Esquire Qazaqstan jýrnalyna Aqparat jáne kommýnikatsiialar ministri Dáýren Abaevtyń suhbaty jariialandy. Gúlnar Bajkenovanyń jýrnalister men memleket, áleýmettik jeli men jaýapkershilik, ulttyq brend pen Elbasynyń oqyp turatyn blogerleri týraly ministrmen áńgimesin «QazAqparat» agenttigi de jariialaǵan eken.
- Siz men jumys isteitin salaǵa basshylyq jasaisyz, al bizdiń áriptesterimizdiń jumysy eshqashan ońai bolǵan joq. Endi mineki, jańa túzetýler ázirledińizder. Aityńyzshy, biz úshin qandai da bir jaqsy jańalyqtar bar ma?
- Jalpylama alǵanda, biz jýrnalist qyzmetin jeńildetkimiz keledi. Sondyqtan túzetýler eń birinshi kezekte sol jýrnalisterdiń ózderiniń múddesi úshin ázirlengen. Bul úshin biz alyp tastaǵymyz keletin dúnieler de kóp, máselen, sonyń biri sheneýnikterge joldanatyn saýalǵa gazettegi eń basty adamnyń qol qoiý qajettiligi, buǵan osy saýaldy joldaýǵa ýákiletti kez-kelgen adam da jetkilikti. Osynyń ózi aqparat alý úderisindegi jedeldikti tezdetetin edi. Bul bir ǵana mysal bolǵanymen, ondai dúnieler kóp. Áitse de, jurttyń oiyna biz usynǵan aqparatty tekserý týraly mindettilik orala beredi. Bir jaǵynan aqparatty tekserý - quqyq emes, kez kelgen jýrnalistiń mindeti, áitse de dál osy túzetýdi halyq aýyr qabyldaityn sekildi. Degenmen, búkil álemde solai, jýrnalist jazbasy degen de bolady, jańalyqty estidi me, jýrnalist baspasóz hatshysyna nemese basqa da quziretti tulǵalarǵa keminde eki-úsh márte qońyraý shalyp, oqiǵa ornyna barýy kerek. Fakt-cheking, iaǵni, qońyraý soǵyp málimetterdi naqtylaýy tiis. Eger kásibi jýrnalist óziniń beretin aqparatyna muqiiat bolyp, ony tekserip, oqyrman úshin oǵan óziniń «tuzdyǵyn» qosa qyzyqtyryp, usynatyn bolsa, árine bundai aqparat joǵary baǵalanady.
- Sizdiń vedomstvo monitoring jasap, jýrnalisterdiń jappai tekserilmegen, kúmándi aqparat taratatynyn anyqtady ma?
- Shyndyǵynda, jýrnalisterdiń teksermesten, naqtylanbaǵan aqparatty alatyny týraly faktiler bar. Ásirese áleýmettik jeliniń qatardaǵy qarapaiym paidalanýshylarynan tekserilmegen aqparat alyp, ony ózderiniń resýrstarynda jariialaidy. Keide keibir BAQ jýrnalisteri aqparattyń naqtylyǵyn tekserýge esh mán bermeitin bolǵandai kórinedi. Bul ásirese aýditoriia tartý, beriletin aqparatty kommertsiialandyrý úshin jasalatyn sekildi. Árine, jalpylama alǵanda bundai qadamǵa qarsy emespin, búkil álemdegi biznestiń sipaty osy, alaida ár nárseniń óz shegi bar. Biz aqparat tutynýshylardyń - qarapaiym azamattardyń múddesine jumys isteýge tiispiz.
- Is júzinde aqparattyq haos áserin bizde áleýmettik jeliler jasaidy, Siz olarǵa tártip ornatpaqsyz, olardy retteý múmkin emes tárizdi.
- Biz qazirgi kúni internetti tutastai retteýdiń qoldan kelmeitinin túsinemiz. Alaida qandai da bir oiyn erejeleri bolýy kerek.
- Internetti retteý týraly zań turǵanda taǵy qandai oiyn erejesi qajet? Birneshe jyl buryn biz tipti posttardaǵy kommentariiler úshin jaýapkershilik engizdik qoi. Bul úshin túrmege de otyrǵyzady. Endi ary qarai ne bolady?
- Ýaqyt bir orynda turmaidy, jańa uǵymdar, jańa tehnologiialar kelip jatyr. Shapshań ózgerip jatqan zamanda biz ótken bir jyldary aitylǵan nársege júginbeýimiz kerek. Sondyqtan da, bul qalypty zańnamalyq protses. Zańnamalyq úderis bir orynda turmaýy kerek, tez ózgerip jatqan zamanda zańdardy jaqsartyp otyrý - zaman talaby.
- Meniń maqalamnyń astyna jazylǵan qandai da bir pikir úshin menen jaýapkershilik talap etý - bul jaǵdaidy jaqsarta ma?
- Mundaǵy jaýapkershilik týraly áńgime naqty bir maqala týrasynda bolyp otyr. Máselen, eger áldekim ultaralyq óshpendilikti qozdyrsa. Sóz bostandyǵy, pikir bostandyǵy - bul jaqsy, alaida ultaralyq nemese dinaralyq qaqtyǵystardy qozdyrǵany úshin sol adam jaýapkershilikke tartylýy kerek, sol adam osy áreketine qarai jaýap beretinin túsinýi kerek.
- Jýrnalisterdiń kózi ashyq dep oilaimyn, olar arazdyqty qozdyratyn máseleni biledi. Sonymen qatar, arazdyqty qozdyrý, soǵysqa shaqyrý sekildi basqa da qorqynyshty máseleler úshin qylmysqa tartatyn baptar bar, buny bári jaqsy biledi. Jýrnalisterge qatysty mindetteitin zań normalary az emes, jala japqandar da qylmystyq jaýapkershilikke tartylady.
- Jýrnalisterge qatysty 1999 jylǵy bir ǵana zań bar emes pe.
- Iá, biraq jýrnalist qyzmeti basqa da zańdarmen, máselen ulttyq qaýipsizdik týraly zańmen de retteledi.
- Zańdar Qazaqstannyń barlyq azamattaryna arnalady. Sizdiń de jáne sizdiń áriptesterińizdiń de biz ázirlegen zań jobasyna qatysty suraqtar bar shyǵar. Men sol úshin sizdi jumys tobyna shaqyramyn. Biz ol zań jobasyn jariialap, jalpylama buqaralyq talqylaýǵa shyǵardyq. Zań jobasymen jumys tobyna 60-tan astam adam shaqyryldy, olardyń arasynda jýrnalister qaýymdastyǵynyń ókilderi de, sarapshylar da bar. Men osy zań jobasy boiynsha kez kelgen túzetýlerdi talqylaýǵa qatysatyndardyń barlyǵyn da tyńdaýǵa daiynmyn. Sonymen qatar, biz usynǵan normalar - dálelsiz, qatyp qalǵan qaǵida emes, jumys tobynyń barlyq músheleri olardy qaita qarai alady. Sonda siz jýrnalister qaýymdastyǵynda eshqandai da shekteýler bolmaýy kerek dep sanaisyz ba?
- Bizdiń batystaǵy áriptesterimiz týra solai, siz dál qazir bizge mysalǵa keltirgendei jumys isteidi. AQSh-ta baspasózdiń teńdessiz qorǵalǵanyn biletin bolarsyz? AQSh-ta sizdiń áriptesterińiz - ministrler ózderi týraly jazǵany úshin BAQ-ty sotqa bere almaidy. Eger sheneýnik nemese saiasatker jýrnalister jalǵan aqparat taratty, ózderine jala japty dep sanaityn bolsa, olardyń bar jasaityny - jurt aldyna shyǵyp málimdeme jasaý, sony túsindirý ǵana.
- Al siz, olardyń ishki korporativtik jýrnalistik qarym-qatynasy óte myqty ekenin biletin shyǵarsyz. Eger jýrnalist ótirik jazatyn bolsa, faktilerdi burmalasa, onda sol jýrnalist eshqashan da bedeldi basylymda jumys istemek túgili, onyń mańyna da jolai almaidy. AQSh jýrnalisterinde osyndai úrei qashanda bar. Al Qazaqstanda bunyń jumys isteitinine kepildik bar ma? Men de dál osyndai kepildiń Amerikada bar ekenine ábden senimdimin.
- Endi bul jýrnalistikaǵa ǵana qatysty másele emes, bizdi repýtatsiia (abyroi, bedel) degen uǵymnyń ózi joq. Sondyqtan da Qazaqstanda qatelese berýge bolatyn shyǵar. Degenmen, jaza baspaityn jan joq, al sol úshin túrmege toǵyta berýge de bolmaidy...
- Kelisemin. Jýrnalisterdiń jumysyn qylmyssyzdandyrý qajet. Biz osy baǵytta jumys istep jatyrmyz.
- Mynany túsinýge tiispiz, siz jýrnalisterdiń kásibi abyroiy, bedeli joq demekshisiz be, alaida bul basqa salalarda da joq qoi. Máselen, jemqorlyqpen túrmege otyryp shyqqandar, keiinnen dál osy sybailas jemqorlyqpen kúresetin qoǵamdyq uiymdy da basqara beredi.
- Endeshe, osy máseleni kótermei, qoǵamnyń ózi osyny ózdiginen rettei almai turǵanda, onda zań arqyly retteý kerek emes pe? Eger siz osy normany alyp tastaiyq dep tabandap tursańyz - biz asyqpai muqiiat talqylaiyq.
- Men dál qazir suhbattasyp otyrmyn, mynany alyp tastaiyq, anany qaldyraiyq dep aitqym kelmeidi.
- Degenmen, siz óz suraqtaryńyzben osyǵan ákele jatyrsyz ǵoi? Solai emes pe?
- Óitkeni, siz qoǵamdyq orta men qarapaiym kásibilik arqyly ózdiginen retteletin máseleni zańmen retke keltirgińiz keledi.
- Jaqsy, al osy ózdiginen rettelýi úshin qansha jyl kútýimiz kerek?
- Eger 25 jyl buryn elimizge sóz bostandyǵy berilgen bolsa, onda bizdiń búgingi qoǵam da meilinshe salaýatty bolatyn edi.
- Siz taǵy da bizde sóz bostandyǵy joq degińiz keletin sekildi. Alaida bul olai emes.
- Al siz Qazaqstanda sóz bostandyǵy bar degińiz keledi me?
- Meniń qazir aitqaly otyrǵanymdy taqyrypqa shyǵaratynyńyzdy túsinemin. Degenmen, sóz bostandyǵy, pikir bostandyǵy Qazaqstanda bar, ári siz buny jaqsy bilesiz.
- Qalai oilaisyz, memlekettik telearnalar qazaqstandyq qoǵamda búgingi kúnniń naqty jaǵdaiyn, pikirler alýandyǵyn shynaiy kórsete me? Halyqtyń qarajatyna kún kórip otyrǵan telearnalar kórermen aldyndaǵy boryshyn atqaryp jatyr ma?
- Árine! Al siz ne aitqyńyz keledi?
- Men tsenzýra týraly.
- Ony qaidan kórdińiz? Ministr, onyń orynbasary, komitet tóraǵalary efirge shyǵatyn materialdardy otyryp alyp qarap shyǵady dep otyrsyz ba? Bul múmkin emes qoi. Onymen árbir redaktsiia ózi ainalysady.
- Tsenzýra júieli túrde júredi. Bir kezderi tipti memlekettik arnalar Prezident ákimshiliginde mátindi salystyryp otyratyn. Qazir, bálkim ondai emes te shyǵar, alaida bizdegi tsenzýra júieli. Eger jýrnalist oppozitsiianyń mitingisi týraly burys material jasasa, redaktor osyny jiberetin bolsa - olardy jumystan shyǵarady, boldy. Bundai jaǵdai boldy.
- 10-15 jyl boiy Habar arnasynda istegen, Reseide, Ulybritaniiada tilshi bolǵan jýrnalist týraly álgi oqiǵany biletin shyǵarsyz. Tilshilik pýnktti jabý týraly ákimshilik sheshim qabyldanǵanda, ol jýrnalist qyzdyń aiaq astynan «kózi ashylyp», sóz bostandyǵy joq, Qazaqstanda budan ári jumys isteý múmkin emestigi esine túse ketti. Negizi oǵan osynda jumysty jalǵastyrý týraly usynys jasalǵan bolatyn. Bul kúlkini keltiredi. Jýrnalist on jyl boiy Londonda turyp keldi, eshqandai lám-mim degen joq, al endi kelisimshart ýaqyty taiaǵanda ol aiaq astynan tsenzýra týraly áńgime aita bastady.
- Men bundai mysaldy talqylap, daýlasqym kelmeidi. Degenmen, sizden naqty estigim keledi, bizdiń telearnalarda tsenzýra joq dep esepteisiz be?
- Júieli tsenzýra degen joq. Memlekettik aqparattyq tapsyrma degen uǵym bar ekenin eske sala keteiin. Memlekettik turǵydan alyp qaraǵanda jariialaýǵa qajetti taqyryptar bar. Keide mundailar kóp bolyp ketýi de múmkin. Biz densaýlyq saqtaý salasyndaǵy memlekettik baǵdarlama, indýstriialandyrýdyń memlekettik baǵdarlamasy týraly aitqymyz keledi. Biz memleketten keletin aqparattar aǵynyn teńdestirý boiynsha jumys isteitin bolamyz. Al qalǵanynyń bári - redaktsiianyń erkinde.
- Degenmen, memlekettik gazetter men telearnalardyń jasap jatqanyna sizdiń kóńilińiz tolady ǵoi...
- Jalpylama alǵanda iá...
- Onda nesine qobaljisyz? Biliktiń aqparattyq resýrsy úlken, qýatty. Al siz qaidaǵy bir blogerlerden qorqyp, alańdaisyz.
- Biz qorqyp otyrǵan joqpyz. Biz tek budan da tiimdi ári júieli jumys istegimiz keledi. Blogerlerdiń jekelegen postaryn tym aýyr qabyldaityndar bar shyǵar. Alaida, meniń oiymsha, olardyń basym bóliginiń áseri týraly artyq aitylyp jatyr. Jeke meniń pikirime kelsek, eń bastysy, biz «durys el» bolýǵa tiispiz dep sanaimyn. Bul týraly mysaly, álemdegi memlekettik brending salasynyń jetekshi mamany Saimon Anholt ta aitqan bolatyn. Degenmen, meni shynymen abyrjytatyn máseleler de barshylyq. Siz bilesiz be, Qazaqstanda memlekettik kvota arqyly júrekke myńdaǵan operatsiialar jasalady, týberkýlezben aýyratyndardyń sany jartysynan astamǵa qysqardy, ana men bala ólimi de tómendep keledi. 12,5 myń shaqyrymnan asatyn optikalyq-talshyqty sýpermagistral salyndy. Alaida eger siz áleýmettik jelidegi talqylaýlarǵa úńilseńiz, onda bizdiń elimizdiń jaǵdaiy qurdymǵa ketip bara jatqandai áserde bolasyz. Keleńsizdikter etek jaiǵandai.
- Alaida siz kún saiyn Habar arqyly pozitivter týraly aitasyz ǵoi.
- Bul jaman ba?
- Bir jaǵynan ózińiz qajetti túimesheni basýdyń ornyna áleýmettik jelide qyńqyldaityndarǵa renjisiz. Sonda qalai, olardy Internette tsenzýramen bailap ustamaqshysyz ba?
- Eger biz udaiy kim ne aitady, kim ne oilaidy dep alańdai bersek, memleketimiz damymaidy. Saiasi erik degen uǵym bar. Buǵan bizdiń Prezident naǵyz úlgi bola alady. Elbasynyń «aldymen ekonomika, sodan keiin saiasat» ustanymy bizdiń memlekettigimizdiń negizin berik qalaýǵa jaǵdai jasady. Biz azamattardyń pikirin múldem eskermeimiz dep aityp otyrǵan joqpyz. Alaida Internet dáýirinde qoǵamdyq pikirtalastyń erekshelikterin de eskerý qajet. Onda emotsiialar basym da, kerisinshe ratsionalizm kemshil. Máselen, 70-shi jyldary «úndemeý shiyrshyǵy» atty psihologiialyq termin paida boldy - adamdar basym kópshiliktiń oiymen úilespeitin pikir aitýǵa qorqatyn. Áleýmettik jeli paida bolǵaly bul fenomen odan saiyn kúsheidi. Áleýmettik jeliniń qazaqstandyq segmentinde qýdalaý, jekelegen adamdardyń jappai obstrýktsiialanýy qalai jiilep ketkenin qarańyz. Munda áńgime tsenzýra týraly bolyp otyrǵan joq, áńgime ózin-ózi retteý týrasynda bolyp otyr.
- Degenmen, ishińizde áleýmettik jelige degen renish bar sekildi. Bilesiz be, men sizdi túsinemin, meniń ózimniń de olardan kóńilim qalady, kóptegen haiterler bar, aqymaqtyq, bos kópirmeler de qanshama, alaida jaqsy jaǵy da az emes.
- Eshqandai da renish joq. Biz barlyq zatqa obektivti qaraimyz. Sonymen qosa, halyqqa aqparat jetkizýde eń tamasha qural - Internet. Ony joqqa shyǵara da almaimyz, memleket muny paidalanýy kerek.
- Degenmen, nege adamdar jaqsy dúnielerdi kórmeidi dep esepteisiz? Men máselen, sizdi Feisbýkte oqyp turamyn, kelmei jatyp 7 myńnan astam oqyrman jinap ta úlgerdińiz. Al meniń Feisbýkte otyrǵanyma birneshe jyl bolsa da, oqyrmandarym 9 myńnan áreń asty. Sizge laik basýshylar da az emes, baspasóz paraǵyndaǵy mátinge qaraǵanda shabyttana jazbasańyz da, 200-300 laik mindetti túrde basylady. Bálkim negativti reaktsiiaǵa sizdiń ózińiz shyrmalyp qalǵan shyǵarsyz?
- Men jazarmannyń barlyǵy jaǵymsyz dúnielerdi ǵana jazyp jatyr degen joqpyn. Pozitivti jańalyqtar jazatyn adamdar da kóp, bir-birine laik basyp jatady, lebiz bildirip, qaldyrady, sáttilik tilep jatqandary qanshama. Biz ýaqyt talabynan qalmaýymyz kerek. Atap aitqanda, blogerlerdi tirkeý máselesine keleiik. Shyndyǵynda da biz osyndai múmkindikti usynyp otyrmyz. Alaida, bul árkimniń ózi erkine bailanysty protsess bolýy kerek. Syn-pikirlermen biz áli de jumys isteimiz. Buny ne úshin istemekpiz? Máselen, ózekti saiasi taqyrypta jazatyn bloger bar delik, onyń folloveri 100 myń. Qazir memlekettik aqparattyq tapsyrys aiasynda biz taralymy 20 myń bolatyn keibir respýblikalyq gazettermen de jumys isteimiz. Osy turǵydan alǵanda, kimmen jumys isteýge tiimdi bolatynyn qaita qaraý máselesi kóńilge qonady emes pe?! Biz mine dál osyny jasaǵymyz keledi. Alaida, bul úshin de belgili bir quqyqtyq, zańnamalyq sheshimder, qadamdar qajet.
- Iaǵni, siz blogerlerdiń erikti túrde tirkeýden ótip, memlekettik aqparattyq tapsyrys úshin sizden qarajat alǵanyn qalaisyz ba? Al bundaǵy tuzaqty bilesiz be? Blogerge million teńge memlekettik tapsyrys berilgennen bastap, onyń oqyrmandar sany da azaiady.
- Bul áńgimege bir jyldan keiin oralaiyq. Men sizge osy norma kúshine engennen keiingi bir jyl ótken soń onyń qorytyndysy týraly suhbat berýge ýáde beremin. Siz sonda túsinesiz, al qazir keibireýlerdi adamdardy artyǵymen dáriptep otyrsyz. Blogerlerdiń barlyǵyn birdei massa retinde qabyldaýǵa bolmaidy, bul olai emes.
- Blogosfera - bul qandai da bir shekti format degendi bilmeitin, tipti redaktorlyq tsenzýra da joq erekshe orta, al siz blogerlerdi osyndai tabiǵi ortadan aiyrǵyńyz keletin sekildi.
- Biz eshkimniń de bostandyǵyn shektep, basqa bireýlerge basymdyq bergeli otyrǵan joqpyz. Biz eń birinshi kezekte aqparat jetkizýdiń tiimdiligine qaraimyz. Bul biz barlyq aqshany alyp, ony blogerlerge bere salamyz degen sóz emes. Degenmen, tutastai redaktsiianyń qyzmetine qaraǵanda bir ǵana adamnyń meilinshe tiimdi bolatyn tustary da barshylyq. Biz osyny paidalanýǵa tiispiz. Memlekettik aqparat alańyn tek memlekettik BAQ-pen tarylta berýge de bolmaidy. Sondyqtan da, biz targetteý dep atalatyn jolmen júrip baramyz, óitkeni, bizde halyqqa, halyqtyń ártúrli jigine, jasyna jetkizgimiz keletin paidaly ári qyzyqty aqparattar barshylyq. Sonyń birin máselen, jastar úshin, bálkim blogerler arqyly usynǵan jón bolatyn shyǵar. Nemese vainerler arqyly bereiik! Memleket bul turǵydan siresip qalmaýy shart.
- Ol úshin blogerlerdi tirkeýdiń ne qajeti bar?
- Sebebi biz statýsy joq adammen qandai da bir sharttyq qarym-qatynas jasai almaimyz.
- Tirkelýdi qalamaǵan adam óz betinshe jumys istei me?
- Árine. Biraq, quqyqtyq sheńberde ǵana.
- Al bloger memleketpen shart jasasqany týraly habarlaýǵa mindetti me?
- Munyń bári talqylanatyn, jetildiriletin usaq-túiekter. Meniń oiymsha, mundai máselelerdi blogerdiń ózi sheshýi tiis.
- Báribir sý betine shyǵarady ǵoi.
- Qudai úshin. Qazir de keibir blogerler óz materialdary arqyly tabys taýyp júr, muny siz jaqsy túsinesiz.
- Ashyp aityp ótseńiz?
- Máselen, qandai da bir firma ózin jarnamalaǵanyn, tipti básekelesterine qarsy jumys istegenin qalaidy. Bul blogerlerdiń sharttyq qarym-qatynasy ǵoi. Nege olarǵa memleketpen birigip jumys istemeske? Iá, ondai da bar, biraq jarnamanyń qaǵidasy - ózińdi maqta, baqtalasyńa sóz tigizbe. Jalpy, qara piarǵa bet túzeýge bolmaidy, memlekettiń kózdegeni de bul emes. Qara piarǵa uryný jalǵan habarǵa ushyraý sekildi óte uiat, bul ózin-ózi qadirleitin kez kelgen BAQ-tyń ustanymy jáne bul úshin tutas zań qabyldaýdyń qajeti joq. Biz muny talqylaýǵa shyǵardyq. Qoldaǵan nemese qarsy bolǵan barlyq pikirler eskeriledi. Munyń bári jýrnalisterge qarsy shyǵý úshin emes, olardyń paidasy úshin jasalyp jatyr.
- BAQ-qa qatysty kez kelgen jańa zań jýrnalisterdiń múddesi úshin dep túsindiredi. Jýrnalisterdi talai qýdalady, qyzmet órisin taryltty, biraq oi men sóz únemi erkindikke umtylyp, qorshaýdy buzyp-jaryp shyǵatyny - ómirdiń zańy, tabiǵattyń zańy solai. Sol kezde taǵy da jańa zań oilap tabatyn.
- Biz qazir mediaortalyqtyń jiyrmasynshy qabatynda otyrmyz. Qazir saǵat keshki 8 jáne men sizge suhbat berip otyrmyn. Siz zamanaýi ǵimaratta aqparat ministrine qalaǵan suraǵyńyzdy qoiyp otyrsyz. Men de sizdiń barlyq suraǵyńyzǵa jaýap berip otyrmyn - jaýap bermeýge esh haqym joq. Al siz qysym týraly shaǵymdanyp otyrsyz.
- Biraq siz basqaratyn ministrlik jer daýyna qatysty mitingterden keiin qurylǵan joq pa?
- Iá, bizde qabyldanatyn sharalardy túsindirýde qiyndyqtar bar ekeni belgili bolǵan soń, Memleket basshysy osyndai sheshim qabyldady. Sondyqtan, biz barynsha qolaily, qoljetimdi bolýǵa tyrysyp jatyrmyz. Sonymen birge, qazir ortalyq jáne jergilikti memlekettik organdarǵa arnalǵan buqaralyq aqparat quraldarymen ózara qarym-qatynas jónindegi jańa qaǵidalar jazylýda. Olar barynsha ashyq bolýy tiis. Búginde Úkimettiń barlyq otyrysy onlain transliatsiialanady. Qandai da bir sheshimdi úkimettik deńgeide qabyldamastan buryn, ol kásipkerler palatasy men memlekettik organdar janyndaǵy qoǵamdyq keńester nemese qoǵamdyq tyńdaýlar arqyly maquldaýdan ótedi. Parlamentte barlyq jumys toptaryna, komitetterge, lezdemeniń ózine ruqsat bar. Bizde aqparatqa qoljetimdilik týraly zań bar, sonyń negizinde «Ashyq úkimet» portaly quryldy. Onda zań jobalaryn, biýdjettik baǵdarlamalardy talqylaýǵa tikelei qatysýǵa bolady, túrli deńgeidegi sheneýnikterge suraq qoiyp, salalardyń damýy týraly barlyq qajetti málimetti alý múmkindigi bar. Bizdiń ministrliktiń qyzmeti de osyǵan saiady - ashyqtyq jáne memlekettik saiasatty túsindirý.
- Sonda da áleýmettik jeliler razy emes. Qoǵamdaǵy mundai nigilizm neden paida boldy dep oilaisyz? Halyqqa kelgende joly bolmaityn úkimet týraly anekdot bar ǵoi.
- Joq, bizdiń halyq laiyqty, abyroily. Men memleket tarapynan halyqpen bailanysqa kóbirek kóńil bólý týraly aityp otyrmyn.
- Qazaqstan «korporatsiiasyndaǵy» piar departamentiniń direktory retinde sizge júktelgen mindet óte aýyr. Júieli nárseler ózgermese de, barlyǵyn jaqsy kúide kórsetýińiz kerek. Qoǵamdyq qatynastardy jaqsartqyńyz keledi, alaida azamattyq sektor josparly túrde qyspaqqa alynady, úkimettik emes uiymdarmen jumys isteý jyldan-jylǵa qiyndap barady, olar salyq mekemesinen basqa eshkimge esep bermeidi. Jaqynda úkimettik emes uiymnyń direktory Irina Mednikovaǵa shabýyl jasaldy.
- Kim? Memleket pe?
- Ol Atyraýda ótetin Jaskemp jastar konferentsiiasyna ushar kezde shabýylǵa ushyrap, tonalǵan jáne aqshasy tólenip qoiǵan ǵimarat ieleri, sońǵy sátte sharany ótkizýden bas tartqan. Men mundai kezdeisoqtyqtarǵa senbeimin.
- Bul árine rastalmaǵan pikir, mundai máselelerde faktilerge súiengen jón.
- Nege Jas Otan óz konferentsiialaryna ǵimarat tabady, al Jaskemp taba almaidy?
- Bul jaiynda men eshteńe aita almaimyn. Biraq, qandai da bir tikelei bailanysty kórip turǵan joqpyn. Qiturqy áreketterdiń bári birdei maǵan málim emes. Menińshe, dál osyndai máseleler úshin arnaiy qurylǵan Din isteri jáne azamattyq qoǵam ministrligine júgingen jón. Olardyń mindeti azamattyq qoǵamnyń damýyna járdemdesý.
- Jýrnalisterge kómekteskisi keledi, blogerlerge kómekteskisi keledi, ÚEU men bizneske kómekteskisi keledi... Bálkim, memleketke osylardyń bárin jaiyna qaldyrý kerek shyǵar? Memlekettiń azamattarǵa jasaǵan eń úlken jaqsylyǵy - olarǵa damyl berý shyǵar?
- Sizdiń sózińizdi kommentariisiz qaldyraiyn. Biraq, búginde barlyq salalardyń birte-birte memleket menshiginen shyǵarylyp jatqanyn atap ótkim keledi.
- Al meniń oiymsha, bizdiń qoǵamda memlekettiń kirispeitin jeri joq, onsyz alǵa basa almas úshin taǵy da bas suǵa túskisi keledi.
- Kelispeimin. Memlekettik menshikti jekeshelendirý qanshalyqty qýatty túrde júzege asyp jatqanyn kórip otyrsyz. Memleket bolyp jatqan jaǵdaidy eskeredi. Keshe bankti qutqarý qajet boldy, taǵy sondai jáitterde memleket kómekke keldi. Sol kezde memlekettik qarajat pen menshikti retteitin ulttyq holding - «Samuryq Qazyna» quryldy. Qazir «Samuryq» nysandaryn jekeshelendirý úrdisi júrip jatyr. Ár sala boiynsha komissiia bar, tutastai kásiporyndardy bizneske qaitarýda. Memleket aldaǵy ýaqytta kirispeitin bolady. Ol búgingi trendterge qarap, erteńgi, odan arǵy kúngi trendterdi boljap baǵamdaǵysy keledi.
- Boljam qandai? Erteń, arǵy kúni ne kútip tur?
- Prezident atap ótkendei, alda múldem jańa zaman kútip tur, biz jańa jaǵdaida ómir súrip úirenemiz. Kómirsýtegine, metalǵa baǵa tómendep ketti. Sondyqtan shaǵyn jáne orta biznesti damytyp, salyq bazasyn ulǵaityp, ártaraptandyrýymyz qajet.
- Rýhani birlikti nyǵaitý ma? Siz ótken aptada ministrlik alqasynda rýhani birlikti nyǵaitý qajet dedińiz. Rýhani birlik degen ne ózi, 2014 jyly Pýtin aitqan baǵdarlamany qaitalap keregi ne?
- Siz aityp otyrǵan Pýtinniń baǵdarlamasynyń barlyq egjei-tegjeiin bile bermeimin. Vladimir Vladimirovich rýhanilyq uǵymynyń qandai da bir erekshe túrin biledi dep oilamaimyn. Men adamdardy biriktirý maǵynasynda aittym. Qazaqstanda beibitshilik, halyqtardyń dostyǵy basty qundylyq sanalady.
- Ulttyq brendke qajettilik qaidan týyndady?
- Áńgime eldiń qandai da bir nyshanyn óńdeý jaiynda ǵana. Bul Qazaqstandy shetelde tanytý úshin ǵana emes, qazaqstandyqtardyń ózderi úshin de asa mańyzdy. Ulttyq brend eldiń ekonomika, bilim berý, barlyq salalaryndaǵy shynaiy jetistikterimen úndesýi tiis. Júrip jatqan jaǵdailarmen úilespeitin brend qurýǵa bolmaidy. Baiqaý ótkizý ideiasynyń ózin keibiri synǵa alyp jatqanyn bilemin. Almatynyń osyǵan uqsas tájiribesin eske túsirińizshi. Olardy jabyqtyǵy, halyqpen bailanysy joqtyǵy úshin aiyptady. Osy jaǵdaidy eskerip, barynsha ashyq konkýrs ótkizdik. Biraq synnan qashyp qutylmadyq, bul joly jumysty kásibi mamandarǵa senip tapsyrǵysy kelmedi.
- Daýys berý barysyn baqyladyńyz ba, kim jeńedi?
- Ázirge qaraǵan joqpyn. Taǵy qaitalap aitamyn, daýys berý - ekinshi kezeń. Áli osy massadan úzdik jumysty tańdaityn kásibiler deńgeiinde final bolady.
- Qazaqstandyqtar nesimen tańqaldyrýda?
- Jumystardy qarap, qatysýshylardyń qiial áleminiń ushqyrlyǵyna tańǵaldym. Ideia óte kóp. Sarapshylardyń endigi mindeti osynyń bárin biriktirip, ortaq túiinin tabý. Shetelde bul Qazaqstannyń logotipi bolady. Bizdiń ministrlik osy kezeńde óz mindetin oryndap qoidy dep aitqym kelmeidi. Biz halyqtyq baiqaý uiymdastyrýymyz qajet. Daýys berip, osynyń barlyǵyn iriktep-tańdaityn komissiiaǵa usynýymyz qajet. Komissiia quramyn finalǵa jaqyn qalǵan kezde jariialaimyz. Bári ashyq túrde ótedi.
- Qazaqstan el ishinde de, syrtta da munai, sybailas jemqorlyq, Borat, toqal... degen uǵymdar sheńberinen shyǵa almai júrgeni ókinishti. Osynshama taptaýryn dúnielerdi bir nyshan arqyly ózgertýge bolady dep oilaisyz ba?
- Bul sizdiń sýbektivti pikirińiz. Men Qazaqstandy Astanamen bailanystyramyn. Terezege qarashy - Astana, ar jaqta jazyq dala, odan ári taýlar, búrkit, týǵan aýyl, mektep, otbasy. Múmkin siz siiaqty qabyldaityndar da bar shyǵar. Siz tek teris jaǵyn kóresiz.
- Suraq bizdiń ómirimizdi, adamdardyń kóńil-kúiin bildiretin másele jaiynda.
- Árkimniń ómirge degen kózqarasy ártúrli. Oǵan oń mysaldar da jeterlik. Bizdiń ministrlik memlekettik qyzmet kórsetý salasyna da jetekshilik etedi. HQKO - bul memlekettiń sybailas jemqorlyqpen kúresiniń júieli sheshimi emes pe? Qujat ázirleitin organ men adamnyń tikelei bailanysy joq. Barlyq úderis avtomattandyrylǵan. Buryn tólqujat alý úshin adamdar qanshalyqty kúsh jumsaǵany da áli kúnge esimizde. Basqa mysal: memleket qazir shektelgen seriialy erekshe nómirlerdi satýdy iske qosýda. Buryn óziniń qyzmettik jaǵdaiyn teris paidalanǵan jaǵdailarǵa da bul júieli tásil bolatyn. Osynyń barlyǵy sybailas jemqorlyqpen júieli kúres der edim. Men sybailas jemqorlyqty eńserýdi tómengi jaqtan bastaý qajettigine senemin, tarihta joǵary jaqta sybailas jemqorlyq bolsa, tómende ol joq degen mysal joq. Sybailas jemqorlyq ne bar, ne joq, onymen ne kúresip jatyr ne kúrespeidi degen tikelei túsinik bar degenge senbeimin. Qazaqstanda sybailas jemqorlyq bar - ony barlyǵy biledi, sheneýnikterge qatysty oryn alǵan úrdister onymen kúrestiń júrip jatqandyǵyn da kórsetedi. Sizder mańyzdy bir nárseni túsinýlerińiz qajet. Memleket sybailas jemqorlyqty ulttyq qaýipsizdikke qaýip retinde qabyldaidy, tanidy. Memleket birinshi kezekte, sybailas jemqorlyqtyń túp-tamyryn joiýǵa múddeli. Buǵan taǵy bir mysal júz qadam, ult jospary. Memleket basshysy túbegeili sharalar qabyldaý qajettigin túsine otyryp, halyqaralyq qarjy ortalyǵy sýdialarynyń jartysy sheteldikter bolatynyn habarlady. Britandyq quqyq áreket etedi. Bul óte myqty qadam.
- Bul bizdiń egemendi sottyń myǵym emestigin kórsetedi. Eger óz sotymyzǵa senbesek, qaidan alǵa jyljimyz? Nege arqa súieimiz? Bul negizgi irgetasymyz emes pe?
- Áńgime bizdiń sottyń qaýqarsyzdyǵynda emes, shetel kapitalyna, investordyń britandyq sýdiaǵa senimi jaiynda. Bul senim joǵary ekenin moiyndaýymyz qajet.
- Halyqtyń sot júiesine senim artpaýy qorqynyshty emes pe? Menińshe bir jaǵdai bola qalsa, betin ári, aǵylshyn sýdiasynyń aldynda tursam, eń qorqynyshtysy sol siiaqty.
- Adamdar senbeidi dep oilamaimyn. Eger taǵy da «100 qadamǵa» kelsek, sot reformasy úrdisti aýdiojazbaǵa jazǵanǵa deiin - myqty jolǵa qoiylǵan. Munyń barlyǵy ashyq ári ádiletsizdikke jol bermeýge negizdelgen. Azamattardyń senimin kúsheitýge arnalǵan. Prezident adamzat aldyna úsh mindet qoidy - ol beibitshilikti, rýhani qundylyqty saqtap, tabiǵatty qorǵaý. Eger óziń baǵana qozǵaǵan rýhani birlikti - beibitshilikti saqtap, tabiǵatty qorǵasaq, sheshilmeitin túiin joq. Biraq bul kúndelikti ter tógýdi qajet etetin úlken jumys ekenin túsinýimiz qajet.
- Siz Prezidenttiń baspasóz hatshysy, keńesshisi boldyńyz, Elbasynyń jýrnalisterge kózqarasy jaily aityp berseńiz? Prezident keńes ýaqytynda maqala jazyp, basy pálege qala jazdaǵanyn aitqan bolatyn, osy jaǵdai bizdiń mamandyqqa degen aiaýshylyq sezimin týdyrmady ma eken?
- Menińshe, muny aiaýshylyqtan góri, bul kásiptiń qanshalyqty mańyzdy ekenin túsiný dese durys bolatyn siiaqty. Solai ekenin Prezidenttiń burynǵy baspasóz hatshysy retinde tolyq senimmen aita alamyn. Muny prezidenttik pýl quramynda jumys istegende ózińiz de sezgen bolarsyz. Jalpy alǵanda, Memleket basshysy jýrnalistermen áńgimelesýge únemi ashyq. Ár sharadan keiin olarmen júzdesýge tyrysady.
- Nursultan Nazarbaevtiń súiikti gazetin atasańyz?
- Elbasy kóp gazetter oqidy. Óziniń mindetti túrde qaraityn belgili bir gazetteri bar jáne ol turaqty tolyǵyp otyrady. Sizder BAQ - Prezident úshin memlekettik organdardyń jinaǵy siiaqty qandai da bir resmi arnalardan bólek basty aqparat kózderiniń biri ekenin túsinýlerińiz qajet. Ol gazetterden oqyǵan materialdardyń negizinde tapsyrmalar da beredi. Men ózim de sondai tapsyrmalar alyp turdym.
- Teledidar kóre me? Habar? Qazaqstan? KTK?
- Árine, kóredi. Birinshi kezekte jańalyqtar, Habardy da, Qazaqstandy da, basqa arnalardy da kóredi. Biletinim, Prezident jańalyqtardy ǵana emes, basqa da baǵdarlamalardy qaraidy. Kádimgi qalypty adamdar siiaqty sport, mýzyka, kino kóredi.
- Prezident internet qarai ma? Saittardy oqi ma?
- Árine, qaraidy. Negizgi saittardy turaqty qarap otyrady. Prezident jan-jaqty tulǵa ekenin aityp ótkenmin. Ol bir aqparat kózine qadalyp qalmaidy.
- Elbasynyń súiikti blogeri kim?
- Mundai múmkindikter týyp jatsa, ony Elbasynyń ózinen suraý kerek siiaqty
- Sonda da?
- Aidan Káribjanov... qaljyńdaimyn.
