داياعاششى نەمەسە «ادامدى قويىپ جاقسى اتتار دا ٶلٸپ قالادى»

قۇلاق كٷيٸ

جارىقتىق, زەينەلقابدەن اقساقالدان اسقان اتقۇمار جان كٶرمەپپٸن دە, ەستٸمەپپٸن. ول كٸسٸ ٷشٸن جەر بەتٸندە بەيگە اتىنان قادٸرلٸ ەشتەڭە جوق سەكٸلدٸ. ٶزٸ مومىنداۋ كٸسٸ ەدٸ. قىرسىققاندا ٶزٸنە كٶڭٸل ٶسٸرەرلٸك جٷيرٸك تە بٸتپەدٸ. بٸراق كٸمدە جٷيرٸك بار, ٶمٸرٸ سونىڭ اينالاسىندا ٶتتٸ. بەيگەگە باپتاردا سۋارىسىپ, جايىلتىسىپ دەگەندەي سول اتتى كٷندٸز-تٷنٸ اينالىپ-تولعانادى. سول ٷيدٸڭ قولبالاسىنداي جاتا-جاستانا جٷرٸپ قىزمەت ەتەدٸ. بٸرەۋ جٷيرٸك اتىن ەرەدٸك قويعا, يە, ەلدە بٸر شارۋاعا مٸنٸپ جٷرگەنٸن كٶرسە, استىنان اۋدارىپ الۋعا بار. «قۇداي-اۋ, باسقا قىلقۇيرىق تابىلماي قالدى ما, وبال ەمەس پە? مە, مەنٸڭ اتىمدى مٸن!» دەپ ٶز اتىن تٷسٸپ بەرەدٸ. «بەلەنباي دەگەن جٷيرٸك اتىمەن قاراعاي سٷيرەپ جٷر ەكەن» دەگەندٸ ەستٸسە, باسقا شارۋانى ىسىرىپ قويىپ سولاي تارتادى… بەيگە جاقىنداعاندا شاباندوز بالانىڭ قوزى جايىپ, قوي قايىرىپ جٷرگەنٸن كٶرسە تاعى دا قومپىلعا باسادى: «اينالايىن, قوزىڭدى مەن قايىرا تۇرايىن, سەن دەمالشى, ەرتەڭ بەيگەگە شاباسىڭ, ۇيقىڭدى قاندىر. بۇلار نە قىلعان ادامدار ەي! اتقا شاباتىن بالاعا قوزى قايىرتىپ. بار جٷگٸر, مەن ايتتى دە!». ٶمٸرٸ وسى. جىلقى دا, بالا دا ٶزٸنٸكٸ ەمەس, بٸراق وسىلاي. اۋىلداعى بٷكٸل جٷيرٸك وسى كٸسٸنٸكٸ سيياقتى. كٷيٸنەدٸ دە جٷرەدٸ. سول اتقۇمارلىعىنا ساي  ەلدٸڭ ەسٸنەن كەتپەستەي بٸر سٶزٸ قالدى-اۋ جارىقتىقتىڭ.

ورتالارىندا زەكەڭ قارييا بار بٸر توپ ادام كٶرشٸ اۋىلداعى قايتىس بولعان كٸسٸنٸڭ جاقىندارىنا كٶڭٸل ايتۋعا بارادى. بۇلار كٸرگەن بەتتە جوقتاۋ ايتىپ داۋىس سالىپ جىلاعان ەيەلدەر بٸر-ەكٸ اۋىز باسۋ سٶزگە توقتاۋ بەرمەيدٸ.  ٷش قايىرعان «حۇلحۋاللاعا» سەل كٸدٸرگەنٸمەن, سٷرە اياقتالا بەرە كٷرەكپەن بٶگەي تۇرعان ارىق سۋىنداي قايتا ەكپٸن الىپ, ەكٸلەنە ەڭٸرەنٸپ قويا بەرەدٸ. مىنا كٸسٸلەر ساسا باستايدى. بەرٸ ەڭ ٷلكەنٸ بولعان سوڭ باسۋ ايتىڭىز, توقتاتىڭىز دەگەندەي زەينەلقابدەن اقساقالعا قارايدى. سوندا زەكەڭ, بٸر جاعى ساسقالاقتاپ قالعانىنان عوي, بٸر-ەكٸ جٶتكٸرٸنٸپ الىپ: «ە, اينالايىندار! جٶن عوي, جىلاعاندارىڭ جٶن. بٸراق سابىر ەتٸڭٸزدەر! اللا سابىرلىلارمەن بٸرگە دەگەن. جازمىشتان وزمىش جوق, قيماعانمەن امال نە? تالايدى كٶرٸپ كەلەمٸز, ٶمٸر دەگەن سونداي ٶزٸ, ادامدى قويىپ, نە بٸر جاقسى جاقسى جٷيرٸك اتتار دا ٶلٸپ قالادى» دەپ جان-جاعىنا (قالاي ايتتىم دەگەندەي) قارايدى دەيدٸ جارىقتىق. بوساعاعا جاقىن جەردە جوقتاۋ ايتىپ وتىرعان ەكٸ كەلٸنشەك مىرس ەتٸپ ورامالدارىمەن بەتتەرٸن باسقان كٷيٸ سىرتقا شىعا جٶنەلٸپتٸ. جوعارىدا وتىرعان, قايتىس بولعان كٸسٸنٸڭ بەيبٸشەسٸ كٷلكٸسٸن جىلاۋمەن جاسىرىپ مىرس-مىرس ەتٸپ جالعاستىرىپ وتىر دەيدٸ. مىنا جاقتا وتىرعاندار قىسقان كٷلكٸنٸ سىرتقا شىعارا الماي قىستىعىپ ٶلٸپ قالا جازدايدى. اقىرى بۇلاردىڭ دا الدى دالاعا شىعىپ ٷلگەرٸپ, قالعانى ٷي ٸشٸندە «جارىلادى» عوي. «اقساقال-اۋ, نە دەپ كەتتٸڭٸز, اتى نەسٸ, قايداعى ات?» دەپ ەكٸ شەكەسٸن ۇستاپ, توقتاپ-توقتاپ سولقىلداپ تۇرىپ كٷلەدٸ دەيدٸ. كٶڭٸل ايتۋشى قارييامىزدا ٷن جوق, قىزارىپ, قوس تٸزەرلەپ جٷگٸنگەن قالپى بٷكتەلە ەڭكەيٸپ وتىرىپ قالىپتى…

بۇل ايتىپ وتىرعانىمىزدى كٷي تارتىلاردا دومبىرانىڭ قوس قۇلاعىن كەزەك بۇراپ تىڭقىلداتىپ بابىنا كەلتٸرٸپ الاتىنى سەكٸلدٸ الدا ايتىلار ەڭگٸمەنٸڭ قۇلاق كٷيٸ دەپ بٸلٸڭٸز. بٸزدٸڭ اۋىلدىڭ ٷلكەندەرٸ زەكەڭ اقساقالدى كٶڭٸل ايتۋ وقيعاسىمەن كٷلٸپ ەسكە السا, اۋىلدا ٶتكەن ايتۋلى بٸر بەيگەدەگٸ ٸسٸن ايتىپ ەرٸكسٸز باس شايقاسىپ كٷرسٸنٸسٸپ الاتىن…

داياعاششى

جاس ورتاسىنا كەلگەندە تاناۋىن جارعىزعان ۇلىنا سٷندەت توي جاساپ ات شاپتىرعالى جاتقان بٸزدٸڭ ٷيدٸڭ كٶرشٸسٸ نيعىمەت ەدٸ. تويدىڭ دايىندىعى دەپ, ەسٸرەسە, الىس-جۋىقتان كەلەتٸن اتتار جايى, قوناقتار كٷيٸ دەگەندەي كٷندە كەڭەس, كٷندە دۋمان. اقىلداسۋدىڭ اياعى اتتىڭ ەڭگٸمەسٸنە اۋىسىپ جينالعان جۇرت كەيدە تاڭعا تاياۋ تاراسىپ جٷردٸ.

بەيگەدەن ەكٸ-ٷش كٷن بۇرىن «داياعاششىلار تٸزٸمٸن جاساۋ» دەگەن بٸر ناۋقان بار. وعان دا بٸر قوي سويىلىپ, ۇيىمداستىرۋشىلار جينالىپ اقىلداسادى, قىزۋ تالقى جٷرەدٸ. «ٶتكەن جولى ەلەۋسٸزدٸڭ بەيگەسٸندە بٸرٸنشٸ اتتى كٶكسەگەن ۇستادى, ەندٸ بەجٸبەك ۇستاسىن…», «ەي, جاناتتىڭ كەمپٸرٸ ٶلٸپ, كٶڭٸلٸ جاسىپ جٷر عوي, ەكٸنشٸ اتتى سو كٸسٸگە ۇستاتپايمىز با?» دەگەن سەكٸلدٸ ۋەجدەرٸن العا تارتىسادى. بۇل بٸزدٸڭ اۋىلدا ساقتالىپ قالعان قازاق بەيگەسٸنٸڭ ەرەكشە بٸر دەستٷرٸ ەدٸ. كەيٸن ەسەيە كەلە ٶزگە ٶڭٸردٸڭ بەيگەسٸن كٶردٸك. كەي ٶڭٸردە بۇل دەستٷر ٷزٸلٸپ, ەۋەلگٸ سورابىن تاپپاي قالىپتى.

داياعاششى تاعايىنداۋ تۇتاس قازاق بەيگەسٸنٸڭ بٸر بٶلٸگٸ ەكەنٸنە تاريحي دەرەكتەر ارقىلى دا كٶز جەتكٸزۋ قيىن ەمەس. ول تۋرالى سەل كەيٸن. قازٸرشە داياعاششى دەگەن كٸم, ول نە ٸستەيدٸ دەگەنگە قىسقا جاۋاپ بەرە كەتەيٸك.

مىسالى, بەيگەگە جەتپٸس ات قوسىلسا سونىڭ تەڭ جارتىسىنا جۋىعىنا, ياعني, وتىز اتقا جٷلدە تٸگٸلەدٸ. وتىزىنشى كەلگەن اتتى «ٷزٸلٸس» دەپ وعان الدىڭعى بەس اتتىڭ بٸرٸنٸڭ بەيگەسٸمەن بٸردەي جٷلدە بەرەدٸ. ول باسقا ەڭگٸمە… ال وسى وتىز ات بەيگەدەن كەلگەن كەزدە ولاردى ۇستايتىن وتىز كٸسٸ توپتان بٶلٸنٸپ دايىن تۇرادى. وسى ادامداردى داياعاششى دەيمٸز. ەر كٸمگە نەشٸنشٸ كەلگەن اتتى ۇستايتىنى ەسكەرتٸلەدٸ, قاعازعا دا جازىلىپ قويادى. داياعاششىلار قىراعىلىقپەن ساناپ تۇرىپ, ٶزٸ ۇستايتىن ات مەرەگە جاقىنداي بەرگەندە جاناسالاي شاۋىپ اتتى سۋلىعىنان ۇستايدى دا, سٷيٸنشٸلەپ يەسٸنە ەكەلەدٸ. «اتىڭ بەيگەدەن كەلدٸ مە?» دەگەن قايدا, بەيگەدەن كەلگەن اتىن جەتەلەپ الدىنا كەلٸپ تۇرعان كٸسٸدەن قازاق نەسٸن اياسىن,  جٷلدەنٸڭ جارتىسى داياعاششىنٸكٸ بولادى. تٸپتٸ كەيبٸرەۋلەر «بەيگەدەن اتىم كەلگەن اتاعى دا جەتەدٸ, جٷلدەسٸ – سٸزگە!» دەپ مەرتتٸك جاسايدى! مۇندايدا «وندا توي بٸزدٸكٸندە! اينالاڭىزدى تٷگەل ەرتٸپ كەلە بەرٸڭٸز» دەپ ەكٸ سٶزگە كەلتٸرمەي ەكٸ ەتەگٸ جەلبٸرەپ ٷيٸنە قاراي شابادى داياعاششىڭىز. سٶيتٸپ, ٶز الدىنا تىپ-تىنىش, بەي-جاي وتىرعان ەلگٸ ٷيدە ەپ-سەتتە قوي سويىلىپ, قوناق كٷتٸلٸپ, توي-دۋمان باستالادى دا كەتەدٸ.

ال ەدەتتە بٸرٸنشٸ اتتىڭ جٷلدەسٸنە تٷيە تٸگٸلسە ونىڭ قاسىنا بٸر تايىنشا دەگەندەي قوسپاسى بٸرگە جٷرەدٸ. ات يەسٸ تٷيەنٸ ٶزٸ السا دا تايىنشانى داياعاششىعا بەرەدٸ. سوندىقتان دا داياعاششىنى تاڭداۋ ماڭىزدى. نەگٸزٸنەن مال دٷنيە جاعىنان ورتالاۋ, الايدا ەلگە سىيلى ٷلكەن كٸسٸلەردەن قۇرالادى. بٸرلٸ-جارىم ٷلكەن ەۋلەت, قارا شاڭىراقتا وتىرعانى ەسكەرٸلٸپ قوسىلعان جاس جٸگٸتتەر دە بولادى.

قىسقا عانا تاريحي دەرەككە جٷگٸنەيٸك. «بەيگە اتتارىنىڭ الدىنان بٸرنەشە ادامدار شىعادى, بۇلاردى «داياشى» دەيدٸ, […] بەيگەگە شاباتىن اتتاردىڭ سەيكەستٸگٸنە بايلانىستى قانشا سىيلىق بەرٸلەتٸن بولسا, سونشا داياشى اتتاردى كٷتٸپ قاتارلاسىپ تۇرادى. مىسالى, ات بٸرٸنشٸ كەلە جاتسا, بٸرٸنشٸ بەيگەنٸڭ داياشىسى شاۋىپ بارىپ, ات ٷستٸندەگٸ بالانىڭ باس كيٸمٸن الادى. بۇل تٶرەشٸلەرگە كٶرسەتٸلەتٸن ايعاق. داياشى بەرٸلەتٸن سىيلىقتىڭ 10 پايىزىن ٶزٸنە الادى» دەپ جازادى زەرتتەۋشٸ احمەت توقتاباي «قازاق جىلقىسىنىڭ تاريحى» اتتى ەنتسيكلوپەديياسىندا 1905 جىلعى «اليبيي. كيرگيزسكيە سەزدى №51» قۇجاتىنا سٸلتەمە جاساپ. ال زەرتتەۋشٸ بەكەن قايراتۇلى «قازاقتىڭ اتبەگٸلٸك ٶنەرٸ» اتتى كٸتابىندا «ات ۇستايتىن داياعىشالار (تٶرەشٸلەر) سانى توي يەسٸ تاعايىنداعان جٷلدە سانىمەن بٸردەي بولادى» دەپ جازادى. بايقاپ وتىرعانىڭىزداي بٸر نۇسقا «داياشى», بٸر نۇسقا «داياعىشى» بولىپ تۇر. بٸز ەستٸگەن, ەلٸ كٷنگە دەيٸنگٸ قولدانىستاعى نۇسقا «داياعاششى». اتقا بايلانىستى «ات اعاش», «ماماعاش» دەپ كەلەتٸن سٶزدەردٸ ەسكەرسەك سوڭعى نۇسقا قيسىنعا كەلٸپ تۇرعان سيياقتى. قازٸر دە قىتايدىڭ التاي, تارباعاتاي ٶڭٸرٸ, موڭعوليياداعى قانداستار ورتاسىندا بۇل دەستٷر ەلٸ دە قولدانىستا. ونداعى ايتىلۋلاردا «داياعاششى», «دەياعاششى» بولىپ كەلەدٸ. كەيبٸر جەردە «كٸرەشٸ» دەپ تە اتالادى ەكەن. قىسقاسى, بۇدان «داياعاششى» قازاق بەيگەسٸنە ورتاق دەستٷر ەكەنٸن قاپىسىز اڭعارامىز. بۇل ايتپاق ەڭگٸمەمٸزدە ونىڭ اتىنان گٶرٸ مەن-ماعىناسىنىڭ ماڭىزدىراق ەكەنٸن ەسكە سالا كەتكەنٸمٸز دە جٶن شىعار.

سونىمەن, داياعاششى بولۋ دەگەن توي يەسٸنٸڭ جەنە سول اۋىل ادامدارىنىڭ ٷلكەن قۇرمەتٸ دەگەن سٶز. يە, الابٶتەن اتقۇمارلىعىنا تەنتٸلٸكتەن بولار, يە قوڭىرتٶبەل تۇرمىسىنا سەپتەسٸن دەگەننەن بولار بٸزدٸڭ اۋىلدا زەينەلقابدەن قارييا بەيگە سايىن بەلدٸ داياعاششىلاردىڭ بٸرٸ بولۋشى ەدٸ…

بەيگە 

اۋىل ادامدارىنىڭ «بۇل بەيگەگە تٷيەقوڭىر كەلەدٸ ەكەن» دەپ دٷرلٸگٸسكەنٸنە ايعا جۋىقتاعان. تٷيەقوڭىر كٶرشٸ اۋداننىڭ جٷيرٸگٸ. ونىڭ الىستان جەتكەن اتاق-داڭقى وراسان ەدٸ. تاي كٷنٸندە قۇنان بەيگەگە قوسىلىپ بٸرٸنشٸ بولىپ كەلٸپ, جٷلدەسٸنە تٷيە العان ەكەن. سودان بەرٸ «تٷيەقوڭىر» اتانىپ, «تٷيەقوڭىر» اتانعاننان بەرٸ الدىنا قىلقۇيرىق تٷسٸرمەي بەيگە سايىن جالعىز قارا كەلەدٸ دەيدٸ…

ال بٸزدٸڭ اۋداندا, دەل بٸزدٸڭ اۋىلدىڭ تۇمسىعىنان سىپىرعان تٶلتۋماسى «نەبيدٸڭ كەرتٶبەلٸ» دەگەن جٷيرٸك بار. ول دا بەيگەگە قوسىلعان التى جىلدان بەرٸ الدىنا قارا سالماعان حاس جٷيرٸك. بەيگە سايىن ماڭدايى جارقىراپ جالعىز كەلە جاتۋشى ەدٸ جانۋار! اۋىلدىڭ كەيبٸر بەيگەسٸندە «ات تەرٸنٸڭ وبالىنا قالماي بەيگەسٸن بەرە سالىڭدار» دەيتٸن اقساقالدار. وندايدا كەرتٶبەلگە «شاپپاي بەيگە» بەرٸلٸپ, سول بەيگەدەن بٸرٸنشٸ كەلگەن ات ەكٸنشٸ كەلگەن سانالادى دا ەكٸنشٸ اتتىڭ جٷلدەسٸ بەرٸلەتٸن.

ال! بٷكٸل اۋىلدى كٷندە دٷبٸر, كٷندە كٷبٸرگە سالعان سىن ساعات جاقىنداپ كەلەدٸ. تٷيەقوڭىر مەن كەرتٶبەلدٸڭ بٸر بەيگەدە جولىعۋى وسى جولى. اتاق-داڭقىنا ەكٸ جاقتىڭ دا ەلٸ قانىق قوس جٷيرٸك جايلى ەڭگٸمە جەلدەي ەسەدٸ. بەيگەنٸڭ ۋاقىتى تاياعان سايىن مەنٸڭ دە بالا كٶڭٸلٸمنٸڭ ۋايىمى قالىڭداي تٷسكەن. تٸپتٸ, كەي تٷندەرٸ «كەرتٶبەل باسقا ەمەس, وسى جولى بٸرٸنشٸ كەلسە ەكەن…» دەگەن ارمان-تٸلەكپەن ۇزاق ۋاقىت ۇيىقتاي الماي دٶڭبەكشيتٸن بولدىم. زەينەلقابدەن قارييا كەرتٶبەلدٸڭ ماڭىندا دەيدٸ. بٸر قىزىعى, كەرتٶبەل بەيگەگە ٶزٸ باپتالاتىن. ايالاپ مٸنٸپ جٷرٸپ, بەيگەگە 20 شاقتى كٷن قالعاندا جٷگەن-نوقتاسىن سىپىرىپ ٶزەن بويىنداعى قورشاۋلى تٷبەككە قويا بەرەدٸ, جانۋار بەيگە بەلگٸسٸن وسىدان بٸلەتٸن بولۋى كەرەك, سول كٷننەن باستاپ ٶزٸن-ٶزٸ جاراتا باستايدى ەكەن. سۋ تۇنىعىن جٷزە جۇتىپ, ٶلەڭشٶپ جۇلماي, تٶرت اياعىن كٶسٸلە تاستاپ كٷنگە قىزدىرىنىپ ۇيىقتاپ دەگەندەي ەبدەن باپتانادى. زەكەڭ شال كەرتٶبەلدٸڭ سىرتىنان باعىپ, نازارىن بۇرادى, ۇيقىسىن بۇزادى دەپ كەرتٶبەل جٷرگەن اۋماققا مال اياعىن باستىرماي اڭدۋمەن بولادى ەكەن.

تٷيەقوڭىر كەلەردەن ەكٸ كٷن بۇرىن اۋىلدىڭ اقساقال, كٶكساقال, جٸگٸت-جەلەڭٸ جينالىپ تاعى بٸر كەڭەس بولىپ جاتتى. جامان ايتپاي جاقسى جوق, الدا-جالدا كەرتٶبەل كەيٸن كەلٸپ قالسا قايتەمٸز دەگەن كەۋٸل دە ايتىلدى. بەيگە ۇزىن جولعا شاباتىن. تاڭەرتەڭ ەرتە ات ايداۋشىلار ايداپ ەكەتەدٸ, كەشتە بٸراق كەلەدٸ. جٸگٸتتەر جاعىنان بٸرەۋ «كەرتٶبەل ٸشٸگەننٸڭ جازىعىنا تٷسپەي-اق جەلكە جاعىمەن تٶتەلەي تارتسا از بولسا دا جول قىسقارتادى» دەي بەرٸپ ەدٸ, «تەيت» دەدٸ ەكەمنٸڭ اعاسى مەدەن اتامىز. «حايۋاننان حايۋاندى ارامدىق ٸستەپ وزدىرعاندى قاي اتاڭنان كٶرٸپ ەدٸڭ? اللا كٶرٸپ تۇر عوي. باعىنان كٶرسٸن!» دەپ تىيىپ تاستادى. وسى كەزدە سٶزگە كەرتٶبەلدٸڭ يەسٸ نەبي اقساقالدىڭ ۇلى ەدٸلبەك ارالاستى. «ارتىق دەمەسەڭٸزدەر, بٸر امال بار. كەرتٶبەلدٸڭ ايعاي سٷيەتٸنٸن بٸلەسٸزدەر عوي, ارالشوقىنىڭ تۇمسىعىنداعى جارتاستا بەس-التى جٸگٸت تۇرسىن. كەرتٶبەل دەل سول جەرگە كەلگەندە قيقۋلاپ ايعايلاسىن, بويىندا جانى بولسا, كەرتٶبەل ەكەنٸ راس بولسا سول جەردەن وزۋى كەرەك!» دەپ تەرەڭ تىنىستاپ بٸر كٷرسٸنٸپ الدى دا ارقاسىن تامعا سٷيەپ كەيٸن شەگٸنٸپ وتىردى…

بەيگەگە ەكٸ كٷن قالعاندا تٷيەقوڭىر كەلدٸ. ول كەزدە اتتى ماشينامەن الىپ جٷرمەيدٸ. جەتەلەپ ەكەلەدٸ. تٷيەقوڭىر كٶكتوعاي اۋدانىنىڭ بٸر قيىرىنداعى اۋىلدان شٸڭگٸلدٸڭ بٸر قيىرىنداعى بٸزدٸڭ اۋىلعا جەتكەنشە اراعا ەكٸ قونىپتى. اتتى بولدىرتىپ الماۋ ٷشٸن بارىنشا اقىرىن جٷرٸپ جىلاقوناقتاپ جەتٸپتٸ. قاسىندا ەكٸ اتقوسشىسى, شاباندوزى بار تٷيەقوڭىردىڭ يەسٸ كەلٸپ تٷسكەندە اينالاداعى ەلٸ تٷگەل اعىلدى. اماندىق-ساۋلىق سۇراسقانشا-اق اتاعاشتىڭ ماڭى جىپىرلاعان ادامعا تولىپ كەتتٸ. ٷيمەلەپ تٷيەقوڭىردىڭ و جاق, بۇ جاعىنان شىعادى. تۇتاس تۇرقىن كەستەلٸ كەجٸممەن جاسىرىپ ەكەلگەن ەكەن, سوندا دا يەسٸ شىدامادى, «وۋ, جاراندار جىلقى كٶرمەپ پە ەدٸڭٸزدەر? وبال ەمەس پە, وسىنشا كٶزدٸڭ سۇعى, وبال ەمەس پە?!» دەپ اتاعاشتان شەشٸپ الدى دا شىلبىردى اتقوسشىسىنا بەردٸ. بٸزدٸڭ جٸگٸتتەردٸڭ بٸرەۋٸ اتقوسشىنى اتقوراعا قاراي باستاي جٶنەلدٸ.

جانۋار! جاراتىلىسى شىنىمەن ٶزگە جىلقىدان بٶلەك ەكەن. تۇرقى قانداي ۇزىن, سۇلۋ! ەسٸك پەن تٶردەي دەگەن وسى شىعار! نەگٸزٸ, كەرتٶبەل دە ٶتە سۇلۋ جىلقى. بٸراق تۇرقى مىنادان قىسقاراق, ەسەسٸنە بيٸك ەدٸ. شوقتىعى جوتالانىپ شىعىپ تۇراتىن. سوسىن ويناقى ەدٸ جانۋار! جٷرگەن جٷرٸس تە, تۇرعان تۇرىس تا سۇلۋ, سەرگەك-تٸن. بەس-التى اتتىڭ ورتاسىنا تٷسسە, شەتٸنە قاراي شىعىپ الىپ اندا-ساندا اۋىزدىق باسىپ قويىپ, كەكٸل قاعىپ, شۇلعي ويناپ, شەرتە اياڭدايتىن.

تٷيەقوڭىرىڭىز دا كٶرگەن كٶزدٸ سٷرٸندٸرٸپ تۇر ەندٸ. ەرتەڭ بەيگە دەگەن كٷنٸ بٸزدٸڭ قوراعا ەكەلٸپ بايلادى. اتقوسشى جٸگٸت تاڭ اتقانشا نەشە كٸرٸپ نەشە شىقتى. بٸزدە دە جٶندٸ ۇيقى بولمادى. قييال شٸركٸندە شەك بولعان جوق. قالعىپ بارا جاتىپ كەرتٶبەلدٸڭ كەلە جاتقانىن كٶرەم… تٷنەۋكٷنٸ كەرتٶبەلگە مٸنەتٸن شاباندوز بالا ەكٸمبەكپەن تٶبەلەسٸپ, ونى ۇرىپ جٸبەرگەنٸم ەسٸمە تٷسە بەرەدٸ. تاڭدا تٶبەلەسٸپ, كەشتە ۇمىتاتىن ون جاستاعى بالامىز عوي,  بەيگە تاياعاندا قايتا ەسكە تٷسكەنٸ. بەكەر-اق تيٸسكەن ەكەنمٸن دەگەن ٶكٸنٸش اندا-ساندا ٶزەگٸمە بٸر سوعىپ, ٶرت جالىنداي جالاپ ٶتەدٸ. «بٸرٸنشٸ بولىپ كەلسە ەكەن بايقۇس…».

بويمۇزداتار اڭىزاق جەلٸ بار كٷزدٸڭ تاڭى ەندٸ عانا اتىپ كەلە جاتقاندا ات ايداۋشىلار «ات شىعار, ات شىعارلاپ» ايعايعا باستى. اتتاردىڭ قۇيرىق-جالىن ٶرٸپ, كٷلتەلەپ كەكٸل بۋىپ كەرمەگە بايلاعانشا مونشىققىزىل اتالاتىن قىزىل تاۋدىڭ جەلكەسٸنەن قىلتيىپ كٷن دە شىعىپ كەلە جاتتى. كەرتٶبەلدٸ تاعى دا بٸر كٶرمەككە كەرمە جاققا جٷگٸردٸم. ادام كٶپ. قولدارىندا اتتىڭ قۇيرىق-جالىن ٶرٸپ بايلايتىن شٷبەرەك, ەسەمدەپ كەكٸلٸنە تاعاتىن شوق-شوق ٷكٸ, قامشىعا بايلاپ اتتىڭ كٶزٸن سٷرتٸپ وتىراتىن تٷكتٸ ماتا, اتقا شاباتىن نەمەرەلەرٸنٸڭ قالتاسىنا سالىپ بەرەتٸن قۇرت, قولباسىنداي كەسەك ەت دەگەن سەكٸلدٸ قىرۋار دٷنيەلەرٸ بار ەجەلەر دە جٷر… كەرتٶبەل كەرمەنٸڭ شەت جاعىنا تامان بايلانىپتى. بٸر مۇنشا ەل سونىڭ اينالاسىندا ەكەن. جانۋار! ونسىزدا سۇلۋ ەدٸ عوي, باۋىرىنان جاراپ بابىنا كەلگەندەگٸ, جال-قۇيرىعى ٶرٸلٸپ دٷبٸردٸ سەزگەندەگٸ تىقىرشىعان بەينەسٸ تٸپتٸ بٶلەك ەكەن-اۋ! بۇل ٶزٸ سونداي ات. كٶپ جٷيرٸك بويىن جاسىرىپ, سٷلەسوق اياڭداپ, بەيگەگە قوسىلعاندا عانا باۋىر جازۋشى ەدٸ عوي. كەرتٶبەل كەز كەلگەن ۋاقىتتا جانىڭدى جادىراتىپ جارق-جۇرق ەتٸپ تۇرعانى, جارق-جۇرق ەتٸپ جٷرگەنٸ!..

ەكٸمبەككە «ٶتكەندەگٸنٸ كەشٸر» دەيٸن دەپ وقتالعام. جەڭٸنەن تارتىپ ٶزٸمە بۇرا بەرگەنشە بولعان جوق, ەدٸلبەك ەكٸ قولتىعىنان قاپسىرا ۇستاپ «ەۋپ, بٸسسٸمٸللە!» دەپ كەرتٶبەلدٸڭ جايداق ارقاسىنا قوندىرا قويدى. تاقىمى تاستاي نەمە عوي, جابىسا قالدى. باسىندا قانقىزىل شىت, جاراسىپ-اق تۇر! تٸزگٸنٸن قاعىپ ەسەم باستىرىپ, شەرتە اياڭداتىپ, اينالاسىنا «ال مەن كەتتٸم!» دەگەندەي بٷكتەۋلٸ قامشىسىن بۇلعاپ-بۇلعاپ قويىپ قاز-قاتار تٸزٸلٸپ جاتقان اتتارعا قوسىلدى. زۇلپىقار قارييا اماندىق, اقجول تٸلەپ باتا بەردٸ. تٶرت ات ايداۋشى سٷمبەدەي جاراعان 90-عا جۋىق قىلقۇيرىقتى الدارىنا سالدى دا «تەسكەنتاۋ قايداسىڭ» دەپ كٶلبەپ جاتقان كٷنباتىس كٶكجيەككە قاراي تارتىپ بەردٸ. كەرمەدەن ۇزاپ بارا جاتقان تٶيەقوڭىردى دا كٶزٸم شالىپ قالدى. ول دا سۋسىلداپ سۇمدىق سۇلۋ جٷرەدٸ ەكەن. بالاسى باسىنا كٶك شىت تارتىپتى.

اتتار سول جٷرگەننەن مول جٷرٸپ سيىر تٷستە تەسكەنتاۋعا جەتەدٸ. ايداۋشىلار سول جەردەن قايىرا تٸزٸپ قايتۋعا بەلگٸ بەرەدٸ. جول بويى ەڭٸسٸ دە, ٶرٸ دە, جازىعى دا, تاستاعى مەن قۇمى دا بار. ٶزٸم دە بٸرنەشە رەت بەيگەگە شاپقان جەر. بارعانشا قيىن, سەگٸز كٶزٸڭ تالادى. ارلى-بەرلٸ قيسايىپ تا وتىراسىڭ. قايتاردا بەرٸن ۇمىتاسىڭ. اۋىرعان, تالعان جەرٸڭدٸ ويلاۋعا دا مۇرشاڭ كەلمەيدٸ.

سونىمەن مۇندا قالعان جۇرت تٷسكە تامان تويلى اۋىلعا اعىلادى. باس تارتىلىپ, باتا بەرٸلٸپ دەگەندەي اس ٸشٸلەدٸ. استان سوڭ بەسٸن ٶتەپ العان اقساقالدار باستاپ جاياۋ-جالپىلى, تايلى-تاياقتى دەگەندەي بٷكٸل ەل بەيگەتٶبەگە قاراي شۇبايدى. بەيگە كەلگەنشە قىزىق دۋمان سوندا بولادى. اۋىل-اۋىل بويىنشا بالۋان سالىنىپ, قول كٷرەستٸرٸپ, ٶگٸزارقان تارتىسادى. ەن-جىر ايتىلىپ, ايتىس بولادى. وسىنداي جيىن توپتىڭ شىپ-شىرعاسىن شىعارماي اقىرىپ جٷرٸپ باسقاراتىن قويشىباي دەگەن قارييا بار. ەسٸرەسە, ات كەلە جاتقاندا الدىنان جٷرٸگەتٸن جۇرتتى استىنداعى تورجورعامەن كەۋدەلەتە تىقسىرىپ توپقا تىققاندا سىرتىنان قاراپ تۇرعان ادامنىڭ زەرەسٸ قالمايدى. ات بٸرەۋدٸڭ اياعىن باسىپ كەتەدٸ-اۋ, بٸرەۋدٸڭ بالاسىن مىجىپ كەتەدٸ-اۋ دەپ ويلاماي ما ەكەن دەيسٸڭ. قىسقاسى, ول كٸسٸ بٸر اقىرعاندا جۇرت قويداي يٸرٸلٸپ, قوعاداي جاپىرىلادى.

ەكٸنتٸ اۋا ەل ەلەڭدەي باستايدى. بارلىعىنىڭ كٶزٸ ارالشوقىنىڭ تۇمسىعىنداعى جارتاستا. بەيگەنٸڭ العاشقى اتى دەل سول تۇستان كٶرٸنەدٸ. بەيگەگە جارالعان-اق جەر شٸركٸن! بەيگە اتتارى سول تۇمسىقتان جارق ەتٸپ شىعادى دا, بەيگەتٶبەگە قاراي تۋرا شاپپاي, قارىنساۋ اينالما جولعا تٷسٸپ الىپ جۇرتتىڭ كٶز الدىندا كٶسٸلەدٸ-اۋ! سول بەس شاقىرىمداي جەر جانىڭدى شىعارادى. «شىدار ما قازاق جانى ۇشىپ كەتپەي, اتتارعا شاڭ شىعارىپ كەلە جاتقان!» دەپ جىرلاۋشى ەدٸ عوي قازاقتىڭ قۇلاگەر اقىنى ٸليياس جانسٷگٸروۆ. قۇيرىق تٸستەپ كەلە جاتقان اتتىڭ كٶمبەگە شىلبىرتاستام قالعاندا سۋىرىلىپ العا شىققانى بٸرەۋگە قانداي قۋانىش, بٸرەۋگە قانداي ٶكٸنٸش!? ارالشوقىنىڭ تۇمسىعىنان بەيگەتٶبەگە دەيٸنگٸ وسى بٸر بەس شاقىرىم جەر بٸزدٸڭ اۋىلدىڭ شوقشا ساقال, شوشاق تىماقتى شالدارىنىڭ تالايىن قارت بۋراداي كٷركٸلدەتٸپ كٸجٸنتكەن, تالايىن جاس بالاداي ٷلپٸلدەتٸپ مەز ەتكەن كەرٸ شاڭداق. ەنەكي, دەمٸن ٸشٸنە تارتىپ, تىم-تىرىس كٶلبەپ جاتىر…

«ات كەلە جاتىر! ات كەلە جاتىر!» دەگەن ايقايدان تٷپ قوتارىلا تٷرەگەلگەن جۇرتتى قويشىباي اقساقالدىڭ ايۋداي اقىرعان داۋىسى سايابىرلاتتى. ارالشوقى تۇمسىعىنىڭ ارعى جاعىنان ەكٸ قاتار بولىپ اسپانعا كٶتەرٸلگەن شاڭ ٷلكەن جارتاسقا قاراي ويىستى.

وي, دٷنيە-اي! جٷيرٸكتٸڭ اتى جٷيرٸك دەگەن وسى ەكەن عوي! ەلگٸ توقسان قىلقۇيرىقتان توپ جارىپ سول ەكەۋٸ دارا شىعىپتى. ٶزگە ەمەس, كەرتٶبەل مەن تٷيەقوڭىر! كٶك شىت پەن قىزىل شىت! قاتار شىقتى دا قارىنساۋ اينالماعا قاراي ويىستى. ەندٸگٸ شابىس قارايعان حالىقتىڭ كٶز الدىنا كٶلدەنەڭ تارتىلا بەردٸ. ەلگٸ جارتاس باسىنداعى جٸگٸتتەر قيقۋدى اياماي سالىپ ايقايعا باسقان شىعار دەپ ويلايمىن وسى كٷنٸ, كەرتٶبەل سۋىرىلىپ الدىعا شىقتى! ٷستٸندەگٸ بالانىڭ باسىنداعى شىتى قىزاراڭداپ شىلبىر بويى, ارقان بويى ارىنداپ الىستاپ بارادى. قۇلاعىم تارس بەكٸتٸلگەندەي مەڭ-زەڭ بٸر كٷيگە تٷستٸم. تىعىلىپ, ٷنٸم شىقپاي, بۋلىعىپ قالدىم. ايعايلاعىم كەلەدٸ, جوق. جىلاعىم كەلەدٸ, جوق! كەرتٶبەل وق بويى وزىپ كەتتٸ. ەكٸمبەك قىزىل شٷبەرەك بايلاعان قامشىسىن تٶبەسٸن اينالدىرا بۇلعاپ بارادى!

سونداعى كەرتٶبەلدٸڭ شابىسى كٶز الدىمدا. كٶكٸرەگٸمدە ساقتالىپ قالعان تٸرٸ سۋرەت ول. قالىڭ ەلدٸڭ تۋرا تۇسىنا كەلگەندەگٸ شابىسى… تٸلمەن ايتىپ جەتكٸزگٸسٸز ەدٸ… «اش كٷزەندەي بٷگٸلٸپ» دەيدٸ عوي جىردا. كٶزٸممەن كٶردٸم سونى, بەيگەتٶبەدەگٸ بٷكٸل ەل كٶردٸ. جانۋار-اي, مۇنشا سۇلۋ, مۇنشا عاجاپ شابارمىسىڭ! بٷكتەتٸلگەندە ارتقى اياقتىڭ تۇياعى يەگٸن سوقتى-اۋ, جولبارىستاي اتىلىپ قايتا جازىلعاندا باۋىرى جەرگە تيەر-تيمەس, تالداپ ٶرگەن قۇيرىعى سۋ بەتٸندە قالقىعانداي قارا جەردە سٷزٸلٸپ بارادى!.. سٶيتٸپ ٶتتٸ-اۋ ايلاپ ۋايىمداپ, اپتالاپ كەڭەس قۇرعان قالىڭ ەلدٸڭ الدىنان. «جانۋار-اي! نامىس ٷشٸن جاراتىلعان جانۋار-اي!» دەپ شوقشا ساقالدارى دٸر-دٸر ەتٸپ, كەمسەڭدەپ كەتتٸ عوي شالدار. مەنٸڭ دە تۇلا بويىمنان كٶتەرٸلگەن ىستىق اعىن بۇرشاقتاپ تٶگٸلدٸ… راس, دەل مىنا جەردە ەل ەڭسەسٸن كەرتٶبەلدەن ٶزگە كٸم كٶتەرەر? زەكەڭ شال ايتسا ايتاتىنداي ەكەن-اۋ دەيسٸڭ كەيدە.

كەرتٶبەل مەرەگە جەتكەندە جاناسا كەتٸپ سۋلىعىنان ۇستاماق بولعان داياعاششى دالباقتاپ دالادا قالدى. ەكٸمبەك تە ەدەيٸ ٸستەسە كەرەك, الىستاپ بارىپ اينالدى دا توپقا قاراي تۋرا سالدى. شوقتىقتى, ايدىندى, ومىراۋلى جىلقىنىڭ شابىسىن قارسى الدىنان كٶرۋ قانداي عانيبەت! ويىندى ەتتەرٸ بٶلەك-بٶلەك, ماڭدايداعى تٶبەلٸ جۇلدىزداي جارقىراپ جينالعان توپتىڭ جەلكە تۇسىنداعى دٶڭەسكە قاراي تارتتى. جۇرت سولاي لاپ قويدى. سٷيٸنشٸلەپ ايقايلاعان جٸگٸتتەر ەكٸمبەكتٸ كٶتەرٸپ الىپتى…

شولاق تايىممەن شەت جاعالاپ بارىپ ەدٸم, جاقىنداۋ مٷمٸن ەمەس. كەرٸ اينالا بەرگەن تٷيەقوڭىردى كٶردٸم. اتقوسشى جٸگٸت شوقتىعىنا باسىن سٷيەپ تۇر ەكەن. شاباندوز بالا جەردە وتىر. تٷيەقوڭىردىڭ تٸزگٸنٸ زەينەلقابدەن اقساقالدىڭ قولىندا. ەكٸنشٸ اتتىڭ داياعاششىسى سول كٸسٸ ەكەن. «اياعىنا قان تٷسەدٸ, جەتەلەپ جٷرگٸزەيٸك, ەي جٸگٸت!» دەپ سٶيلەپ تۇرعانىن ەستٸدٸم. دەل سوندا سول كٸسٸنٸڭ جٷزٸنەن كەرتٶبەلدٸڭ بٸرٸنشٸ كەلگەنٸنە قۋانعان, تٷيەقوڭىردىڭ ەكٸنشٸ كەلگەنٸنە مۇڭايعان بەينە كٶردٸم. بەلكٸم سٶيتٸپ ويلادىم. بۇل سٸرە قانداي كٷي? قالاي سوندا?

قۇرمەت

سول كٷنٸ اۋىل اقساقالدارى زەكەڭ قارييانىڭ ٷيٸنە جينادى. ەلدٸڭ ايتۋى بويىنشا زەكەڭ شال ەدٸلبەككە, «سەن بٷگٸن بٸزدٸڭ ٷيدە بولاسىڭ, كەرتٶبەلدٸڭ تويىن قوناق كەتكەن سوڭ تويلايمىز» دەگەن ەكەن. سٶيتٸپ, ەكٸ جٷيرٸكتٸڭ يەسٸ, اۋىلدىڭ قادٸرلٸلەرٸ داياعاششىنىڭ ٷيٸنە جينالىپ, اقىن-ەنشٸسٸمەن, بۇرىنعى ٶتكەن نەبٸر جٷيرٸك اتتار جايلى ەڭگٸمە دٷكەنٸمەن كٷزدٸڭ تاڭىن ورتالاتادى.

ەكٸنشٸ ات تٷيەقوڭىردىڭ بەيگەسٸ بٸر تٷيە, بٸر جىلقى ەكەن. «اقساقال, وسى جٷلدە سٸزدە قالسىن!» دەپتٸ اتتىڭ يەسٸ. بٸر جاعى اتى بٸرٸنشٸ بولىپ كەلمەگەنگە كەيٸگەنٸ دە بولسا كەرەك, كٸم بٸلسٸن. «وندا بٷگٸن بٸزدٸڭ شاڭىراقتا بولاسىڭ» دەپتٸ بۇل كٸسٸ.

جۇرت قوزعالاقتاپ تارقاساردىڭ قامىن قىلا باستاعاندا زەكەڭ قارييا سٶز الىپتى: «جە, كٶپشٸلٸك! بٸر اۋىز سٶزٸم بار ەدٸ. ٶز باسىم تٷيەقوڭىردىڭ اتاعىن ەستٸگەلٸ التى جىل بولدى. بٸر كٶرسەم دەپ ارمانداۋشى ەدٸم. جەر الىس, بارىپ كٶرە المادىم. بٷگٸن مٸنە كٶرگەندٸ قويىپ, بۇيرىق بولىپ تٸزگٸنٸن ۇستاپ وتىرمىن. بۇعان دا شٷكٸرلٸك! قۇدايعا مىڭ تەۋبا! ات يەسٸ داياعاششى بولدىڭىز دەپ بٷكٸل بەيگەسٸن ماعان تاستاپ كەتەم دەيدٸ. مەن بۇعان قارسىمىن. تالاي بەيگەدە داياعاششى بولدىم, قۇدايعا شٷكٸر! سىيلاعان ەلگە راحمەت! ال ەندٸ مىنا اتاقتى تٷيەقوڭىردىڭ تۇياعىنىڭ بٸزدٸڭ اۋىلدىڭ توپىراعىنا تيگەنٸنٸڭ قۇرمەتٸنە مەن, اتى دا تٷيەقوڭىر عوي دەپ بٸر تٷيەمدٸ بەرەيٸن دەپ وتىرمىن. ەرتەڭ الماي قويىپ جٷرمەسٸن, سونى سٸزدەردٸڭ كٶزدەرٸڭٸزشە ايتىپ قويايىن دەپ ەدٸم» دەيدٸ جارىقتىق, قالبالاقتاپ. بەرٸپ وتىرعان تٷيەسٸ قولىنداعى جالعىز اتانى ەكەن. سونى بٸلەتٸن, ات دەگەندە شىعارعا جانى بٶلەك زەكەڭدٸ بٸلەتٸن اقساقالدار ريزالىقتان باستارىن شايقاسىپتى. اقساقالدىڭ ٸسٸنە قاتتى ريزا بولعان تٷيەقوڭىردىڭ يەسٸ وسى اۋىلعا تاعى ەكٸ كٷن قونىپ, ەكٸ تٷيە, بٸر جىلقىسىن جەتەلەپ اۋىلىنا اتتانعان ەدٸ.

اتى جەتە الماعان كٸسٸنٸڭ جارىم كٶڭٸلٸن قالاي ايالاعانىن, اتتىڭ قۇرمەتٸنە دەپ جالعىز اتانىن بەرگەن وسى پەيٸلٸن ايتىپ ەسكە الىپ وتىرۋشى ەدٸ ٷلكەندەر.

كٷي تٷيٸنٸ

كٶپكە بٶلٸنبەگەن قۋانىش كٶڭٸل شٸركٸندٸ كٶتەرٸپ جارىتقان با?.. داياعاششى دەگەن كٸشكەنتاي عانا بٸر دەستٷرٸنٸڭ ۇمىتىلۋىمەن قانشا قازاقتىڭ بٸر-بٸرٸنە بەرۋگە تيٸس قاقىسى, كٶتەرۋگە تيٸس بەدەلٸ, سىيلىق, سىيى جوعالدى ەكەن? بەدەلدٸ دٷنيەسٸنٸڭ از-كٶپتٸگٸمەن ٶلشەمەيتٸن پاراساتتى جۇرت ساداقانى دا «مە, ال!» دەگەندەي نۇقىپ ەمەس, ونى دا سىي, سىيلىق, (داياعاششى دەگەندەي) بەدەل ەتٸپ بەرە بٸلەدٸ ەكەن عوي. اتقاندا وعى جەتٸپ, ايتقاندا سٶزٸ ٶتٸپ قابٸرگە كٸرگەنشە قادٸرٸ قاشپايتىن قارييالار قايدان شىعادى, قاپىسىن تاۋىپ قادٸرلەي بٸلگەن, سالت-دەستٷرٸ سارالى, ۇل مەن قىزى سانالى ەلدەن شىعادى.

دەستٷر جەكە دارا ٶمٸر سٷرمەيدٸ, نەگە بايلانىستى قالىپتاسقان بولسا سونىمەن بٸرگە ٶركەندەيدٸ. مىسالى, جىلقىعا بايلانىستى دەستٷر بولسا ول جىلقىنىڭ قادٸرٸن بٸلۋمەن قابىسىپ جاتادى. ودان تٸرشٸلٸگٸنٸڭ مەنٸن تاۋىپ, راحاتىن سەزٸنگەندە ٶمٸر دەگەنٸڭٸز قازاق ٷشٸن ٶزگەشە قۇلپىرىپ سالا بەرگەن-اۋ سٸرە!

بٸر تۋىسىمنىڭ تۋا سالىپ قىتايشا وقىعان بالاسى قۇلاگەر ٶلگەندەگٸ اقاننىڭ قايعىسىن كينودان كٶرٸپ تاڭ قالىپ, «ول نەگە جىلاپ جٷر, بٸز ونداي اتتاردى سوعىمعا سويا بەرەمٸز عوي?» دەگەندە جان-دٷنيەم قوپارىلا كٷيزەلٸپ ەدٸ. قايعىسىن تٷسٸنبەگەن قۋانىشىن, جىلاۋىن تٷسٸنبەگەن كٷلۋٸن تٷسٸنە مە? اتتى ەت دەپ عانا ۇعاتىن قازاقتىڭ تۇيىق تٷيسٸكتٸ ەندٸگٸ بالالارى سان عاسىرلاپ ساراپتان ٶتكەن بابالار دەستٷرٸنەن ٷلەس, راحات الا الماي اقپاراتى كٷشتٸنٸڭ ارتىنان ەرٸپ, ٶزٸنٸڭ كٸم ەكەنٸن دە ۇمىتقان كٸرٸپتار ۇرپاققا اينالا ما, قالاي ٶزٸ?

ۇلاربەك نۇرعالىمۇلى,

«ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸ