Qulaq kúii
Jaryqtyq, Zeinelqabden aqsaqaldan asqan atqumar jan kórmeppin de, estimeppin. Ol kisi úshin jer betinde báige atynan qadirli eshteńe joq sekildi. Ózi momyndaý kisi edi. Qyrsyqqanda ózine kóńil ósirerlik júirik te bitpedi. Biraq kimde júirik bar, ómiri sonyń ainalasynda ótti. Báigege baptarda sýarysyp, jaiyltysyp degendei sol atty kúndiz-túni ainalyp-tolǵanady. Sol úidiń qolbalasyndai jata-jastana júrip qyzmet etedi. Bireý júirik atyn áredik qoiǵa, iá, álde bir sharýaǵa minip júrgenin kórse, astynan aýdaryp alýǵa bar. «Qudai-aý, basqa qylquiryq tabylmai qaldy ma, obal emes pe? Má, meniń atymdy min!» dep óz atyn túsip beredi. «Bálenbai degen júirik atymen qaraǵai súirep júr eken» degendi estise, basqa sharýany ysyryp qoiyp solai tartady… Báige jaqyndaǵanda shabandoz balanyń qozy jaiyp, qoi qaiyryp júrgenin kórse taǵy da qompylǵa basady: «Ainalaiyn, qozyńdy men qaiyra turaiyn, sen demalshy, erteń báigege shabasyń, uiqyńdy qandyr. Bular ne qylǵan adamdar ei! Atqa shabatyn balaǵa qozy qaiyrtyp. Bar júgir, men aitty de!». Ómiri osy. Jylqy da, bala da óziniki emes, biraq osylai. Aýyldaǵy búkil júirik osy kisiniki siiaqty. Kúiinedi de júredi. Sol atqumarlyǵyna sai eldiń esinen ketpestei bir sózi qaldy-aý jaryqtyqtyń.
Ortalarynda Zekeń qariia bar bir top adam kórshi aýyldaǵy qaitys bolǵan kisiniń jaqyndaryna kóńil aitýǵa barady. Bular kirgen bette joqtaý aityp daýys salyp jylaǵan áielder bir-eki aýyz basý sózge toqtaý bermeidi. Úsh qaiyrǵan «hulhýallaǵa» sál kidirgenimen, súre aiaqtala bere kúrekpen bógei turǵan aryq sýyndai qaita ekpin alyp, ekilene eńirenip qoia beredi. Myna kisiler sasa bastaidy. Bári eń úlkeni bolǵan soń basý aityńyz, toqtatyńyz degendei Zeinelqabden aqsaqalǵa qaraidy. Sonda Zákeń, bir jaǵy sasqalaqtap qalǵanynan ǵoi, bir-eki jótkirinip alyp: «E, ainalaiyndar! Jón ǵoi, jylaǵandaryń jón. Biraq sabyr etińizder! Alla sabyrlylarmen birge degen. Jazmyshtan ozmysh joq, qimaǵanmen amal ne? Talaidy kórip kelemiz, ómir degen sondai ózi, adamdy qoiyp, ne bir jaqsy jaqsy júirik attar da ólip qalady» dep jan-jaǵyna (qalai aittym degendei) qaraidy deidi jaryqtyq. Bosaǵaǵa jaqyn jerde joqtaý aityp otyrǵan eki kelinshek myrs etip oramaldarymen betterin basqan kúii syrtqa shyǵa jónelipti. Joǵaryda otyrǵan, qaitys bolǵan kisiniń báibishesi kúlkisin jylaýmen jasyryp myrs-myrs etip jalǵastyryp otyr deidi. Myna jaqta otyrǵandar qysqan kúlkini syrtqa shyǵara almai qystyǵyp ólip qala jazdaidy. Aqyry bulardyń da aldy dalaǵa shyǵyp úlgerip, qalǵany úi ishinde «jarylady» ǵoi. «Aqsaqal-aý, ne dep kettińiz, aty nesi, qaidaǵy at?» dep eki shekesin ustap, toqtap-toqtap solqyldap turyp kúledi deidi. Kóńil aitýshy qariiamyzda ún joq, qyzaryp, qos tizerlep júgingen qalpy búktele eńkeiip otyryp qalypty…
Bul aityp otyrǵanymyzdy kúi tartylarda dombyranyń qos qulaǵyn kezek burap tyńqyldatyp babyna keltirip alatyny sekildi alda aitylar áńgimeniń qulaq kúii dep bilińiz. Bizdiń aýyldyń úlkenderi Zekeń aqsaqaldy kóńil aitý oqiǵasymen kúlip eske alsa, aýylda ótken aitýly bir báigedegi isin aityp eriksiz bas shaiqasyp kúrsinisip alatyn…
Daiaǵashshy
Jas ortasyna kelgende tanaýyn jarǵyzǵan ulyna súndet toi jasap at shaptyrǵaly jatqan bizdiń úidiń kórshisi Niǵymet edi. Toidyń daiyndyǵy dep, ásirese, alys-jýyqtan keletin attar jaiy, qonaqtar kúii degendei kúnde keńes, kúnde dýman. Aqyldasýdyń aiaǵy attyń áńgimesine aýysyp jinalǵan jurt keide tańǵa taiaý tarasyp júrdi.
Báigeden eki-úsh kún buryn «daiaǵashshylar tizimin jasaý» degen bir naýqan bar. Oǵan da bir qoi soiylyp, uiymdastyrýshylar jinalyp aqyldasady, qyzý talqy júredi. «Ótken joly Eleýsizdiń báigesinde birinshi atty Kóksegen ustady, endi Bájibek ustasyn…», «ái, Janattyń kempiri ólip, kóńili jasyp júr ǵoi, ekinshi atty so kisige ustatpaimyz ba?» degen sekildi ýájderin alǵa tartysady. Bul bizdiń aýylda saqtalyp qalǵan qazaq báigesiniń erekshe bir dástúri edi. Keiin eseie kele ózge óńirdiń báigesin kórdik. Kei óńirde bul dástúr úzilip, áýelgi sorabyn tappai qalypty.
Daiaǵashshy taǵaiyndaý tutas qazaq báigesiniń bir bóligi ekenine tarihi derekter arqyly da kóz jetkizý qiyn emes. Ol týraly sál keiin. Qazirshe daiaǵashshy degen kim, ol ne isteidi degenge qysqa jaýap bere keteiik.
Mysaly, báigege jetpis at qosylsa sonyń teń jartysyna jýyǵyna, iaǵni, otyz atqa júlde tigiledi. Otyzynshy kelgen atty «úzilis» dep oǵan aldyńǵy bes attyń biriniń báigesimen birdei júlde beredi. Ol basqa áńgime… Al osy otyz at báigeden kelgen kezde olardy ustaityn otyz kisi toptan bólinip daiyn turady. Osy adamdardy daiaǵashshy deimiz. Ár kimge neshinshi kelgen atty ustaityny eskertiledi, qaǵazǵa da jazylyp qoiady. Daiaǵashshylar qyraǵylyqpen sanap turyp, ózi ustaityn at márege jaqyndai bergende janasalai shaýyp atty sýlyǵynan ustaidy da, súiinshilep iesine ákeledi. «Atyń báigeden keldi me?» degen qaida, báigeden kelgen atyn jetelep aldyna kelip turǵan kisiden qazaq nesin aiasyn, júldeniń jartysy daiaǵashshyniki bolady. Tipti keibireýler «Báigeden atym kelgen ataǵy da jetedi, júldesi – sizge!» dep márttik jasaidy! Mundaida «Onda toi bizdikinde! Ainalańyzdy túgel ertip kele berińiz» dep eki sózge keltirmei eki etegi jelbirep úiine qarai shabady daiaǵashshyńyz. Sóitip, óz aldyna typ-tynysh, bei-jai otyrǵan álgi úide áp-sátte qoi soiylyp, qonaq kútilip, toi-dýman bastalady da ketedi.
Al ádette birinshi attyń júldesine túie tigilse onyń qasyna bir taiynsha degendei qospasy birge júredi. At iesi túieni ózi alsa da taiynshany daiaǵashshyǵa beredi. Sondyqtan da daiaǵashshyny tańdaý mańyzdy. Negizinen mal dúnie jaǵynan ortalaý, alaida elge syily úlken kisilerden quralady. Birli-jarym úlken áýlet, qara shańyraqta otyrǵany eskerilip qosylǵan jas jigitter de bolady.
Qysqa ǵana tarihi derekke júgineiik. «Báige attarynyń aldynan birneshe adamdar shyǵady, bulardy «daiashy» deidi, […] báigege shabatyn attardyń sáikestigine bailanysty qansha syilyq beriletin bolsa, sonsha daiashy attardy kútip qatarlasyp turady. Mysaly, at birinshi kele jatsa, birinshi báigeniń daiashysy shaýyp baryp, at ústindegi balanyń bas kiimin alady. Bul tóreshilerge kórsetiletin aiǵaq. Daiashy beriletin syilyqtyń 10 paiyzyn ózine alady» dep jazady zertteýshi Ahmet Toqtabai «Qazaq jylqysynyń tarihy» atty entsiklopediiasynda 1905 jylǵy «Alibii. Kirgizskie sezdy №51» qujatyna silteme jasap. Al zertteýshi Beken Qairatuly «Qazaqtyń atbegilik óneri» atty kitabynda «At ustaityn daiaǵyshalar (tóreshiler) sany toi iesi taǵaiyndaǵan júlde sanymen birdei bolady» dep jazady. Baiqap otyrǵanyńyzdai bir nusqa «daiashy», bir nusqa «daiaǵyshy» bolyp tur. Biz estigen, áli kúnge deiingi qoldanystaǵy nusqa «daiaǵashshy». Atqa bailanysty «at aǵash», «mamaǵash» dep keletin sózderdi eskersek sońǵy nusqa qisynǵa kelip turǵan siiaqty. Qazir de Qytaidyń Altai, Tarbaǵatai óńiri, Mońǵoliiadaǵy qandastar ortasynda bul dástúr áli de qoldanysta. Ondaǵy aitylýlarda «daiaǵashshy», «dáiaǵashshy» bolyp keledi. Keibir jerde «kireshi» dep te atalady eken. Qysqasy, budan «daiaǵashshy» qazaq báigesine ortaq dástúr ekenin qapysyz ańǵaramyz. Bul aitpaq áńgimemizde onyń atynan góri mán-maǵynasynyń mańyzdyraq ekenin eske sala ketkenimiz de jón shyǵar.
Sonymen, daiaǵashshy bolý degen toi iesiniń jáne sol aýyl adamdarynyń úlken qurmeti degen sóz. Iá, alabóten atqumarlyǵyna tántilikten bolar, iá qońyrtóbel turmysyna septesin degennen bolar bizdiń aýylda Zeinelqabden qariia báige saiyn beldi daiaǵashshylardyń biri bolýshy edi…
Báige
Aýyl adamdarynyń «Bul báigege túieqońyr keledi eken» dep dúrligiskenine aiǵa jýyqtaǵan. Túieqońyr kórshi aýdannyń júirigi. Onyń alystan jetken ataq-dańqy orasan edi. Tai kúninde qunan báigege qosylyp birinshi bolyp kelip, júldesine túie alǵan eken. Sodan beri «Túieqońyr» atanyp, «Túieqońyr» atanǵannan beri aldyna qylquiryq túsirmei báige saiyn jalǵyz qara keledi deidi…
Al bizdiń aýdanda, dál bizdiń aýyldyń tumsyǵynan sypyrǵan tóltýmasy «Nábidiń kertóbeli» degen júirik bar. Ol da báigege qosylǵan alty jyldan beri aldyna qara salmaǵan has júirik. Báige saiyn mańdaiy jarqyrap jalǵyz kele jatýshy edi janýar! Aýyldyń keibir báigesinde «At teriniń obalyna qalmai báigesin bere salyńdar» deitin aqsaqaldar. Ondaida Kertóbelge «shappai báige» berilip, sol báigeden birinshi kelgen at ekinshi kelgen sanalady da ekinshi attyń júldesi beriletin.
Al! Búkil aýyldy kúnde dúbir, kúnde kúbirge salǵan syn saǵat jaqyndap keledi. Túieqońyr men Kertóbeldiń bir báigede jolyǵýy osy joly. Ataq-dańqyna eki jaqtyń da eli qanyq qos júirik jaily áńgime jeldei esedi. Báigeniń ýaqyty taiaǵan saiyn meniń de bala kóńilimniń ýaiymy qalyńdai túsken. Tipti, kei túnderi «Kertóbel basqa emes, osy joly birinshi kelse eken…» degen arman-tilekpen uzaq ýaqyt uiyqtai almai dóńbekshitin boldym. Zeinelqabden qariia Kertóbeldiń mańynda deidi. Bir qyzyǵy, Kertóbel báigege ózi baptalatyn. Aialap minip júrip, báigege 20 shaqty kún qalǵanda júgen-noqtasyn sypyryp ózen boiyndaǵy qorshaýly túbekke qoia beredi, janýar báige belgisin osydan biletin bolýy kerek, sol kúnnen bastap ózin-ózi jarata bastaidy eken. Sý tunyǵyn júze jutyp, óleńshóp julmai, tórt aiaǵyn kósile tastap kúnge qyzdyrynyp uiyqtap degendei ábden baptanady. Zekeń shal Kertóbeldiń syrtynan baǵyp, nazaryn burady, uiqysyn buzady dep Kertóbel júrgen aýmaqqa mal aiaǵyn bastyrmai ańdýmen bolady eken.
Túieqońyr kelerden eki kún buryn aýyldyń aqsaqal, kóksaqal, jigit-jeleńi jinalyp taǵy bir keńes bolyp jatty. Jaman aitpai jaqsy joq, alda-jalda Kertóbel keiin kelip qalsa qaitemiz degen keýil de aityldy. Báige uzyn jolǵa shabatyn. Tańerteń erte at aidaýshylar aidap áketedi, keshte biraq keledi. Jigitter jaǵynan bireý «Kertóbel Ishigenniń jazyǵyna túspei-aq jelke jaǵymen tótelei tartsa az bolsa da jol qysqartady» dei berip edi, «táit» dedi ákemniń aǵasy Máden atamyz. «Haiýannan haiýandy aramdyq istep ozdyrǵandy qai atańnan kórip ediń? Alla kórip tur ǵoi. Baǵynan kórsin!» dep tyiyp tastady. Osy kezde sózge Kertóbeldiń iesi Nábi aqsaqaldyń uly Ádilbek aralasty. «Artyq demeseńizder, bir amal bar. Kertóbeldiń aiǵai súietinin bilesizder ǵoi, Aralshoqynyń tumsyǵyndaǵy jartasta bes-alty jigit tursyn. Kertóbel dál sol jerge kelgende qiqýlap aiǵailasyn, boiynda jany bolsa, Kertóbel ekeni ras bolsa sol jerden ozýy kerek!» dep tereń tynystap bir kúrsinip aldy da arqasyn tamǵa súiep keiin sheginip otyrdy…
Báigege eki kún qalǵanda Túieqońyr keldi. Ol kezde atty mashinamen alyp júrmeidi. Jetelep ákeledi. Túieqońyr Kóktoǵai aýdanynyń bir qiyryndaǵy aýyldan Shińgildiń bir qiyryndaǵy bizdiń aýylǵa jetkenshe araǵa eki qonypty. Atty boldyrtyp almaý úshin barynsha aqyryn júrip jylaqonaqtap jetipti. Qasynda eki atqosshysy, shabandozy bar Túieqońyrdyń iesi kelip túskende ainaladaǵy eli túgel aǵyldy. Amandyq-saýlyq surasqansha-aq ataǵashtyń mańy jypyrlaǵan adamǵa tolyp ketti. Úimelep Túieqońyrdyń o jaq, bu jaǵynan shyǵady. Tutas turqyn kesteli kejimmen jasyryp ákelgen eken, sonda da iesi shydamady, «Oý, jarandar jylqy kórmep pe edińizder? Obal emes pe, osynsha kózdiń suǵy, obal emes pe?!» dep ataǵashtan sheship aldy da shylbyrdy atqosshysyna berdi. Bizdiń jigitterdiń bireýi atqosshyny atqoraǵa qarai bastai jóneldi.
Janýar! Jaratylysy shynymen ózge jylqydan bólek eken. Turqy qandai uzyn, sulý! Esik pen tórdei degen osy shyǵar! Negizi, Kertóbel de óte sulý jylqy. Biraq turqy mynadan qysqaraq, esesine biik edi. Shoqtyǵy jotalanyp shyǵyp turatyn. Sosyn oinaqy edi janýar! Júrgen júris te, turǵan turys ta sulý, sergek-tin. Bes-alty attyń ortasyna tússe, shetine qarai shyǵyp alyp anda-sanda aýyzdyq basyp qoiyp, kekil qaǵyp, shulǵi oinap, sherte aiańdaityn.
Túieqońyryńyz da kórgen kózdi súrindirip tur endi. Erteń báige degen kúni bizdiń qoraǵa ákelip bailady. Atqosshy jigit tań atqansha neshe kirip neshe shyqty. Bizde de jóndi uiqy bolmady. Qiial shirkinde shek bolǵan joq. Qalǵyp bara jatyp Kertóbeldiń kele jatqanyn kórem… Túneýkúni Kertóbelge minetin shabandoz bala Ákimbekpen tóbelesip, ony uryp jibergenim esime túse beredi. Tańda tóbelesip, keshte umytatyn on jastaǵy balamyz ǵoi, báige taiaǵanda qaita eske túskeni. Beker-aq tiisken ekenmin degen ókinish anda-sanda ózegime bir soǵyp, órt jalyndai jalap ótedi. «Birinshi bolyp kelse eken baiqus…».
Boimuzdatar ańyzaq jeli bar kúzdiń tańy endi ǵana atyp kele jatqanda at aidaýshylar «at shyǵar, at shyǵarlap» aiǵaiǵa basty. Attardyń quiryq-jalyn órip, kúltelep kekil býyp kermege bailaǵansha Monshyqqyzyl atalatyn qyzyl taýdyń jelkesinen qyltiyp kún de shyǵyp kele jatty. Kertóbeldi taǵy da bir kórmekke kerme jaqqa júgirdim. Adam kóp. Qoldarynda attyń quiryq-jalyn órip bailaityn shúberek, ásemdep kekiline taǵatyn shoq-shoq úki, qamshyǵa bailap attyń kózin súrtip otyratyn túkti mata, atqa shabatyn nemereleriniń qaltasyna salyp beretin qurt, qolbasyndai kesek et degen sekildi qyrýar dúnieleri bar ájeler de júr… Kertóbel kermeniń shet jaǵyna taman bailanypty. Bir munsha el sonyń ainalasynda eken. Janýar! Onsyzda sulý edi ǵoi, baýyrynan jarap babyna kelgendegi, jal-quiryǵy órilip dúbirdi sezgendegi tyqyrshyǵan beinesi tipti bólek eken-aý! Bul ózi sondai at. Kóp júirik boiyn jasyryp, súlesoq aiańdap, báigege qosylǵanda ǵana baýyr jazýshy edi ǵoi. Kertóbel kez kelgen ýaqytta janyńdy jadyratyp jarq-jurq etip turǵany, jarq-jurq etip júrgeni!..
Ákimbekke «Ótkendegini keshir» deiin dep oqtalǵam. Jeńinen tartyp ózime bura bergenshe bolǵan joq, Ádilbek eki qoltyǵynan qapsyra ustap «Áýp, bissimillá!» dep Kertóbeldiń jaidaq arqasyna qondyra qoidy. Taqymy tastai neme ǵoi, jabysa qaldy. Basynda qanqyzyl shyt, jarasyp-aq tur! Tizginin qaǵyp ásem bastyryp, sherte aiańdatyp, ainalasyna «Al men kettim!» degendei búkteýli qamshysyn bulǵap-bulǵap qoiyp qaz-qatar tizilip jatqan attarǵa qosyldy. Zulpyqar qariia amandyq, aqjol tilep bata berdi. Tórt at aidaýshy súmbedei jaraǵan 90-ǵa jýyq qylquiryqty aldaryna saldy da «Teskentaý qaidasyń» dep kólbep jatqan kúnbatys kókjiekke qarai tartyp berdi. Kermeden uzap bara jatqan Tóieqońyrdy da kózim shalyp qaldy. Ol da sýsyldap sumdyq sulý júredi eken. Balasy basyna kók shyt tartypty.
Attar sol júrgennen mol júrip siyr túste Teskentaýǵa jetedi. Aidaýshylar sol jerden qaiyra tizip qaitýǵa belgi beredi. Jol boiy eńisi de, óri de, jazyǵy da, tastaǵy men qumy da bar. Ózim de birneshe ret báigege shapqan jer. Barǵansha qiyn, segiz kóziń talady. Arly-berli qisaiyp ta otyrasyń. Qaitarda bárin umytasyń. Aýyrǵan, talǵan jerińdi oilaýǵa da murshań kelmeidi.
Sonymen munda qalǵan jurt túske taman toily aýylǵa aǵylady. Bas tartylyp, bata berilip degendei as ishiledi. Astan soń besin ótep alǵan aqsaqaldar bastap jaiaý-jalpyly, taily-taiaqty degendei búkil el báigetóbege qarai shubaidy. Báige kelgenshe qyzyq dýman sonda bolady. Aýyl-aýyl boiynsha balýan salynyp, qol kúrestirip, ógizarqan tartysady. Án-jyr aitylyp, aitys bolady. Osyndai jiyn toptyń shyp-shyrǵasyn shyǵarmai aqyryp júrip basqaratyn Qoishybai degen qariia bar. Ásirese, at kele jatqanda aldynan júrigetin jurtty astyndaǵy torjorǵamen keýdelete tyqsyryp topqa tyqqanda syrtynan qarap turǵan adamnyń záresi qalmaidy. At bireýdiń aiaǵyn basyp ketedi-aý, bireýdiń balasyn myjyp ketedi-aý dep oilamai ma eken deisiń. Qysqasy, ol kisi bir aqyrǵanda jurt qoidai iirilip, qoǵadai japyrylady.
Ekinti aýa el eleńdei bastaidy. Barlyǵynyń kózi Aralshoqynyń tumsyǵyndaǵy jartasta. Báigeniń alǵashqy aty dál sol tustan kórinedi. Báigege jaralǵan-aq jer shirkin! Báige attary sol tumsyqtan jarq etip shyǵady da, báigetóbege qarai týra shappai, qarynsaý ainalma jolǵa túsip alyp jurttyń kóz aldynda kósiledi-aý! Sol bes shaqyrymdai jer janyńdy shyǵarady. «Shydar ma qazaq jany ushyp ketpei, attarǵa shań shyǵaryp kele jatqan!» dep jyrlaýshy edi ǵoi qazaqtyń qulager aqyny Iliias Jansúgirov. Quiryq tistep kele jatqan attyń kómbege shylbyrtastam qalǵanda sýyrylyp alǵa shyqqany bireýge qandai qýanysh, bireýge qandai ókinish!? Aralshoqynyń tumsyǵynan báigetóbege deiingi osy bir bes shaqyrym jer bizdiń aýyldyń shoqsha saqal, shoshaq tymaqty shaldarynyń talaiyn qart býradai kúrkildetip kijintken, talaiyn jas baladai úlpildetip máz etken kári shańdaq. Áneki, demin ishine tartyp, tym-tyrys kólbep jatyr…
«At kele jatyr! At kele jatyr!» degen aiqaidan túp qotaryla túregelgen jurtty Qoishybai aqsaqaldyń aiýdai aqyrǵan daýysy saiabyrlatty. Aralshoqy tumsyǵynyń arǵy jaǵynan eki qatar bolyp aspanǵa kóterilgen shań úlken jartasqa qarai oiysty.
Oi, dúnie-ai! Júiriktiń aty júirik degen osy eken ǵoi! Álgi toqsan qylquiryqtan top jaryp sol ekeýi dara shyǵypty. Ózge emes, Kertóbel men Túieqońyr! Kók shyt pen qyzyl shyt! Qatar shyqty da qarynsaý ainalmaǵa qarai oiysty. Endigi shabys qaraiǵan halyqtyń kóz aldyna kóldeneń tartyla berdi. Álgi jartas basyndaǵy jigitter qiqýdy aiamai salyp aiqaiǵa basqan shyǵar dep oilaimyn osy kúni, Kertóbel sýyrylyp aldyǵa shyqty! Ústindegi balanyń basyndaǵy shyty qyzarańdap shylbyr boiy, arqan boiy aryndap alystap barady. Qulaǵym tars bekitilgendei meń-zeń bir kúige tústim. Tyǵylyp, únim shyqpai, býlyǵyp qaldym. Aiǵailaǵym keledi, joq. Jylaǵym keledi, joq! Kertóbel oq boiy ozyp ketti. Ákimbek qyzyl shúberek bailaǵan qamshysyn tóbesin ainaldyra bulǵap barady!
Sondaǵy Kertóbeldiń shabysy kóz aldymda. Kókiregimde saqtalyp qalǵan tiri sýret ol. Qalyń eldiń týra tusyna kelgendegi shabysy… tilmen aityp jetkizgisiz edi… «Ash kúzendei búgilip» deidi ǵoi jyrda. Kózimmen kórdim sony, báigetóbedegi búkil el kórdi. Janýar-ai, munsha sulý, munsha ǵajap shabarmysyń! Búktetilgende artqy aiaqtyń tuiaǵy iegin soqty-aý, jolbarystai atylyp qaita jazylǵanda baýyry jerge tier-times, taldap órgen quiryǵy sý betinde qalqyǵandai qara jerde súzilip barady!.. Sóitip ótti-aý ailap ýaiymdap, aptalap keńes qurǵan qalyń eldiń aldynan. «Janýar-ai! Namys úshin jaratylǵan janýar-ai!» dep shoqsha saqaldary dir-dir etip, kemseńdep ketti ǵoi shaldar. Meniń de tula boiymnan kóterilgen ystyq aǵyn burshaqtap tógildi… Ras, dál myna jerde el eńsesin Kertóbelden ózge kim kóterer? Zekeń shal aitsa aitatyndai eken-aý deisiń keide.
Kertóbel márege jetkende janasa ketip sýlyǵynan ustamaq bolǵan daiaǵashshy dalbaqtap dalada qaldy. Ákimbek te ádeii istese kerek, alystap baryp ainaldy da topqa qarai týra saldy. Shoqtyqty, aidyndy, omyraýly jylqynyń shabysyn qarsy aldynan kórý qandai ǵanibet! Oiyndy etteri bólek-bólek, mańdaidaǵy tóbeli juldyzdai jarqyrap jinalǵan toptyń jelke tusyndaǵy dóńeske qarai tartty. Jurt solai lap qoidy. Súiinshilep aiqailaǵan jigitter Ákimbekti kóterip alypty…
Sholaq taiymmen shet jaǵalap baryp edim, jaqyndaý múmin emes. Keri ainala bergen Túieqońyrdy kórdim. Atqosshy jigit shoqtyǵyna basyn súiep tur eken. Shabandoz bala jerde otyr. Túieqońyrdyń tizgini Zeinelqabden aqsaqaldyń qolynda. Ekinshi attyń daiaǵashshysy sol kisi eken. «Aiaǵyna qan túsedi, jetelep júrgizeiik, ái jigit!» dep sóilep turǵanyn estidim. Dál sonda sol kisiniń júzinen Kertóbeldiń birinshi kelgenine qýanǵan, Túieqońyrdyń ekinshi kelgenine muńaiǵan beine kórdim. Bálkim sóitip oiladym. Bul sirá qandai kúi? Qalai sonda?
Qurmet
Sol kúni aýyl aqsaqaldary Zekeń qariianyń úiine jinady. Eldiń aitýy boiynsha Zekeń shal Ádilbekke, «Sen búgin bizdiń úide bolasyń, Kertóbeldiń toiyn qonaq ketken soń toilaimyz» degen eken. Sóitip, eki júiriktiń iesi, aýyldyń qadirlileri daiaǵashshynyń úiine jinalyp, aqyn-ánshisimen, burynǵy ótken nebir júirik attar jaily áńgime dúkenimen kúzdiń tańyn ortalatady.
Ekinshi at Túieqońyrdyń báigesi bir túie, bir jylqy eken. «Aqsaqal, osy júlde sizde qalsyn!» depti attyń iesi. Bir jaǵy aty birinshi bolyp kelmegenge keiigeni de bolsa kerek, kim bilsin. «Onda búgin bizdiń shańyraqta bolasyń» depti bul kisi.
Jurt qozǵalaqtap tarqasardyń qamyn qyla bastaǵanda Zekeń qariia sóz alypty: «Já, kópshilik! Bir aýyz sózim bar edi. Óz basym Túieqońyrdyń ataǵyn estigeli alty jyl boldy. Bir kórsem dep armandaýshy edim. Jer alys, baryp kóre almadym. Búgin mine kórgendi qoiyp, buiryq bolyp tizginin ustap otyrmyn. Buǵan da shúkirlik! Qudaiǵa myń táýba! At iesi daiaǵashshy boldyńyz dep búkil báigesin maǵan tastap ketem deidi. Men buǵan qarsymyn. Talai báigede daiaǵashshy boldym, Qudaiǵa shúkir! Syilaǵan elge rahmet! Al endi myna ataqty Túieqońyrdyń tuiaǵynyń bizdiń aýyldyń topyraǵyna tigeniniń qurmetine men, aty da Túieqońyr ǵoi dep bir túiemdi bereiin dep otyrmyn. Erteń almai qoiyp júrmesin, sony sizderdiń kózderińizshe aityp qoiaiyn dep edim» deidi jaryqtyq, qalbalaqtap. Berip otyrǵan túiesi qolyndaǵy jalǵyz atany eken. Sony biletin, at degende shyǵarǵa jany bólek Zekeńdi biletin aqsaqaldar rizalyqtan bastaryn shaiqasypty. Aqsaqaldyń isine qatty riza bolǵan Túieqońyrdyń iesi osy aýylǵa taǵy eki kún qonyp, eki túie, bir jylqysyn jetelep aýylyna attanǵan edi.
Aty jete almaǵan kisiniń jarym kóńilin qalai aialaǵanyn, attyń qurmetine dep jalǵyz atanyn bergen osy peiilin aityp eske alyp otyrýshy edi úlkender.
Kúi túiini
Kópke bólinbegen qýanysh kóńil shirkindi kóterip jarytqan ba?.. Daiaǵashshy degen kishkentai ǵana bir dástúriniń umytylýymen qansha qazaqtyń bir-birine berýge tiis qaqysy, kóterýge tiis bedeli, syilyq, syiy joǵaldy eken? Bedeldi dúniesiniń az-kóptigimen ólshemeitin parasatty jurt sadaqany da «má, al!» degendei nuqyp emes, ony da syi, syilyq, (daiaǵashshy degendei) bedel etip bere biledi eken ǵoi. Atqanda oǵy jetip, aitqanda sózi ótip qabirge kirgenshe qadiri qashpaityn qariialar qaidan shyǵady, qapysyn taýyp qadirlei bilgen, salt-dástúri saraly, ul men qyzy sanaly elden shyǵady.
Dástúr jeke dara ómir súrmeidi, nege bailanysty qalyptasqan bolsa sonymen birge órkendeidi. Mysaly, jylqyǵa bailanysty dástúr bolsa ol jylqynyń qadirin bilýmen qabysyp jatady. Odan tirshiliginiń mánin taýyp, rahatyn sezingende ómir degenińiz qazaq úshin ózgeshe qulpyryp sala bergen-aý sirá!
Bir týysymnyń týa salyp qytaisha oqyǵan balasy Qulager ólgendegi Aqannyń qaiǵysyn kinodan kórip tań qalyp, «Ol nege jylap júr, biz ondai attardy soǵymǵa soia beremiz ǵoi?» degende jan-dúniem qoparyla kúizelip edi. Qaiǵysyn túsinbegen qýanyshyn, jylaýyn túsinbegen kúlýin túsine me? Atty et dep ǵana uǵatyn qazaqtyń tuiyq túisikti endigi balalary san ǵasyrlap saraptan ótken babalar dástúrinen úles, rahat ala almai aqparaty kúshtiniń artynan erip, óziniń kim ekenin de umytqan kiriptar urpaqqa ainala ma, qalai ózi?
Ularbek Nurǵalymuly,
«Egemen Qazaqstan» gazeti
