو مايدى اعامنىڭ ٶزٸ ەرنٸنە جاعىپ كٶردٸ مە ەكەن. كەرٸ سٷيەگٸن سىقىرلاتىپ, كٶرٸنگەن ٷيدەن قاداقتاپ ماي جيناپ جٷرگەن بٸر جامان شالدى جازعىرعانشا, وسى سالىق دەگەن بەلەنٸڭ بٸتەتٸن كٷنٸ بار ما دەپ, اناۋ ٷكٸمەت پەن پارتيياڭا ايتپايسىڭ با?! – دەيدٸ تەتەسٸ قاباق شىتىپ.
– ەي, ەي! جاپ اۋزىڭدى! پارتييادا نە شارۋاڭ بار سەنٸڭ! ٷكٸمەتكە دە تٸل تيگٸزبە! – دەپ كٶكەسٸ ونداي سەتتە قاراداي اشۋلانار ەدٸ.
بٸراق... كٶكەسٸ نە دەسە دە ورالباي شالدىڭ تٶبەسٸ كٶرٸنگەننەن مايىن دايىنداپ, شايىن ەزٸرلەپ وتىراتىن تەتەسٸ بۇل جولى ونى كٶڭٸلسٸزدەۋ قارسى العان. جاي عانا امان-ساۋلىقتان كەيٸن ٷنسٸز جٷرٸپ سۋىپ قالعان ساماۋىردى قايتا ىسىتىپ ەكەلدٸ. ٷنسٸز جٷرٸپ جەرگە داستارقان جايىپ, سوسىن ونىڭ بٸر شەتٸنە جٷرەلەي وتىرعان كٷيٸ سىزدىقتاتىپ شاي قۇيا باستادى.
– سەۋلەش قاراعىم, جٷزٸڭ سىنىق قوي, – دەدٸ تٶردە قارا بالانى تٸزەسٸنە الىپ وتىرعان شال. اۋىرىپ جٷرگەن جوقسىڭ با?
– جوق, اعا, اۋىرىپ جٷرگەم جوق. تەك... سٸزگە قاراۋعا بەتٸم بولماي وتىر, – دەپ تەتەسٸ كٷرسٸنە تٶمەن قارادى.
– ە, نە بوپ قالدى? تىنىشتىق پا, ەيتەۋٸر?
– تىنىشتىق... بٸراق... نە دەسەم ەكەن?! بۇدان كەيٸن سٸزگە قالاي ماي جينايمىن دەپ...
– ايتا عوي, ايت, قىسىلما, قاراعىم.
تەتەسٸ داستارحان شەتٸن شۇقىلاپ تاعى سەل ٷنسٸز وتىردى دا, اقىرى:
– اپامىز كەتٸپ قالدى, – دەدٸ تٶمەن قاراپ. كەشە تاڭەرتەڭ... مەن ٶرٸستە جٷرگەندە... اۋىلداعى قىزىنا كەتٸپ قاپتى.
– ە, ول جاڭالىق ەمەس قوي, قاراعىم. مەن بٸلەتٸن زيباش اپاڭ جازدا ىلعي قىزىنىڭ قولىندا, اۋىلدا بولماي ما. بٸراق بيىل ەرتەرەك كەتكەن ەكەن.
– يە, جاز شىقپاي جاتىپ... بەرٸنەن بۇرىن... – تەتەسٸ سٶيلەي الماي بۋلىعىپ قالدى.
– بوساما, قاراعىم. كەمپٸر كەتسە وسى ٷيدٸڭ بٷكٸل ىرىس-نەسٸبەسٸن بٸرگە ارقالاپ كەتپەگەن شىعار.
– ارقالاپ كەتكەن جوق, جەتەكتەپ كەتتٸ عوي, اعا. مۇنداعى بەرٸمٸزدٸڭ قاراپ وتىرعانىمىز – بٸر قىزىل سيىردىڭ تٶرت ەمشەگٸ ەدٸ, سونى الىپ كەتتٸ عوي اپامىز.
«ە, ەندٸ بەرٸ تٷسنٸكتٸ بولدى» دەگەندەي شال قولىنداعى سٷتسٸز قارا شايدان بٸر ۇرتتاعان دا, كەسەسٸن شەتكە ىسىرىپ قويعان.
– ەگەر ەزٸمحان ەكەۋٸمٸز عانا بولساق, قارا سۋدى دا قاناعات ەتٸپ وتىرا بەرەر ەدٸك, بەرٸنەن دە مىنا قارا ۇلعا قيىن بوپ تۇر, – دەدٸ تەتەسٸ سەلدەن سوڭ اۋىر دەم الىپ. – بار سەنگەنٸمٸز قوڭىر سيىر ەدٸ, ول بەيشارا قىستا تۋا الماي ٶلٸپ قالدى. اپامدى دا جازعىرا المايمىن, قىزىل سيىرسىز ونىڭ قىزىنا سييۋى دا ەكٸ تالاي عوي.
تەتەسٸ بٸر تىنىستاپ الىپ تاعى سٶيلەدٸ.
– بيىل ول كٸسٸ, اپامدى ايتام دا, «ٶلسەم دە سەندەرمەن جايلاۋعا بٸرگە بارام, جاز بويى جاندارىڭدا بولام» دەپ, جاپ-جاقسى وتىر ەدٸ. بار ويىن نٸلدەي بۇزعان كولحوزباستىق بولدى اقىرى.
– ە, ول نە عىپ قىستىرىلىپ جٷر?
قارا بالانىڭ كٶز الدىنا كەنەت... قاراقاسقا اتتىڭ ٷستٸندە قامشىسىن ٷيٸرە اقىرىپ تۇرعان كەشەگٸ جالعىزكٶزدٸ قاراسۇر ادام ەلەستەي بەرگەن... دەنەسٸ قاراداي قالتىراپ, شالدىڭ قولتىعىنا تىعىلا تٷستٸ.
– الدىڭعى كٷنٸ قويىن الىسقا ٶرگٸزٸپ كەتكەن ەزٸمحان تٷسكٸ اسىنا بٸراز كەشٸگٸپ كەلٸپ ەدٸ, – دەدٸ تەتەسٸ سٶزٸن ەرٸ جالعاپ. – ول كەلگەندە اپامىز وسى سٸز وتىرعان جەردە جاينامازىن الدىنا جايىپ, تٷسكٸ نامازىن وقۋعا كٸرٸسكەن. بٸز داستارحاندى تٶمەنٸرەك جىلجىتىپ قويىپ, جايباراقات وتىرىپ شاي ٸشە باستاعانبىز. بٸراق, اپامىزعا كەدەرگٸ جاسامايىق دەپ قولىمىزداعى كەسەدەن ەپتەپ قانا ۇرتتاپ قويامىز. داستارقان باسىنا جاڭا عانا تٸزە بٷككەن ەزٸمحان دا تٷننەن قالعان بٸر جٸلٸك ەتتٸ ٷنسٸز وتىرىپ بيپازداپ تۇراي بەرگەن. بٸراق... كٷتپەگەن جەردە ٸرگەدەن اقتٶس يتتٸڭ ارسىلداي ٷرگەنٸ ەستٸلسٸن. «بۇل كٸم بولدى ەكەن?» دەپ ەزٸمحان الدىمەن تۋ سىرتىندا كٷبٸرلەپ وتىرعان اپامىزعا قاراعان. سوسىن شاپشاڭ تۇرىپ سىرتقا بەتتەگەن. بٸراق ٷيدەن شىعۋى قالاي تەز بولسا, قايتا كٸرۋٸ دە سولاي تەز بولدى. تابالدىرىقتى اتتاي بەرە:
– وي, قۇرعىر-اي, اناۋ كەپ قالدى عوي, كەپ قالدى? – دەيدٸ, تٶردەگٸ اپامىزعا ابدىراي قاراپ. ابدىراپ تۇرىپ تاقىر باسىن سيپاي بەرەدٸ. بايقۇستىڭ بٸر-اق سەتتە ٶڭٸ بوپ-بوز بولىپ كەتكەن.
– كٸم كەپ قالعان?! «اناۋ» دەگەنٸڭ كٸم? – دەيمٸن, مەن دە ورنىمنان جىلدام تۇرىپ.
– كٸم بولۋشى ەدٸ! كولحوزباستىق. نۇرىم. جانىندا كٶك اتقا مٸنگەن اناۋ كٶزٸلدٸرٸكتٸ رايكوم بار, – دەپ ول ماڭدايىن جاينامازعا سالىپ جاتقان اپامىزعا ەستٸرتە سٶيلەگەن. اپامىز دا وسىنى كٷتكەندەي اپپاق كيمەشەكتٸ باسىن كٶتەرە وتىرىپ, وڭ يىعىنا قاراپ بٸر كٷبٸرلەپ, سول يىعىنا قاراپ بٸر كٷبٸرلەپ الىپ, جايلاپ ورنىنان تۇرا بەرٸپ ەدٸ. دەل وسى جولى نامازىنىڭ تەز بٸتكەنٸنە بەرٸمٸز قۋانىپ قالعانبىز. بوساعادا ەلٸ دە ابىرجىپ تۇرعان ەزٸمحان «ۋھ» دەپ بٸر تەرەڭ تىنىستاپ الدى دا:
– جاقسى! جاقسى بولدى! ەندٸ كٸم بولسا دا كەلە بەرسٸن, – دەپ, دەگبٸرسٸزدەنە قايتا سىرتقا ۇمتىلدى. بٸراق ەسٸكتٸ اشا بەرٸپ, جٷرەگٸ ەلدەنەنٸ سەزگەندەي, تۋ سىرتىنا تاعى بٸر رەت مويىن بۇرىپ ٶتكەن. سوندا نە كٶردٸك دەيسٸز عوي? اپامىز ەندٸ نامازىن تٷرەگەپ تۇرىپ جالعاستىرا باستاعان.
– ٶي, قۇرعىر-اي, بٸر رەكەتٸ جاڭا بٸتكەن ەكەن عوي بۇنىڭ! – دەپ ەزٸمحان تابالدىرىق تۇسىنا سىلق ەتٸپ وتىرا كەتتٸ.
نە ٸستەرٸمدٸ, نە ايتارىمدى بٸلمەي, داستارحاندى شىر اينالىپ مەن جٷرمٸن. ەسٸك الدىندا شىر اينالا ٷرٸپ اقتٶس يت جٷر. ەشتەمە ەستٸمەگەندەي, ەشتەمە سەزبەگەندەي, نامازىن كٷبٸرلەي وقىپ, تٶردە اپام تۇر.
– قۇرتتىڭ-اۋ, اپا! قۇرتتىڭ عوي مەنٸ! – دەپ باسىن قوس قولداي ۇستاپ, تابالدىرىق تۇسىندا ەزٸمحان وتىر. وسى ەرەدٸكتە سىرتتان:
– بۇل ٷيدە ادام بار ما, جوق پا ٶزٸ! يتكە تالاتىپ ٶلتٸردٸڭدەر عوي تٷگە! – دەگەن كولحوزباستىقتىڭ داۋىسى ەستٸلگەن. سٶيتكەنشە بولعان جوق, سىقىر ەتٸپ ەسٸك اشىلعان دا, الدىمەن رايكوم ايتباەۆ, ونىڭ سوڭىن الا كولحوزباستىقتىڭ ٶزٸ ٷيگە كٸرٸپ كەلسٸن.
بوساعادا موينى سالبىراپ ەزٸمحان تۇر. ٶڭ جوق, تٷس جوق. نە كەلگەن كٸسٸلەرٸمەن امانى جوق, قۇددى تٸلٸ بايلانىپ قالعانداي.
– سولاي دە, كەمٶنٶس جولداس! – دەدٸ كولحوزباستىق وعان جالعىز كٶزٸمەن ەجٸرەيە قاراپ. – سولاي دە!
رايكوم تٶر جاققا قاراپ سەل بٶگەلٸپ قالدى دا, سوسىن جانىندا سٸلەيٸپ تۇرعان ەزٸمحانعا بۇرىلىپ:
– قالايسىڭدار? – دەدٸ قالىڭ كٶزٸلدٸرٸك استىنان. ەزٸمحان سوندا عانا ەس جيعانداي بولىپ:
– جاقسىمىز, جاقسىمىز, رايكوم جولداس, – دەپ قالبالاق قاعىپ, قوناقتارعا قوس قولىن الا ۇمتىلدى.
بۇل ۋاقىتتا اپامىز ەڭكەيە بٷگٸلٸپ, كٷبٸرلەپ تۇرعان. ەكٸ كٶزٸ الدىنداعى جاينامازدا ەدٸ.
– جاقسى ەكەندەرٸڭدٸ كٶرٸپ تۇرمىز, – دەپ رايكوم مىرس ەتتٸ دە, اياعىن شالقايا باسىپ بارىپ, تٶردٸڭ ەكٸنشٸ بۇرىشىنا مالداس قۇرا وتىردى.
– قالاي جاقسى بولمايدى, رايكوم جولداس, جاقسىلىقتى ٶستٸپ بەس ۋاقىت قۇدايدان تٸلەپ جاتسا. سولاي ما, كەمٶنٶس جولداس? – دەپ كولحوزباستىق ەزٸمحانعا ىزبارلانا قاراعان كٷيٸ ول دا رايكومنىڭ جانىنا كەلٸپ, شوقييا وتىردى.
ساماۋىر ەلٸ سۋىعان جوق-تى, مەن قوناقتارعا شاي قۇيا باستادىم. بٸراق قولىم دٸر-دٸر ەتەدٸ. تٸزەمدە پىس-پىس ۇيىقتاپ ەيكەن جاتىر. بٸر جاعىمدا – ەلگٸندەگٸ ەكەسٸ سيياقتى تٸل-اۋىزى بايلانىپ, مىنا قارا ۇل وتىر ٷرپيٸپ.
ەزٸمحان داستارقان شەتٸن شۇقىلاپ ٷنسٸز قالدى.
– كٶردٸڭٸز بە, رايكوم جولداس, ٷندەمەيدٸ. ال مەن ايتايىن, اناۋ تۇرعان كٶك ساندىقتى اشسىن قازٸر بۇل, – دەدٸ كولحوزباستىق اپام وتىرعان جەردەن ەرٸرەك بۇرىشقا يەك كٶتەرٸپ. –دەل سول ساندىقتىڭ ٸشٸنەن كٸرپٸشتەي قىپ قۇران سۋىرىپ الماسا, مۇرنىمدى كەسٸپ بەرەيٸن مەن. كەنە, ەزٸمحان, شىن كەمٶنٶس بولساڭ, اششى انا ساندىعىڭدى.
ەزٸمحان ورنىنان سوزالاڭداي تۇرىپ, تٶرگە بەتتەدٸ. وسى مەزەتتە اپامىز دا وقىپ وتىرعان نامازىن بٸتٸرٸپ قالىپ ەدٸ, ەزٸمحان ساندىق بەتٸن اشا بەرگەنٸ سول:
– تەيت! – دەپ قولىن قاعىپ جٸبەردٸ. – قۇراندى ۇستاۋ ٷشٸن الدىمەن دەرەت الىپ كەل, جامان شٸرٸك نەمە!
– رايكوم جولداس, كٶردٸڭٸز بە, قالاي دەل ايتام, ا! – كولحوزباستىق كەدٸمگٸدەي ماقتانا جەلپٸنٸپ, قوپاڭ-قوپاڭ ەتٸپ قويدى.
– ەي, نۇرىم, – دەدٸ اپام. – كٶردٸك, كٶردٸك سەنٸ. ەلٸ سول باياعى كەمسامول قالپىڭ ەكەن.
– تيٸسپە مەنٸڭ كەمسەمٶلدٸگٸمە, قاقپاس! – دەپ كولحوزباستىق اتىپ تۇرعان. – بالاڭدى پارتييادان شىعارىپ, ايداتىپ جٸبەرەيٸن بە وسى!
– جە, وتىر, – دەدٸ وعان رايكوم زٸلدٸ داۋىسپەن. – قىزبالانبا. مەسەلە دٸندە بولسا, سٶز كوممۋنيستٸك تەربيەنٸڭ جوقتىعىندا بولسا, ونى بٸز پارتجينالىستا قارايمىز.
– جوق, پارتجينالىس از. بۇل تٶلەمٸسوۆتٸڭ مەسەلەسٸن بيۋرودا قاراۋ كەرەك, بٸلدٸڭٸز بە! بيۋرودا. كەمٶنەس ٷيٸندە قۇران جاسىرىپ وتىرۋ دەگەن نە سۇمدىق بۇل.
– بولدى ەندٸ! – دەپ رايكوم كولحوزباستىقتى تاعى دا باسىپ قويدى دا, تٶمەنٸرەكتە سٷلكيٸپ وتىرعان ەزٸمحانعا:
– تٶلەمٸسوۆ, – دەدٸ داۋىسىن جۇمسارتىپ. – مەسەلە سەندە دە ەمەس, اناۋ كەرٸ شەشەڭدە دە ەمەس – مىنا ٶسٸپ كەلە جاتقان جاس ۇرپاقتا. بۇلاردىڭ تۋا سالىپ كٶرگەنٸ – قۇران, ەستٸگەنٸ – قۇران سٶزٸ بولسا, ەرتەڭگٸ كٷنٸ كٸم بولىپ شىعادى بۇلار! سەنٸ ەرتەڭگٸ كٷنٸ جازالاپ جاتساق, وسى ٷشٸن جازالايمىز, سونى ۇعىپ ال.
– يە, جازالاۋ كەرەك بۇنى, – دەيدٸ كولحوزباستىق قىبى قانا تٷسكەندەي.
جاعداي سولاي بولدى, ورالباي اعا. رايكوم مەن كولحوزباستىق كەتٸسٸمەن ەزٸمحان.
– ەي, اپا-اي, وسى نامازىڭمەن-اق مەنٸڭ تٷبٸمە جەتەتٸن بولدىڭ عوي, – دەگەن جىلارمان بولىپ. – مەن ەس بٸلگەلٸ وقىپ كەلەسٸڭ, وقىپ كەلەسٸڭ. ەندٸ قارتايعاندا قويساڭ دا بولادى عوي وسىنى. ەيتپەسە, انا ساقىشتىڭ ٷيٸندە جٷرگەندە وقىعانىڭ دا جەتپەي مە!
– ە-ە سەنٸڭ كٶزٸڭە كٶپ كٶرٸنٸپ جٷر ەكەم عوي. كەتەيٸن ەندەشە سو قىزىمنىڭ ٷيٸنە. قۇداي ٷشٸن, اپارىپ تاستاشى مەنٸ سوندا ەرتەرەك, – دەدٸ اپام.
– جوق, بٸز جايلاۋعا كٶشەردە ونسىز دا سول ٷيدە قالاسىڭ. ال قازٸر سەنٸ اندا-مۇندا سٷيرەپ جٷرەر ۋاقىتىم جوق, – دەپ ەزٸمحان قىسقا قايىردى دا, سىرتقا شىعا جٶنەلدٸ.
– و, قۇداي! – دەدٸ اپام ونىڭ سوڭىنان. – ماعان وسىنداي قۇدايسىز ۇل بەردٸڭ, انا ساقىشتاي يمانسىز قىز بەردٸڭ. بٸرٸ الدىنداعى جاينامازعا قارايدى, بٸرٸ قولىنداعى جالعىز سيىرعا قارايدى. بٷيتٸپ مەنٸ بۇل ەكەۋٸنە جالتاڭداتىپ, قور قىلىپ قويعانشا, المايسىڭ با, قۇداي!
اپام جىلاپ-جىلاپ الىپ, تەرٸس قاراپ جاتىپ قالدى. سودان تۇرعان جوق. كەشكٸ شايعا دا باس كٶتەرمەدٸ. تٷنٸ بويى اھىلاپ-ٷھٸلەگەنٸن دە ەستٸپ جاتتىق.
تاڭەرتەڭ ەزٸمحان بٸر ٶلگەن قويدىڭ ەتٸن سكلادقا ٶتكٸزەم دەپ, اۋىلعا اتتاندى دا, مەن ەيكەندٸ كٶتەرٸپ, قوي سوڭىنان ٶرٸسكە كەتتٸم.
ال تٷستە ٷيگە كەلگەندە: « سٷت-ٷت!» سٷ-ٷت!» – دەپ, مىنا ۇل شىقتى الدىمنان اڭىراپ. جاعداي سولاي بولدى, اعا, – دەپ قارا بالانىڭ تەتەسٸ سٶزٸن اياقتاپ, كٶزٸنٸڭ جاسىن كٶك ورامالىنىڭ ۇشىمەن سٷرتٸپ قويعان.
– ە-ە, سولاي دە, قاراعىم, – دەپ ورالباي اتا بٸراز ۋاقىت جيرەن مۇرتىن سيپالاپ وتىرىپ قالدى. تەك ەلدەن ۋاقىتتا تەرەڭ بٸر كٷرسٸنٸپ الىپ:
– ە, شىراعىم, بۇل نۇرىمنىڭ ٸستەمەگەنٸ بار ما! – دەدٸ. – اپالارىڭ وعان «ەلٸ باياعى كەمسەمول قالپىڭ ەكەن» دەپ تەگٸن ايتپاعان. بەرٸ ەسٸمٸزدە عوي. باياعى جاس كەزٸندە وسى نۇرىم اۋىلدىڭ ٶڭشەڭ بەزبٷيرەكتەرٸن جيناپ الىپ, ٸستەمەگەنٸ, قىلماعانى بار ما ەدٸ. ورازا كەزٸندە تٷنٸ بويى كٶشە كەزٸپ, قاي ٷيدە كٸم ۇيىقتاماي وتىر, كٸم اۋىز اشىپ, كٸم سەرەسٸ ٸشكەلٸ جاتىر دەپ, كٶرٸنگەن تەرەزەنٸ سىعالاپ, ۇرى يتتەي سۋماڭداپ جٷرۋشٸ ەدٸ. جە, ونى قويشى, بۇل نۇرىمنىڭ سونداعى مىنا بٸر ٸسٸ ەسٸمە تٷسسە ەلٸ كٷنگە تٶبە قۇيقام شىمىرلايدى. اۋىلىمىزدا ەۋليەدەي بولعان توقپاي دەگەن شال بار ەدٸ. جاسى سول ۋاقىتتا سەكسەننەن اسقان-اۋ, شاماسى. اپپاق ساقالى كەۋدەسٸنە تٷسٸپ وتىرۋشى ەدٸ جارىقتىقتىڭ. سول شال بٸر كٷنٸ تٷندە, ٶز ٷيٸندە قۇران كٸتاپ وقىپ وتىرعاندا, نۇرىم باستاعان بەس كامسامول ٷيگە سۋىت كٸرٸپ كەلەدٸ دە, قۇراندى قولىنان جۇلىپ الادى. ٷيدە ۋ-شۋ بولادى. شالدىڭ ۇيىقتاپ جاتقان بەس جاسار نەمەرەسٸ ويانىپ, اتاسىنا ۇمتىلىپ شىر-شىر ەتەدٸ. سوندا بۇل نۇرىمنىڭ نە ٸستەگەنٸن بٸلەسٸڭ بە, قاراعىم?!. كٸپ-كٸشكەنتاي سەبيدٸ قورقىتىپ تۇرىپ... استاپىراللا... قۇران بەتٸنە كٸش ەتكٸزەدٸ.
– استاپىراللا! – دەدٸ قارا بالانىڭ تەتەسٸ دە شوشىنا تٸل قاتىپ. بٸراق مىنا سٶزٸمدٸ بٸرەۋ ەستٸپ قالدى ما دەگەندەي ارتىنشا جان-جاعىنا الاقتاي قاراعان.
– سولاي, قاراعىم, بٸز وسىنى دا كٶرگەن قۋباسپىز... جە, مەن قايتايىن ەندٸ, – دەپ ورالباي شال جانىندا مىجىرايىپ جاتقان بوزعىل قالپاعىنا قول سوزعان.
قارا بالا سول كٷنٸ ورالباي اتاسىنىڭ ماي جينايتىن اق كەسپەگٸنە تەتەسٸنٸڭ ەكٸ كەسە سارى ماي سالىپ بەرگەنٸن بٸلەدٸ. بۇدان كەيٸن قايتا سول اتاسىن دا كٶرگەن جوق, ٷيدەن قىرىپ الارعا بٸر قاسىق ماي دا كٶرگەن جوق.
3
كٶنە سۋرەتتەر... كٶركەم دە جاندى سۋرەتتەر... بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ كٶز الدىمنان كٶشە بەرەدٸ. مەن سولاردىڭ جەتەگٸنە ەرٸپ, تاعى دا سوناۋ بٸر كٷندەردٸڭ قويناۋ-قولاتتارى مەن جىقپىل-جىقپىلدارىن كەزٸپ كەتە بارامىن. سونداعى كٶرەتٸنٸم, بٸرگە جٷرەتٸنٸم – كٶبٸندە سول باياعى ەجەم.
جوق, ٶتٸرٸك ايتا المايمىن, مەن ٶزگەلەر سەكٸلدٸ ەجەسٸنٸڭ جانىندا اسا كٶپ جٷرگەن بالا ەمەسپٸن. سولار سەكٸلدٸ ەجەمنٸڭ كٷندٸز موينىندا, تٷندە قوينىندا ٶستٸم دەپ ماقتانا دا المايمىن. ونداي ىستىق مەيٸردٸ دە, پەيٸلدٸ دە تاعدىر مەنٸڭ تايقى ماڭدايىما جازباعان. مٷمكٸن سوندىقتان بولار, ەلدە باسقا دا سەبەپتەرٸ بار ما ەكەن, بٷگٸندە مەن ەجەمدٸ سونشاما بٸر قيماستىقپەن, ساعىنىشپەن ەسكە الۋىم از. ەگەر شىن اعىمنان جارىلسام, مەندە ول كٸسٸگە دەگەن تەك قانا ايانىش بار. وسى ايانىش جاسىما جاس قوسىلعان سايىن ٶتكەن-كەتكەننٸڭ بەرٸنە ادامگەرشٸلٸكپەن, تٷسٸنٸستٸكپەن قاراۋعا, نە نەرسەگە تەرەڭنەن ٷڭٸلٸپ سارالاۋعا يتەرمەلەيدٸ دە وتىرادى.
راس, ىلعي دا بەلٸ بٷگٸلٸپ جٷرەتٸن, اقسارعىش بەتٸ مىج-مىج, سەل كٶكشٸلدەۋ كەلگەن وڭ جاق كٶزٸنٸڭ تارىداي اعى بار, سول شٷيكەدەي كەمپٸردٸڭ ەمسە جانىندا جٷرۋ نەسٸبٸ بٸزگە بۇيىرماعان. بٸز دەيتٸنٸم, بٸر كٶزٸ – ەكەدە, بٸر كٶزٸ – شەشەدە جٷرەتٸن نەمەرە – مەنٸ بىلاي قويعاندا, ٶز بالاسى – مەنٸڭ ەكەم دە جىل ون ەكٸ اي شەشە قاسىنان تابىلا بەرمەگەنٸ انىق. بٸر قورا قويدى الدىنا سالىپ, جاز جايلاۋعا شىعاردا, بايقۇس كەمپٸردٸ جىلاتىپ-سىقتاتىپ, قىزىل سيىرىمەن قوسا قىزىنا اپارىپ تاستايدى. سوسىن قارا كٷزدە قىستاۋعا ورالعاندا, كەڭكەڭدەتٸپ قايتا الىپ كەلەدٸ. الىپ كەلە الماسا, قىزىل سيىرىن جەتەكتەپ, سوناۋ سەگٸز شاقىرىم جەردەگٸ شارشاپ-شالدىعىپ ٶزٸ جەتەدٸ. ەگەر سەل كەشٸگە باستاسا, شەشەمٸز ەنەسٸن شىنىمەن-اق ساعىنىپ قالعانداي بولىپ: «قايدا ەلگٸ اپامىز? نەگە الىپ كەلمەيسٸڭ ونى», – دەپ ەكەمٸزدٸ قوزعاپ تا قويادى. بٸراق بۇنىسى, كەيٸن بايقاسام, ٷيگە مال بٸتكەنشە عانا ەكەن. قوراعا بٸرەر سيىر بايلانىپ, اۋزىمىز اققا تيە باستاعان كەزدە, شەشەمٸزگە دە جال بٸتكەندەي ەدٸ: ەندٸ اپامىز تۋرالى ەڭگٸمە بولا قالسا, «قايدا جٷردەن» گٶرٸ «جٷرە بەرسٸنگە» جاقىن بولعان پيعىلى.
بٸراق اپامىز كەلەدٸ. بەلٸ ەكٸ بٷكتەتٸلٸپ جاتسا دا ەڭسەسٸ تٸك, سٶزٸ نىق كەلەدٸ. ٶيتكەنٸ قىزىل سيىرى بار. قىزىل سيىرعا ەرٸپ كەلەتٸن قىزىل بۇزاۋ بار.
بۇزاۋ دەمەكشٸ, بٸر جىلى جازدا ٷيدە كٷبٸر-كٷبٸر ەڭگٸمە كٶبەيگەن. تٷسٸنگەنٸم: شەشەمنٸڭ تاياۋدا ەسكەردەن كەلگەن باۋىرى ٷيلەنبەك. تويى – قاراشانىڭ باسىندا. وعان دەيٸن قۇدالاردىڭ الدىنان ٶتۋ, كيت كيگٸزۋ دەگەندەي بٸراز شارۋاسى بار, شىعىنى بار. وسىندايدا جالعىز جەزدەسٸ كٶمەكتەسپەگەندە, كٸم كٶمەكتەسەدٸ. نە ٸستەۋ كەرەك?
– قوراداعى بٸر-ەكٸ قارانى ساتامىز دا, – دەيدٸ ەكەم.
– ٶزٸ بار-جوعى ەكٸ تايىنشا, بٸر سيىردىڭ قايسىسىن ساتىپ قارىق بولاسىڭ. اپامنىڭ قىزىل سيىرى ەرتە كٶكتەمدە بۇزاۋلادى ەمەس پە. كٷزگە دەيٸن ول كەدٸمگٸ ٶگٸزشە بولىپ قالماي ما, – دەيدٸ شەشەم ەلدەنەنٸ ەمەكسٸتٸپ.
– ە, سول دا بار ەكەن عوي, – دەپ ەكەم كٶڭٸلٸ جايلانعانداي بولادى.
سونىمەن كٷز دە بولعان. قىركٷيەكتٸڭ باسىندا قىستاۋعا كٶشٸپ كەلگەنبٸز. بەس كٷن ٶتتٸ. ون كٷن ٶتتٸ. اپامىزدىڭ قاراسى كٶرٸنبەگەن. ونى بارىپ الىپ كەلە قويۋعا ەكەمٸزدٸڭ مالدان قولى بوسامايدى. وعان كٶمەكتەسە قويۋعا, بەس شاقىرىم جەردەگٸ مەكتەپكە جاياۋ بارىپ, جاياۋ كەلٸپ جٷرەتٸن مەنٸڭ دا جاعدايىم جوق. اقىرى بٸر كٷنٸ كەشكٸسٸن شاي ٸشٸپ وتىرعاندا, شەشەم:
– ەزٸمحان, نە ٸستەسەڭ دە ەندٸ اپامدى ٶزٸڭ الىپ كەل. كەرٸ ادامعا ەكٸ بٸردەي سيىردى جەتەكتەپ جٷرۋ وڭاي ما, – دەگەن.
– ٶزٸم دە سونى ويلاپ وتىر ەدٸم. ەرتەڭ بارام, –– دەدٸ ەكەم.
ەرتەڭٸندە تٷستەن كەيٸن, راسىندا ول ٶرٸسكە شەشەمدٸ جٸبەردٸ دە, ٶزٸ بۇقتىرمانى بويلاپ, ساقىش اپاي تۇراتىن تٶمەنگٸ اۋىلعا جٷرٸپ كەتتٸ. كەشكە قويدى قوتانعا يٸرگەن سوڭ شەشەم قازانىنا اس سالىپ, اپام سٷيٸپ جەۋشٸ ەدٸ دەپ, قامىرىن سٷتكە يلەگەن اپپاق كٷلشە پٸسٸرٸپ, ۇزاق ۋاقىت قازان-وشاق باسىندا كٷيبەڭدەدٸ دە جٷردٸ. «سەۋلەم-اي» دەگەن بٸر جاقسى ەنٸ بار ەدٸ, سونى ىڭىلداپ ايتقان ٷنٸ قۇلاعىما ەپ-ەدەمٸ ەستٸلٸپ تۇردى.
الايدا ... ىمىرت ٷيٸرٸلە ەكەم اپامنىڭ قارا باسىن عانا سٷيرەتٸپ جەتكەندە, «سەۋلەم-ايىڭ» ەۋرەمايعا اينالىپ جٷرە بەرگەن.
– سيىر قايدا? – دەگەن ول ەكەمە بٸردەن.
– شيكٸ ارپا جەپ... ٸشٸ كەۋٸپ... ٶلٸپ قاپتى, – دەدٸ ەكەم مٸڭگٸرلەپ.
– ەتٸن نە ٸستەپتٸ?
– جٸلٸكتەن بٶلٸپ, كٶرشٸ قولاڭعا ساتىپ جٸبەرگەن عوي.
– ال بۇزاۋى شە?
– ونى بٸزگە ساقىش ٶزٸ تٸرٸ تۇرعاندا بەرسٸن بە?
– قايىرشى! جارىماعان نەمە! – دەدٸ شەشەم اپامىزعا ەستٸرتە.
مەن شەشەمنٸڭ اۋزىنان بۇرىن-سوڭدى مۇنداي سٶز ەستٸگەن جوق ەدٸم.
ەنشەيٸندە ەشكٸمگە اۋىز اشتىرمايتىن ەجەمنٸڭ ٷندەمەي قالعانىن سول كٷنٸ العاش رەت كٶردٸم.
4
يە, اپامىز بٸر ادامعا بەت قاراتپايتىن بۇرىنعى ادۋىندى مٸنەزٸنەن بٸرتٸندەپ قايتا بەردٸ. شەشەممەن بٸر نەرسەگە سٶزٸ جاراسپاي قالسا, اپپاق كيمەشەك-شىلاۋىشى جەلمەن جەلپٸلدەپ, بۇدىر-بۇدىر اعاش تاياعىن جەرگە گٸرش-گٸرش قاداپ, قىزىنىڭ اۋىلىنا قاراي ەڭكەڭدەي جٶنەلەتٸن كٷندەرٸ دە ەندٸ ارتتا قالعان. قايتسٸن بايقۇس, و جاقتا قۇشاق جايا قارسى الاتىنداي جەتەگٸندە بۇرىنعى قىزىل سيىر جوق. ال مۇندا? ايتقانىنا كٶندٸرٸپ, ايداعانىنا جٷرگٸزە بەرەتٸن باياعى جۋاس كەلٸن دە جوق. بەل بولسا –بٷگٸلٸپ, بوي بولسا – شٶگٸپ, ۋاقىت ٶتكەن سايىن مٷجٸلٸپ-توزىپ بارا جاتقانى مىناۋ. ەندەشە اۋىزدى جاۋىپ, اياقتى اڭداپ باسىپ جٷرگەنگە نە جەتسٸن. مەنٸڭشە, اپام وسىلاي ويلايتىن بولۋ كەرەك. ەيتەۋٸر, قالاي ويلاسا دا, ونىڭ ەندٸگٸ جاعدايى مٷسكٸن دە مٷشكٸل ەدٸ. جاقتاۋلارى كٶك سىرمەن بويالعان, تٷستٸك جاققا قاراعان تٶرت كٶزٸ بار قوس تەرەزەنٸڭ تٷبٸندە كٷن ۇزاق جٷنٸن تٷتٸپ وتىرا بەرەدٸ. بٸراق... قانداي جاعدايدا بەس ۋاقىت نامازىن قازا قىلعان ەمەس. بۇعان بٸز دە ەبدەن ٷيرەنٸپ العانبىز – اپامىزدىڭ قاي نامازى قاي ۋاقىتتا ەكەنٸن مينۋتىنا دەيٸن بٸلٸپ وتىرامىز. بٸلەمٸز دە بٸز دە دايىندالامىز. سوندا نەمەنەگە دايىندالامىز دەسەڭشٸ! مەن ونٷش-ونتٶرتتەگٸ كەلٸپ, ەس بٸلٸپ قالعان بالامىن. ونى ٷيدەگٸ «قىزىل كٶزدەردەن» قورعاۋىم كەرەك. «قىزىل كٶزدەر» – بەرٸك پەن نۇرجان. بٸرٸ بەس جاستا, بٸرٸ تٶرتتە.
اپام جاينامازىن جەرگە جايا باستاعاننان-اق ەكەۋٸ ەكٸ شەتتە تىشقان اڭدىعان مىسىقتاي كٷتٸپ تۇرادى. سوسىن ول تٸك تۇرىپ, ەندٸ اۋزى كٷبٸرلەي بەرگەندە, بەرٸك جٷگٸرٸپ كەلٸپ جاينامازدى الا قاشادى. مەن ونى قۋىپ بەرەمٸن. ۇستاپ الىپ, قولىنان جۇلىپ العان جاينامازدى اپام الدىنا قايتا جايعان كەزدە, بٸر شەتتە سەرٸك تۇرادى كەمپٸر قاشان ەتبەتتەپ جاتادى دەپ. مەن ۇستاسام ۇستادىم, ۇستاي الماي قالسام,بٷكشەڭدەپ جاتقان اپامنىڭ ارقاسىنا قارعىپ مٸنەدٸ ات قىپ. بٸر قىزىعى, ناماز سەتٸندە ول بالالار نە ٸستەسە دە بٸر اۋىز تٸل قاتپايدى. تەك «شارۋاسىن» ەبدەن بٸتٸرٸپ بولعان سوڭ:
– ە-ە-ي, قۇداي-اي! وسى قۇدايسىزداردان-اق كٶردٸم-اۋ! – دەيدٸ اھىلاپ-ٷھٸلەپ. ال كەيدە بالالار تىم قاتتى «ويناپ» جٸبەرگەن كەزدە:
– و, قۇداي! وسى قۇدايسىزدارعا مەنٸ قور قىپ مازاق قىپ قويعانشا نەگە المايسىڭ مەنٸ, قۇداي! – دەپ زارلانار ەدٸ.
سوسىن تاعى بٸر ٷش-تٶرت جىل ٶتكەندە, اپامىز مٷلدە قارتايىپ, شٶگٸپ بٸتكەن. سىرتقا ەزەر كٸرٸپ شىعاتىن, ەزەر سٶيلەيتٸن. بٸراق سٶيتە جٷرٸپ ەكٸ ەدەتٸن قويعان جوق. بٸرٸ – ناماز وقۋ, بٸرٸ – جٷن تٷتۋ. ەندٸ مىنا عاجاپقا قاراڭىز! وسى ەكەۋٸن ول بٸر-اق كٷندە قويدى دەگەنگە سەنەسٸز بە! سەنٸڭٸز, سەنبەڭٸز, سول كٷنگٸ وقيعا مەنٸڭ قازٸرگە دەيٸن كٶز الدىمدا.
ونىنشى كلاستا وقىپ جٷرگەن كەزٸم. ناۋرىز ايىنىڭ جىپ-جىلى بٸر شۋاقتى كٷنٸ مەكتەپتەن كەلە جاتسام, تەتەم ٷيدەگٸ تٶسەك-ورىن, الاشا-سىرماقتىڭ بٸرازىن سىرتقا شىعارىپ, قاعىپ-سٸلكٸپ جٷر ەكەن. مەنٸ كٶرە سالىسىمەن:
– ٷيگە كٸرٸپ, جىلدام تاماعىڭدى ٸشتە, ٷلكەن بٶلمەدەگٸ ٷستەل, ورىندىقتاردى تٷگەل سىرتقا شىعار! – دەمەسٸ بار ما.
– نە بوپ قالدى? جايشا ما? – دەيمٸن تاڭدانىپ.
– جايشا ەمەس, اپاڭ بٷگٸن ٶلەدٸ. كەشكٸسٸن ٷيگە ادامدار جان-جاقتان قاپتاعان كەزدە, ولاردى قايدا وتىرعىزامىز? قايدا جاتقىزامىز? بٸلدٸڭ بە!
نە دەيد! اپام ٶلەدٸ دەي مە? تاڭەرتەڭ عانا تەرەزە الدىندا جٷنٸن تٷتٸپ ساپ-ساۋ وتىر ەدٸ عوي. جٷرەگٸم ٶرەكپٸپ, جٷگٸرٸپ ٷيگە كٸرسەم... قىزىق, اپام سول تاڭەرتەڭ مەن كٶرگەندەي... ساپ-ساۋ قالپىندا, سول تەرەزە الدىندا سىرتقا قارا-اپ, ٷنسٸز وتىر. «تەتەم دە قىزىق ەكەن. اپام, تٸپتٸ دە ٶلەتٸن ادامعا ۇقسامايدى عوي» دەيمٸن. دەگەنمەن ... بٸر نەرسە جەتپەي تۇرعان تەرٸزدٸ. ول نە? بٸلمەيمٸن. وسى مەزەتتە تەتەم دە ٷيگە كٸرگەن. مەنٸڭ نەمەنەگە تاڭدانىپ تۇرعانىمدى ول سەزسە كەرەك:
– قاراشى, اپاڭنان نە بايقايسىڭ? – دەدٸ بەتٸمە سۇراۋلى پٸشٸنمەن قاراپ.
– ەشتەمە.
– قولىنا قارا. كٷندەگٸ تٷتٸپ وتىراتىن جٷنٸ بار ما?
– جوق.
– جوق بولسا, اپاڭا ەندٸ جارىق دٷنيە دە جوق. بۇل كٸسٸنٸڭ بٸر كٷنٸن بٸر كٷنگە جالعاپ كەلە جاتقان – نامازى مەن تٷتٸپ وتىراتىن جٷنٸ ەدٸ. بٷگٸن تاڭەرتەڭنەن بەرٸ ەكەۋٸن دە قولىنا المادى. ەندەشە دەمٸنٸڭ تاۋسىلعانى. بٷگٸنگٸ كەشتەن قالماس.
جوق, كەشكە جەتپەدٸ اپامىز. تٷس اۋا, التايدىڭ باسىنان كٷن ەندٸ ەڭكەيە باستاعان ۋاقىتتا, تٶر الدىندا, ەكٸ قولىن ەكٸ جاعىنا سۇلىق تاستاعان كٷيٸ, عۇمىر بويى ٶزٸ دايىندالعان جاققا اقىرىن جىلجىپ جٷرە بەرگەن.
ودان بەرٸ دە, مٸنە, قانشاما جىل ٶتتٸ. ەنشەيٸندە, مەڭگٸ ٶمٸر سٷرەتٸندەي بولىپ جٷرەتٸن قانشاما ادام اپامنىڭ سوڭىنان كەتتٸ. دٷنيە ٶزگەردٸ, زامان جاڭاردى. كٶڭٸلدەگٸ بٸر سۋرەتتەر ٶشتٸ, بٸرٸ مٷلدە ەسكٸردٸ. الايدا مەنٸڭ سانا سارايىمنىڭ تٶرٸندە عۇمىر بويى جارقىراپ, كەرەمەت كەسكٸندەنٸپ تۇراتىن بٸر عاجاپ سۋرەت بار. ول – مىناۋ.
اپامدى جەرلەيتٸن كٷن. ٷيدە بٸرٸ كٸرٸپ, بٸرٸ شىعىپ جاتقان ىعى-جىعى ادام. سولاردىڭ اراسىنان بٸر مەزەت ەكەمدٸ ٸزدەيمٸن. جوق. بۇل قايدا? ٷيدٸڭ ٸشٸن تٷگەل اداقتاپ شىعىپ, ەڭ اقىرىندا, جايشىلىقتا بٸزدٸ كٶپ كٸرگٸزبەيتٸن , ٶزٸنٸڭ ەڭ باعالى زاتتارىن ساقتاپ جٷرەتٸن تٷكپٸردەگٸ كٸشكەنتاي بٶلمەگە باس سۇقسام... ول قوينىنا ەلدەنەنٸ تىعىپ الىپ, ەندٸ ەسٸككە قول سالعالى تۇر ەكەن. ٷنسٸز سوڭىنان ٸلەستٸم. ول كٶپشٸلٸكتٸڭ اراسىن سىنالاي ٶتٸپ, تۇپ-تۋرا اپام جاتقان شىمىلدىقتىڭ ٸشٸنە كٸردٸ. بٸر بۇرىشتان سىعالاي قارادىم. ول اق شٷبەرەككە ورالعان زاتتى قوينىنان شىعارىپ, وراۋىن جازىپ قولىنا الدى. قۇران! «ياپىر-اۋ, بٸزدٸڭ ٷيدە قۇران بار ەكەن عوي» دەيمٸن. ال ول قوس قولىمەن ۇستاعان قاسيەتتٸ كٸتاپتى شەشەسٸنٸڭ ماڭدايىنا تيگٸزٸپ, بٸراز تۇردى دا, سوسىن كٸتاپتى قوينىنا قايتا سالىپ, مىرس-مىرس جىلاپ, شىمىلدىق ٸشٸنەن شىعا جٶنەلدٸ. ونىڭ جىلاعانىن بٸرٸنشٸ رەت كٶرگەنٸم – وسى...
5
ارادا قىرىق بەس جىل ٶتكەندە ەكەمنٸڭ ٶزٸ دە وسىنداي شىمىلدىقتىڭ ارعى جاعىندا جاتتى. ٷيدە بٸرٸ كٸرٸپ, بٸرٸ شىعىپ جاتقان قالىڭ نٶپٸر ادام. مەيٸتتٸ جەرلەۋگە دايىنداپ قويعان. بالا-شاعا, اعايىن-تۋىستار كەزەگٸمەن شىمىلدىق ٸشٸنە كٸرٸپ, قوشتاسا باستاعان. ەندٸ كەزەك ماعان كەلگەندە... ەسٸمە بٸر نەرسە تٷسە قالدى. جىلدام كەرٸ بۇرىلىپ, تٷكپٸردەگٸ باياعى كٸشكەنتاي بٶلمەگە كٸردٸم. ٸزدەگەنٸمدٸ تاباتىنىما سەنٸمدٸمٸن. «ەگەر ٶمٸردە بار جاعىنان ادال بٸر ادام بولسا, ول سەن ەدٸڭ, ەكە. مەن بٸلسەم, سول ادالدىعىڭنان سوڭعى دەمٸڭ تاۋسىلعانشا اينىماعان شىعارسىڭ» دەيمٸن ٸشتەي. دەيمٸن دە, ەسكٸ سارى شيفونەردٸڭ ەسٸگٸن اشىپ, ەكەم تەك مەرەكە كٷندەرٸ عانا كيەتٸن قارا كوستيۋمٸنٸڭ سول جاقتاعى ومىراۋ قالتاسىنا قول سالامىن. بٸردەن ٸلٸكتٸ ساۋساق ۇشىما. پارتبيلەت! جۇرتتىڭ كٶبٸ ون بەس جىل بۇرىن لاقتىرىپ تاستاعان دٷنيە. قالتاما سالىپ, شىمىلدىق ٸشٸنە كٸردٸم. قىپ-قىزىل بيلەتتٸ ەكەمنٸڭ ماڭدايىنا تيگٸزٸپ, بٸر مينۋتتاي ٷنسٸز تۇردىم. كٶزٸمنەن جاس ىرشىپ-ىرشىپ كەتتٸ. شىمىلدىق سىرتىنا شىقسام, ۋنيۆەرسيتەتتە وقيتىن ۇلىم بٸر بۇرىشتا... ماعان سىعالاي قاراپ تۇر ەكەن.
ەكەسٸنٸڭ جىلاعانىن ول دا بٸرٸنشٸ رەت كٶرگەن شىعار...
ديداحمەت ەشٸمحانۇلى
