دەۋرەن اباەۆ: سٶز بوستاندىعى, پٸكٸر بوستاندىعى قازاقستاندا بار

- سٸز مەن جۇمىس ٸستەيتٸن سالاعا باسشىلىق جاسايسىز, ال بٸزدٸڭ ەرٸپتەستەرٸمٸزدٸڭ جۇمىسى ەشقاشان وڭاي بولعان جوق. ەندٸ مٸنەكي, جاڭا تٷزەتۋلەر ەزٸرلەدٸڭٸزدەر. ايتىڭىزشى, بٸز ٷشٸن قانداي دا بٸر جاقسى جاڭالىقتار بار ما?

- جالپىلاما العاندا, بٸز جۋرناليست قىزمەتٸن جەڭٸلدەتكٸمٸز كەلەدٸ. سوندىقتان تٷزەتۋلەر ەڭ بٸرٸنشٸ كەزەكتە سول جۋرناليستەردٸڭ ٶزدەرٸنٸڭ مٷددەسٸ ٷشٸن ەزٸرلەنگەن. بۇل ٷشٸن بٸز الىپ تاستاعىمىز كەلەتٸن دٷنيەلەر دە كٶپ, مەسەلەن, سونىڭ بٸرٸ شەنەۋنٸكتەرگە جولداناتىن ساۋالعا گازەتتەگٸ ەڭ باستى ادامنىڭ قول قويۋ قاجەتتٸلٸگٸ, بۇعان وسى ساۋالدى جولداۋعا ۋەكٸلەتتٸ كەز-كەلگەن ادام دا جەتكٸلٸكتٸ. وسىنىڭ ٶزٸ اقپارات الۋ ٷدەرٸسٸندەگٸ جەدەلدٸكتٸ تەزدەتەتٸن ەدٸ. بۇل بٸر عانا مىسال بولعانىمەن, ونداي دٷنيەلەر كٶپ. ەيتسە دە, جۇرتتىڭ ويىنا بٸز ۇسىنعان اقپاراتتى تەكسەرۋ تۋرالى مٸندەتتٸلٸك ورالا بەرەدٸ. بٸر جاعىنان اقپاراتتى تەكسەرۋ - قۇقىق ەمەس, كەز كەلگەن جۋرناليستٸڭ مٸندەتٸ, ەيتسە دە دەل وسى تٷزەتۋدٸ حالىق اۋىر قابىلدايتىن سەكٸلدٸ. دەگەنمەن, بٷكٸل ەلەمدە سولاي, جۋرناليست جازباسى دەگەن دە بولادى, جاڭالىقتى ەستٸدٸ مە, جۋرناليست باسپاسٶز حاتشىسىنا نەمەسە باسقا دا قۇزٸرەتتٸ تۇلعالارعا كەمٸندە ەكٸ-ٷش مەرتە قوڭىراۋ شالىپ, وقيعا ورنىنا بارۋى كەرەك. فاكت-چەكينگ, ياعني, قوڭىراۋ سوعىپ مەلٸمەتتەردٸ ناقتىلاۋى تيٸس. ەگەر كەسٸبي جۋرناليست ٶزٸنٸڭ بەرەتٸن اقپاراتىنا مۇقييات بولىپ, ونى تەكسەرٸپ, وقىرمان ٷشٸن وعان ٶزٸنٸڭ «تۇزدىعىن» قوسا قىزىقتىرىپ, ۇسىناتىن بولسا, ەرينە بۇنداي اقپارات جوعارى باعالانادى.

- سٸزدٸڭ ۆەدومستۆو مونيتورينگ جاساپ, جۋرناليستەردٸڭ جاپپاي تەكسەرٸلمەگەن, كٷمەندٸ اقپارات تاراتاتىنىن انىقتادى ما?

- شىندىعىندا, جۋرناليستەردٸڭ تەكسەرمەستەن, ناقتىلانباعان اقپاراتتى الاتىنى تۋرالى فاكتٸلەر بار. ەسٸرەسە ەلەۋمەتتٸك جەلٸنٸڭ قاتارداعى قاراپايىم پايدالانۋشىلارىنان تەكسەرٸلمەگەن اقپارات الىپ, ونى ٶزدەرٸنٸڭ رەسۋرستارىندا جارييالايدى. كەيدە كەيبٸر باق جۋرناليستەرٸ اقپاراتتىڭ ناقتىلىعىن تەكسەرۋگە ەش مەن بەرمەيتٸن بولعانداي كٶرٸنەدٸ. بۇل ەسٸرەسە اۋديتورييا تارتۋ, بەرٸلەتٸن اقپاراتتى كوممەرتسييالاندىرۋ ٷشٸن جاسالاتىن سەكٸلدٸ. ەرينە, جالپىلاما العاندا بۇنداي قادامعا قارسى ەمەسپٸن, بٷكٸل ەلەمدەگٸ بيزنەستٸڭ سيپاتى وسى, الايدا ەر نەرسەنٸڭ ٶز شەگٸ بار. بٸز اقپارات تۇتىنۋشىلاردىڭ - قاراپايىم ازاماتتاردىڭ مٷددەسٸنە جۇمىس ٸستەۋگە تيٸسپٸز.

- ٸس جٷزٸندە اقپاراتتىق حاوس ەسەرٸن بٸزدە ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر جاسايدى, سٸز ولارعا تەرتٸپ ورناتپاقسىز, ولاردى رەتتەۋ مٷمكٸن ەمەس تەرٸزدٸ.

- بٸز قازٸرگٸ كٷنٸ ينتەرنەتتٸ تۇتاستاي رەتتەۋدٸڭ قولدان كەلمەيتٸنٸن تٷسٸنەمٸز. الايدا قانداي دا بٸر ويىن ەرەجەلەرٸ بولۋى كەرەك.

- ينتەرنەتتٸ رەتتەۋ تۋرالى زاڭ تۇرعاندا تاعى قانداي ويىن ەرەجەسٸ قاجەت? بٸرنەشە جىل بۇرىن بٸز تٸپتٸ پوستتارداعى كوممەنتارييلەر ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸك ەنگٸزدٸك قوي. بۇل ٷشٸن تٷرمەگە دە وتىرعىزادى. ەندٸ ارى قاراي نە بولادى?

- ۋاقىت بٸر ورىندا تۇرمايدى, جاڭا ۇعىمدار, جاڭا تەحنولوگييالار كەلٸپ جاتىر. شاپشاڭ ٶزگەرٸپ جاتقان زاماندا بٸز ٶتكەن بٸر جىلدارى ايتىلعان نەرسەگە جٷگٸنبەۋٸمٸز كەرەك. سوندىقتان دا, بۇل قالىپتى زاڭنامالىق پروتسەس. زاڭنامالىق ٷدەرٸس بٸر ورىندا تۇرماۋى كەرەك, تەز ٶزگەرٸپ جاتقان زاماندا زاڭداردى جاقسارتىپ وتىرۋ - زامان تالابى.

- مەنٸڭ ماقالامنىڭ استىنا جازىلعان قانداي دا بٸر پٸكٸر ٷشٸن مەنەن جاۋاپكەرشٸلٸك تالاپ ەتۋ - بۇل جاعدايدى جاقسارتا ما?

- مۇنداعى جاۋاپكەرشٸلٸك تۋرالى ەڭگٸمە ناقتى بٸر ماقالا تۋراسىندا بولىپ وتىر. مەسەلەن, ەگەر ەلدەكٸم ۇلتارالىق ٶشپەندٸلٸكتٸ قوزدىرسا. سٶز بوستاندىعى, پٸكٸر بوستاندىعى - بۇل جاقسى, الايدا ۇلتارالىق نەمەسە دٸنارالىق قاقتىعىستاردى قوزدىرعانى ٷشٸن سول ادام جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلۋى كەرەك, سول ادام وسى ەرەكەتٸنە قاراي جاۋاپ بەرەتٸنٸن تٷسٸنۋٸ كەرەك.

- جۋرناليستەردٸڭ كٶزٸ اشىق دەپ ويلايمىن, ولار ارازدىقتى قوزدىراتىن مەسەلەنٸ بٸلەدٸ. سونىمەن قاتار, ارازدىقتى قوزدىرۋ, سوعىسقا شاقىرۋ سەكٸلدٸ باسقا دا قورقىنىشتى مەسەلەلەر ٷشٸن قىلمىسقا تارتاتىن باپتار بار, بۇنى بەرٸ جاقسى بٸلەدٸ. جۋرناليستەرگە قاتىستى مٸندەتتەيتٸن زاڭ نورمالارى از ەمەس, جالا جاپقاندار دا قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلادى.

- جۋرناليستەرگە قاتىستى 1999 جىلعى بٸر عانا زاڭ بار ەمەس پە.

- يە, بٸراق جۋرناليست قىزمەتٸ باسقا دا زاڭدارمەن, مەسەلەن ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك تۋرالى زاڭمەن دە رەتتەلەدٸ.

- زاڭدار قازاقستاننىڭ بارلىق ازاماتتارىنا ارنالادى. سٸزدٸڭ دە جەنە سٸزدٸڭ ەرٸپتەستەرٸڭٸزدٸڭ دە بٸز ەزٸرلەگەن زاڭ جوباسىنا قاتىستى سۇراقتار بار شىعار. مەن سول ٷشٸن سٸزدٸ جۇمىس توبىنا شاقىرامىن. بٸز ول زاڭ جوباسىن جارييالاپ, جالپىلاما بۇقارالىق تالقىلاۋعا شىعاردىق. زاڭ جوباسىمەن جۇمىس توبىنا 60-تان استام ادام شاقىرىلدى, ولاردىڭ اراسىندا جۋرناليستەر قاۋىمداستىعىنىڭ ٶكٸلدەرٸ دە, ساراپشىلار دا بار. مەن وسى زاڭ جوباسى بويىنشا كەز كەلگەن تٷزەتۋلەردٸ تالقىلاۋعا قاتىساتىنداردىڭ بارلىعىن دا تىڭداۋعا دايىنمىن. سونىمەن قاتار, بٸز ۇسىنعان نورمالار - دەلەلسٸز, قاتىپ قالعان قاعيدا ەمەس, جۇمىس توبىنىڭ بارلىق مٷشەلەرٸ ولاردى قايتا قاراي الادى. سوندا سٸز جۋرناليستەر قاۋىمداستىعىندا ەشقانداي دا شەكتەۋلەر بولماۋى كەرەك دەپ سانايسىز با?

- بٸزدٸڭ باتىستاعى ەرٸپتەستەرٸمٸز تۋرا سولاي, سٸز دەل قازٸر بٸزگە مىسالعا كەلتٸرگەندەي جۇمىس ٸستەيدٸ. اقش-تا باسپاسٶزدٸڭ تەڭدەسسٸز قورعالعانىن بٸلەتٸن بولارسىز? اقش-تا سٸزدٸڭ ەرٸپتەستەرٸڭٸز - مينيسترلەر ٶزدەرٸ تۋرالى جازعانى ٷشٸن باق-تى سوتقا بەرە المايدى. ەگەر شەنەۋنٸك نەمەسە ساياساتكەر جۋرناليستەر جالعان اقپارات تاراتتى, ٶزدەرٸنە جالا جاپتى دەپ سانايتىن بولسا, ولاردىڭ بار جاسايتىنى - جۇرت الدىنا شىعىپ مەلٸمدەمە جاساۋ, سونى تٷسٸندٸرۋ عانا.

- ال سٸز, ولاردىڭ ٸشكٸ كورپوراتيۆتٸك جۋرناليستٸك قارىم-قاتىناسى ٶتە مىقتى ەكەنٸن بٸلەتٸن شىعارسىز. ەگەر جۋرناليست ٶتٸرٸك جازاتىن بولسا, فاكتٸلەردٸ بۇرمالاسا, وندا سول جۋرناليست ەشقاشان دا بەدەلدٸ باسىلىمدا جۇمىس ٸستەمەك تٷگٸلٸ, ونىڭ ماڭىنا دا جولاي المايدى. اقش جۋرناليستەرٸندە وسىنداي ٷرەي قاشاندا بار. ال قازاقستاندا بۇنىڭ جۇمىس ٸستەيتٸنٸنە كەپٸلدٸك بار ما? مەن دە دەل وسىنداي كەپٸلدٸڭ امەريكادا بار ەكەنٸنە ەبدەن سەنٸمدٸمٸن.

- ەندٸ بۇل جۋرناليستيكاعا عانا قاتىستى مەسەلە ەمەس, بٸزدٸ رەپۋتاتسييا (ابىروي, بەدەل) دەگەن ۇعىمنىڭ ٶزٸ جوق. سوندىقتان دا قازاقستاندا قاتەلەسە بەرۋگە بولاتىن شىعار. دەگەنمەن, جازا باسپايتىن جان جوق, ال سول ٷشٸن تٷرمەگە توعىتا بەرۋگە دە بولمايدى...

- كەلٸسەمٸن. جۋرناليستەردٸڭ جۇمىسىن قىلمىسسىزداندىرۋ قاجەت. بٸز وسى باعىتتا جۇمىس ٸستەپ جاتىرمىز.

- مىنانى تٷسٸنۋگە تيٸسپٸز, سٸز جۋرناليستەردٸڭ كەسٸبي ابىرويى, بەدەلٸ جوق دەمەكشٸسٸز بە, الايدا بۇل باسقا سالالاردا دا جوق قوي. مەسەلەن, جەمقورلىقپەن تٷرمەگە وتىرىپ شىققاندار, كەيٸننەن دەل وسى سىبايلاس جەمقورلىقپەن كٷرەسەتٸن قوعامدىق ۇيىمدى دا باسقارا بەرەدٸ.

- ەندەشە, وسى مەسەلەنٸ كٶتەرمەي, قوعامنىڭ ٶزٸ وسىنى ٶزدٸگٸنەن رەتتەي الماي تۇرعاندا, وندا زاڭ ارقىلى رەتتەۋ كەرەك ەمەس پە? ەگەر سٸز وسى نورمانى الىپ تاستايىق دەپ تابانداپ تۇرساڭىز - بٸز اسىقپاي مۇقييات تالقىلايىق.

- مەن دەل قازٸر سۇحباتتاسىپ وتىرمىن, مىنانى الىپ تاستايىق, انانى قالدىرايىق دەپ ايتقىم كەلمەيدٸ.

- دەگەنمەن, سٸز ٶز سۇراقتارىڭىزبەن وسىعان ەكەلە جاتىرسىز عوي? سولاي ەمەس پە?

- ٶيتكەنٸ, سٸز قوعامدىق ورتا مەن قاراپايىم كەسٸبيلٸك ارقىلى ٶزدٸگٸنەن رەتتەلەتٸن مەسەلەنٸ زاڭمەن رەتكە كەلتٸرگٸڭٸز كەلەدٸ.

- جاقسى, ال وسى ٶزدٸگٸنەن رەتتەلۋٸ ٷشٸن قانشا جىل كٷتۋٸمٸز كەرەك?

- ەگەر 25 جىل بۇرىن ەلٸمٸزگە سٶز بوستاندىعى بەرٸلگەن بولسا, وندا بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ قوعام دا مەيلٸنشە سالاۋاتتى بولاتىن ەدٸ.

- سٸز تاعى دا بٸزدە سٶز بوستاندىعى جوق دەگٸڭٸز كەلەتٸن سەكٸلدٸ. الايدا بۇل ولاي ەمەس.

- ال سٸز قازاقستاندا سٶز بوستاندىعى بار دەگٸڭٸز كەلەدٸ مە?

- مەنٸڭ قازٸر ايتقالى وتىرعانىمدى تاقىرىپقا شىعاراتىنىڭىزدى تٷسٸنەمٸن. دەگەنمەن, سٶز بوستاندىعى, پٸكٸر بوستاندىعى قازاقستاندا بار, ەرٸ سٸز بۇنى جاقسى بٸلەسٸز.

- قالاي ويلايسىز, مەملەكەتتٸك تەلەارنالار قازاقستاندىق قوعامدا بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ ناقتى جاعدايىن, پٸكٸرلەر الۋاندىعىن شىنايى كٶرسەتە مە? حالىقتىڭ قاراجاتىنا كٷن كٶرٸپ وتىرعان تەلەارنالار كٶرەرمەن الدىنداعى بورىشىن اتقارىپ جاتىر ما?

- ەرينە! ال سٸز نە ايتقىڭىز كەلەدٸ?

- مەن تسەنزۋرا تۋرالى.

- ونى قايدان كٶردٸڭٸز? مينيستر, ونىڭ ورىنباسارى, كوميتەت تٶراعالارى ەفيرگە شىعاتىن ماتەريالداردى وتىرىپ الىپ قاراپ شىعادى دەپ وتىرسىز با? بۇل مٷمكٸن ەمەس قوي. ونىمەن ەربٸر رەداكتسييا ٶزٸ اينالىسادى.

- تسەنزۋرا جٷيەلٸ تٷردە جٷرەدٸ. بٸر كەزدەرٸ تٸپتٸ مەملەكەتتٸك ارنالار پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸندە مەتٸندٸ سالىستىرىپ وتىراتىن. قازٸر, بەلكٸم ونداي ەمەس تە شىعار, الايدا بٸزدەگٸ تسەنزۋرا جٷيەلٸ. ەگەر جۋرناليست وپپوزيتسييانىڭ ميتينگٸسٸ تۋرالى بۇرىس ماتەريال جاساسا, رەداكتور وسىنى جٸبەرەتٸن بولسا - ولاردى جۇمىستان شىعارادى, بولدى. بۇنداي جاعداي بولدى.

- 10-15 جىل بويى حابار ارناسىندا ٸستەگەن, رەسەيدە, ۇلىبريتانييادا تٸلشٸ بولعان جۋرناليست تۋرالى ەلگٸ وقيعانى بٸلەتٸن شىعارسىز. تٸلشٸلٸك پۋنكتتٸ جابۋ تۋرالى ەكٸمشٸلٸك شەشٸم قابىلدانعاندا, ول جۋرناليست قىزدىڭ اياق استىنان «كٶزٸ اشىلىپ», سٶز بوستاندىعى جوق, قازاقستاندا بۇدان ەرٸ جۇمىس ٸستەۋ مٷمكٸن ەمەستٸگٸ ەسٸنە تٷسە كەتتٸ. نەگٸزٸ وعان وسىندا جۇمىستى جالعاستىرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسالعان بولاتىن. بۇل كٷلكٸنٸ كەلتٸرەدٸ. جۋرناليست ون جىل بويى لوندوندا تۇرىپ كەلدٸ, ەشقانداي لەم-ميم دەگەن جوق, ال ەندٸ كەلٸسٸمشارت ۋاقىتى تاياعاندا ول اياق استىنان تسەنزۋرا تۋرالى ەڭگٸمە ايتا باستادى.

- مەن بۇنداي مىسالدى تالقىلاپ, داۋلاسقىم كەلمەيدٸ. دەگەنمەن, سٸزدەن ناقتى ەستٸگٸم كەلەدٸ, بٸزدٸڭ تەلەارنالاردا تسەنزۋرا جوق دەپ ەسەپتەيسٸز بە?

- جٷيەلٸ تسەنزۋرا دەگەن جوق. مەملەكەتتٸك اقپاراتتىق تاپسىرما دەگەن ۇعىم بار ەكەنٸن ەسكە سالا كەتەيٸن. مەملەكەتتٸك تۇرعىدان الىپ قاراعاندا جارييالاۋعا قاجەتتٸ تاقىرىپتار بار. كەيدە مۇندايلار كٶپ بولىپ كەتۋٸ دە مٷمكٸن. بٸز دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك باعدارلاما, يندۋسترييالاندىرۋدىڭ مەملەكەتتٸك باعدارلاماسى تۋرالى ايتقىمىز كەلەدٸ. بٸز مەملەكەتتەن كەلەتٸن اقپاراتتار اعىنىن تەڭدەستٸرۋ بويىنشا جۇمىس ٸستەيتٸن بولامىز. ال قالعانىنىڭ بەرٸ - رەداكتسييانىڭ ەركٸندە.

- دەگەنمەن, مەملەكەتتٸك گازەتتەر مەن تەلەارنالاردىڭ جاساپ جاتقانىنا سٸزدٸڭ كٶڭٸلٸڭٸز تولادى عوي...

- جالپىلاما العاندا يە...

- وندا نەسٸنە قوبالجيسىز? بيلٸكتٸڭ اقپاراتتىق رەسۋرسى ٷلكەن, قۋاتتى. ال سٸز قايداعى بٸر بلوگەرلەردەن قورقىپ, الاڭدايسىز.

- بٸز قورقىپ وتىرعان جوقپىز. بٸز تەك بۇدان دا تيٸمدٸ ەرٸ جٷيەلٸ جۇمىس ٸستەگٸمٸز كەلەدٸ. بلوگەرلەردٸڭ جەكەلەگەن پوستارىن تىم اۋىر قابىلدايتىندار بار شىعار. الايدا, مەنٸڭ ويىمشا, ولاردىڭ باسىم بٶلٸگٸنٸڭ ەسەرٸ تۋرالى ارتىق ايتىلىپ جاتىر. جەكە مەنٸڭ پٸكٸرٸمە كەلسەك, ەڭ باستىسى, بٸز «دۇرىس ەل» بولۋعا تيٸسپٸز دەپ سانايمىن. بۇل تۋرالى مىسالى, ەلەمدەگٸ مەملەكەتتٸك برەندينگ سالاسىنىڭ جەتەكشٸ مامانى سايمون انحولت تا ايتقان بولاتىن. دەگەنمەن, مەنٸ شىنىمەن ابىرجىتاتىن مەسەلەلەر دە بارشىلىق. سٸز بٸلەسٸز بە, قازاقستاندا مەملەكەتتٸك كۆوتا ارقىلى جٷرەككە مىڭداعان وپەراتسييالار جاسالادى, تۋبەركۋلەزبەن اۋىراتىنداردىڭ سانى جارتىسىنان استامعا قىسقاردى, انا مەن بالا ٶلٸمٸ دە تٶمەندەپ كەلەدٸ. 12,5 مىڭ شاقىرىمنان اساتىن وپتيكالىق-تالشىقتى سۋپەرماگيسترال سالىندى. الايدا ەگەر سٸز ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ تالقىلاۋلارعا ٷڭٸلسەڭٸز, وندا بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ جاعدايى قۇردىمعا كەتٸپ بارا جاتقانداي ەسەردە بولاسىز. كەلەڭسٸزدٸكتەر ەتەك جايعانداي.

- الايدا سٸز كٷن سايىن حابار ارقىلى پوزيتيۆتەر تۋرالى ايتاسىز عوي.

- بۇل جامان با?

- بٸر جاعىنان ٶزٸڭٸز قاجەتتٸ تٷيمەشەنٸ باسۋدىڭ ورنىنا ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە قىڭقىلدايتىندارعا رەنجيسٸز. سوندا قالاي, ولاردى ينتەرنەتتە تسەنزۋرامەن بايلاپ ۇستاماقشىسىز با?

- ەگەر بٸز ۇدايى كٸم نە ايتادى, كٸم نە ويلايدى دەپ الاڭداي بەرسەك, مەملەكەتٸمٸز دامىمايدى. ساياسي ەرٸك دەگەن ۇعىم بار. بۇعان بٸزدٸڭ پرەزيدەنت ناعىز ٷلگٸ بولا الادى. ەلباسىنىڭ «الدىمەن ەكونوميكا, سودان كەيٸن ساياسات» ۇستانىمى بٸزدٸڭ مەملەكەتتٸگٸمٸزدٸڭ نەگٸزٸن بەرٸك قالاۋعا جاعداي جاسادى. بٸز ازاماتتاردىڭ پٸكٸرٸن مٷلدەم ەسكەرمەيمٸز دەپ ايتىپ وتىرعان جوقپىز. الايدا ينتەرنەت دەۋٸرٸندە قوعامدىق پٸكٸرتالاستىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸن دە ەسكەرۋ قاجەت. وندا ەموتسييالار باسىم دا, كەرٸسٸنشە راتسيوناليزم كەمشٸل. مەسەلەن, 70-شٸ جىلدارى «ٷندەمەۋ شيىرشىعى» اتتى پسيحولوگييالىق تەرمين پايدا بولدى - ادامدار باسىم كٶپشٸلٸكتٸڭ ويىمەن ٷيلەسپەيتٸن پٸكٸر ايتۋعا قورقاتىن. ەلەۋمەتتٸك جەلٸ پايدا بولعالى بۇل فەنومەن ودان سايىن كٷشەيدٸ. ەلەۋمەتتٸك جەلٸنٸڭ قازاقستاندىق سەگمەنتٸندە قۋدالاۋ, جەكەلەگەن ادامداردىڭ جاپپاي وبسترۋكتسييالانۋى قالاي جيٸلەپ كەتكەنٸن قاراڭىز. مۇندا ەڭگٸمە تسەنزۋرا تۋرالى بولىپ وتىرعان جوق, ەڭگٸمە ٶزٸن-ٶزٸ رەتتەۋ تۋراسىندا بولىپ وتىر.

- دەگەنمەن, ٸشٸڭٸزدە ەلەۋمەتتٸك جەلٸگە دەگەن رەنٸش بار سەكٸلدٸ. بٸلەسٸز بە, مەن سٸزدٸ تٷسٸنەمٸن, مەنٸڭ ٶزٸمنٸڭ دە ولاردان كٶڭٸلٸم قالادى, كٶپتەگەن حايتەرلەر بار, اقىماقتىق, بوس كٶپٸرمەلەر دە قانشاما, الايدا جاقسى جاعى دا از ەمەس.

- ەشقانداي دا رەنٸش جوق. بٸز بارلىق زاتقا وبەكتيۆتٸ قارايمىز. سونىمەن قوسا, حالىققا اقپارات جەتكٸزۋدە ەڭ تاماشا قۇرال - ينتەرنەت. ونى جوققا شىعارا دا المايمىز, مەملەكەت مۇنى پايدالانۋى كەرەك.

- دەگەنمەن, نەگە ادامدار جاقسى دٷنيەلەردٸ كٶرمەيدٸ دەپ ەسەپتەيسٸز? مەن مەسەلەن, سٸزدٸ فەيسبۋكتە وقىپ تۇرامىن, كەلمەي جاتىپ 7 مىڭنان استام وقىرمان جيناپ تا ٷلگەردٸڭٸز. ال مەنٸڭ فەيسبۋكتە وتىرعانىما بٸرنەشە جىل بولسا دا, وقىرماندارىم 9 مىڭنان ەرەڭ استى. سٸزگە لايك باسۋشىلار دا از ەمەس, باسپاسٶز پاراعىنداعى مەتٸنگە قاراعاندا شابىتتانا جازباساڭىز دا, 200-300 لايك مٸندەتتٸ تٷردە باسىلادى. بەلكٸم نەگاتيۆتٸ رەاكتسيياعا سٸزدٸڭ ٶزٸڭٸز شىرمالىپ قالعان شىعارسىز?

- مەن جازارماننىڭ بارلىعى جاعىمسىز دٷنيەلەردٸ عانا جازىپ جاتىر دەگەن جوقپىن. پوزيتيۆتٸ جاڭالىقتار جازاتىن ادامدار دا كٶپ, بٸر-بٸرٸنە لايك باسىپ جاتادى, لەبٸز بٸلدٸرٸپ, قالدىرادى, سەتتٸلٸك تٸلەپ جاتقاندارى قانشاما. بٸز ۋاقىت تالابىنان قالماۋىمىز كەرەك. اتاپ ايتقاندا, بلوگەرلەردٸ تٸركەۋ مەسەلەسٸنە كەلەيٸك. شىندىعىندا دا بٸز وسىنداي مٷمكٸندٸكتٸ ۇسىنىپ وتىرمىز. الايدا, بۇل ەركٸمنٸڭ ٶزٸ ەركٸنە بايلانىستى پروتسەسس بولۋى كەرەك. سىن-پٸكٸرلەرمەن بٸز ەلٸ دە جۇمىس ٸستەيمٸز. بۇنى نە ٷشٸن ٸستەمەكپٸز? مەسەلەن, ٶزەكتٸ ساياسي تاقىرىپتا جازاتىن بلوگەر بار دەلٸك, ونىڭ فوللوۆەرٸ 100 مىڭ. قازٸر مەملەكەتتٸك اقپاراتتىق تاپسىرىس اياسىندا بٸز تارالىمى 20 مىڭ بولاتىن كەيبٸر رەسپۋبليكالىق گازەتتەرمەن دە جۇمىس ٸستەيمٸز. وسى تۇرعىدان العاندا, كٸممەن جۇمىس ٸستەۋگە تيٸمدٸ بولاتىنىن قايتا قاراۋ مەسەلەسٸ كٶڭٸلگە قونادى ەمەس پە?! بٸز مٸنە دەل وسىنى جاساعىمىز كەلەدٸ. الايدا, بۇل ٷشٸن دە بەلگٸلٸ بٸر قۇقىقتىق, زاڭنامالىق شەشٸمدەر, قادامدار قاجەت.

- ياعني, سٸز بلوگەرلەردٸڭ ەرٸكتٸ تٷردە تٸركەۋدەن ٶتٸپ, مەملەكەتتٸك اقپاراتتىق تاپسىرىس ٷشٸن سٸزدەن قاراجات العانىن قالايسىز با? ال بۇنداعى تۇزاقتى بٸلەسٸز بە? بلوگەرگە ميلليون تەڭگە مەملەكەتتٸك تاپسىرىس بەرٸلگەننەن باستاپ, ونىڭ وقىرماندار سانى دا ازايادى.

- بۇل ەڭگٸمەگە بٸر جىلدان كەيٸن ورالايىق. مەن سٸزگە وسى نورما كٷشٸنە ەنگەننەن كەيٸنگٸ بٸر جىل ٶتكەن سوڭ ونىڭ قورىتىندىسى تۋرالى سۇحبات بەرۋگە ۋەدە بەرەمٸن. سٸز سوندا تٷسٸنەسٸز, ال قازٸر كەيبٸرەۋلەردٸ ادامداردى ارتىعىمەن دەرٸپتەپ وتىرسىز. بلوگەرلەردٸڭ بارلىعىن بٸردەي ماسسا رەتٸندە قابىلداۋعا بولمايدى, بۇل ولاي ەمەس.

- بلوگوسفەرا - بۇل قانداي دا بٸر شەكتٸ فورمات دەگەندٸ بٸلمەيتٸن, تٸپتٸ رەداكتورلىق تسەنزۋرا دا جوق ەرەكشە ورتا, ال سٸز بلوگەرلەردٸ وسىنداي تابيعي ورتادان ايىرعىڭىز كەلەتٸن سەكٸلدٸ.

- بٸز ەشكٸمنٸڭ دە بوستاندىعىن شەكتەپ, باسقا بٸرەۋلەرگە باسىمدىق بەرگەلٸ وتىرعان جوقپىز. بٸز ەڭ بٸرٸنشٸ كەزەكتە اقپارات جەتكٸزۋدٸڭ تيٸمدٸلٸگٸنە قارايمىز. بۇل بٸز بارلىق اقشانى الىپ, ونى بلوگەرلەرگە بەرە سالامىز دەگەن سٶز ەمەس. دەگەنمەن, تۇتاستاي رەداكتسييانىڭ قىزمەتٸنە قاراعاندا بٸر عانا ادامنىڭ مەيلٸنشە تيٸمدٸ بولاتىن تۇستارى دا بارشىلىق. بٸز وسىنى پايدالانۋعا تيٸسپٸز. مەملەكەتتٸك اقپارات الاڭىن تەك مەملەكەتتٸك باق-پەن تارىلتا بەرۋگە دە بولمايدى. سوندىقتان دا, بٸز تارگەتتەۋ دەپ اتالاتىن جولمەن جٷرٸپ بارامىز, ٶيتكەنٸ, بٸزدە حالىققا, حالىقتىڭ ەرتٷرلٸ جٸگٸنە, جاسىنا جەتكٸزگٸمٸز كەلەتٸن پايدالى ەرٸ قىزىقتى اقپاراتتار بارشىلىق. سونىڭ بٸرٸن مەسەلەن, جاستار ٷشٸن, بەلكٸم بلوگەرلەر ارقىلى ۇسىنعان جٶن بولاتىن شىعار. نەمەسە ۆاينەرلەر ارقىلى بەرەيٸك! مەملەكەت بۇل تۇرعىدان سٸرەسٸپ قالماۋى شارت.

- ول ٷشٸن بلوگەرلەردٸ تٸركەۋدٸڭ نە قاجەتٸ بار?

- سەبەبٸ بٸز ستاتۋسى جوق اداممەن قانداي دا بٸر شارتتىق قارىم-قاتىناس جاساي المايمىز.

- تٸركەلۋدٸ قالاماعان ادام ٶز بەتٸنشە جۇمىس ٸستەي مە?

- ەرينە. بٸراق, قۇقىقتىق شەڭبەردە عانا.

- ال بلوگەر مەملەكەتپەن شارت جاساسقانى تۋرالى حابارلاۋعا مٸندەتتٸ مە?

- مۇنىڭ بەرٸ تالقىلاناتىن, جەتٸلدٸرٸلەتٸن ۇساق-تٷيەكتەر. مەنٸڭ ويىمشا, مۇنداي مەسەلەلەردٸ بلوگەردٸڭ ٶزٸ شەشۋٸ تيٸس.

- بەرٸبٸر سۋ بەتٸنە شىعارادى عوي.

- قۇداي ٷشٸن. قازٸر دە كەيبٸر بلوگەرلەر ٶز ماتەريالدارى ارقىلى تابىس تاۋىپ جٷر, مۇنى سٸز جاقسى تٷسٸنەسٸز.

- اشىپ ايتىپ ٶتسەڭٸز?

- مەسەلەن, قانداي دا بٸر فيرما ٶزٸن جارنامالاعانىن, تٸپتٸ بەسەكەلەستەرٸنە قارسى جۇمىس ٸستەگەنٸن قالايدى. بۇل بلوگەرلەردٸڭ شارتتىق قارىم-قاتىناسى عوي. نەگە ولارعا مەملەكەتپەن بٸرٸگٸپ جۇمىس ٸستەمەسكە? يە, ونداي دا بار, بٸراق جارنامانىڭ قاعيداسى - ٶزٸڭدٸ ماقتا, باقتالاسىڭا سٶز تيگٸزبە. جالپى, قارا پيارعا بەت تٷزەۋگە بولمايدى, مەملەكەتتٸڭ كٶزدەگەنٸ دە بۇل ەمەس. قارا پيارعا ۇرىنۋ جالعان حابارعا ۇشىراۋ سەكٸلدٸ ٶتە ۇيات, بۇل ٶزٸن-ٶزٸ قادٸرلەيتٸن كەز كەلگەن باق-تىڭ ۇستانىمى جەنە بۇل ٷشٸن تۇتاس زاڭ قابىلداۋدىڭ قاجەتٸ جوق. بٸز مۇنى تالقىلاۋعا شىعاردىق. قولداعان نەمەسە قارسى بولعان بارلىق پٸكٸرلەر ەسكەرٸلەدٸ. مۇنىڭ بەرٸ جۋرناليستەرگە قارسى شىعۋ ٷشٸن ەمەس, ولاردىڭ پايداسى ٷشٸن جاسالىپ جاتىر.

- باق-قا قاتىستى كەز كەلگەن جاڭا زاڭ جۋرناليستەردٸڭ مٷددەسٸ ٷشٸن دەپ تٷسٸندٸرەدٸ. جۋرناليستەردٸ تالاي قۋدالادى, قىزمەت ٶرٸسٸن تارىلتتى, بٸراق وي مەن سٶز ٷنەمٸ ەركٸندٸككە ۇمتىلىپ, قورشاۋدى بۇزىپ-جارىپ شىعاتىنى - ٶمٸردٸڭ زاڭى, تابيعاتتىڭ زاڭى سولاي. سول كەزدە تاعى دا جاڭا زاڭ ويلاپ تاباتىن.

- بٸز قازٸر مەدياورتالىقتىڭ جيىرماسىنشى قاباتىندا وتىرمىز. قازٸر ساعات كەشكٸ 8 جەنە مەن سٸزگە سۇحبات بەرٸپ وتىرمىن. سٸز زاماناۋي عيماراتتا اقپارات مينيسترٸنە قالاعان سۇراعىڭىزدى قويىپ وتىرسىز. مەن دە سٸزدٸڭ بارلىق سۇراعىڭىزعا جاۋاپ بەرٸپ وتىرمىن - جاۋاپ بەرمەۋگە ەش حاقىم جوق. ال سٸز قىسىم تۋرالى شاعىمدانىپ وتىرسىز.

- بٸراق سٸز باسقاراتىن مينيسترلٸك جەر داۋىنا قاتىستى ميتينگتەردەن كەيٸن قۇرىلعان جوق پا?

- يە, بٸزدە قابىلداناتىن شارالاردى تٷسٸندٸرۋدە قيىندىقتار بار ەكەنٸ بەلگٸلٸ بولعان سوڭ, مەملەكەت باسشىسى وسىنداي شەشٸم قابىلدادى. سوندىقتان, بٸز بارىنشا قولايلى, قولجەتٸمدٸ بولۋعا تىرىسىپ جاتىرمىز. سونىمەن بٸرگە, قازٸر ورتالىق جەنە جەرگٸلٸكتٸ مەملەكەتتٸك ورگاندارعا ارنالعان بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىمەن ٶزارا قارىم-قاتىناس جٶنٸندەگٸ جاڭا قاعيدالار جازىلۋدا. ولار بارىنشا اشىق بولۋى تيٸس. بٷگٸندە ٷكٸمەتتٸڭ بارلىق وتىرىسى ونلاين ترانسلياتسييالانادى. قانداي دا بٸر شەشٸمدٸ ٷكٸمەتتٸك دەڭگەيدە قابىلداماستان بۇرىن, ول كەسٸپكەرلەر پالاتاسى مەن مەملەكەتتٸك ورگاندار جانىنداعى قوعامدىق كەڭەستەر نەمەسە قوعامدىق تىڭداۋلار ارقىلى ماقۇلداۋدان ٶتەدٸ. پارلامەنتتە بارلىق جۇمىس توپتارىنا, كوميتەتتەرگە, لەزدەمەنٸڭ ٶزٸنە رۇقسات بار. بٸزدە اقپاراتقا قولجەتٸمدٸلٸك تۋرالى زاڭ بار, سونىڭ نەگٸزٸندە «اشىق ٷكٸمەت» پورتالى قۇرىلدى. وندا زاڭ جوبالارىن, بيۋدجەتتٸك باعدارلامالاردى تالقىلاۋعا تٸكەلەي قاتىسۋعا بولادى, تٷرلٸ دەڭگەيدەگٸ شەنەۋنٸكتەرگە سۇراق قويىپ, سالالاردىڭ دامۋى تۋرالى بارلىق قاجەتتٸ مەلٸمەتتٸ الۋ مٷمكٸندٸگٸ بار. بٸزدٸڭ مينيسترلٸكتٸڭ قىزمەتٸ دە وسىعان سايادى - اشىقتىق جەنە مەملەكەتتٸك ساياساتتى تٷسٸندٸرۋ.

- سوندا دا ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر رازى ەمەس. قوعامداعى مۇنداي نيگيليزم نەدەن پايدا بولدى دەپ ويلايسىز? حالىققا كەلگەندە جولى بولمايتىن ٷكٸمەت تۋرالى انەكدوت بار عوي.

- جوق, بٸزدٸڭ حالىق لايىقتى, ابىرويلى. مەن مەملەكەت تاراپىنان حالىقپەن بايلانىسقا كٶبٸرەك كٶڭٸل بٶلۋ تۋرالى ايتىپ وتىرمىن.

- قازاقستان «كورپوراتسيياسىنداعى» پيار دەپارتامەنتٸنٸڭ ديرەكتورى رەتٸندە سٸزگە جٷكتەلگەن مٸندەت ٶتە اۋىر. جٷيەلٸ نەرسەلەر ٶزگەرمەسە دە, بارلىعىن جاقسى كٷيدە كٶرسەتۋٸڭٸز كەرەك. قوعامدىق قاتىناستاردى جاقسارتقىڭىز كەلەدٸ, الايدا ازاماتتىق سەكتور جوسپارلى تٷردە قىسپاققا الىنادى, ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدارمەن جۇمىس ٸستەۋ جىلدان-جىلعا قيىنداپ بارادى, ولار سالىق مەكەمەسٸنەن باسقا ەشكٸمگە ەسەپ بەرمەيدٸ. جاقىندا ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمنىڭ ديرەكتورى يرينا مەدنيكوۆاعا شابۋىل جاسالدى.

- كٸم? مەملەكەت پە?

- ول اتىراۋدا ٶتەتٸن جاسكەمپ جاستار كونفەرەنتسيياسىنا ۇشار كەزدە شابۋىلعا ۇشىراپ, تونالعان جەنە اقشاسى تٶلەنٸپ قويعان عيمارات يەلەرٸ, سوڭعى سەتتە شارانى ٶتكٸزۋدەن باس تارتقان. مەن مۇنداي كەزدەيسوقتىقتارعا سەنبەيمٸن.

- بۇل ەرينە راستالماعان پٸكٸر, مۇنداي مەسەلەلەردە فاكتٸلەرگە سٷيەنگەن جٶن.

- نەگە جاس وتان ٶز كونفەرەنتسييالارىنا عيمارات تابادى, ال جاسكەمپ تابا المايدى?

- بۇل جايىندا مەن ەشتەڭە ايتا المايمىن. بٸراق, قانداي دا بٸر تٸكەلەي بايلانىستى كٶرٸپ تۇرعان جوقپىن. قيتۇرقى ەرەكەتتەردٸڭ بەرٸ بٸردەي ماعان مەلٸم ەمەس. مەنٸڭشە, دەل وسىنداي مەسەلەلەر ٷشٸن ارنايى قۇرىلعان دٸن ٸستەرٸ جەنە ازاماتتىق قوعام مينيسترلٸگٸنە جٷگٸنگەن جٶن. ولاردىڭ مٸندەتٸ ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋىنا جەردەمدەسۋ.

- جۋرناليستەرگە كٶمەكتەسكٸسٸ كەلەدٸ, بلوگەرلەرگە كٶمەكتەسكٸسٸ كەلەدٸ, ٷەۇ مەن بيزنەسكە كٶمەكتەسكٸسٸ كەلەدٸ... بەلكٸم, مەملەكەتكە وسىلاردىڭ بەرٸن جايىنا قالدىرۋ كەرەك شىعار? مەملەكەتتٸڭ ازاماتتارعا جاساعان ەڭ ٷلكەن جاقسىلىعى - ولارعا دامىل بەرۋ شىعار?

- سٸزدٸڭ سٶزٸڭٸزدٸ كوممەنتارييسٸز قالدىرايىن. بٸراق, بٷگٸندە بارلىق سالالاردىڭ بٸرتە-بٸرتە مەملەكەت مەنشٸگٸنەن شىعارىلىپ جاتقانىن اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ.

- ال مەنٸڭ ويىمشا, بٸزدٸڭ قوعامدا مەملەكەتتٸڭ كٸرٸسپەيتٸن جەرٸ جوق, ونسىز العا باسا الماس ٷشٸن تاعى دا باس سۇعا تٷسكٸسٸ كەلەدٸ.

- كەلٸسپەيمٸن. مەملەكەتتٸك مەنشٸكتٸ جەكەشەلەندٸرۋ قانشالىقتى قۋاتتى تٷردە جٷزەگە اسىپ جاتقانىن كٶرٸپ وتىرسىز. مەملەكەت بولىپ جاتقان جاعدايدى ەسكەرەدٸ. كەشە بانكتٸ قۇتقارۋ قاجەت بولدى, تاعى سونداي جەيتتەردە مەملەكەت كٶمەككە كەلدٸ. سول كەزدە مەملەكەتتٸك قاراجات پەن مەنشٸكتٸ رەتتەيتٸن ۇلتتىق حولدينگ - «سامۇرىق قازىنا» قۇرىلدى. قازٸر «سامۇرىق» نىساندارىن جەكەشەلەندٸرۋ ٷردٸسٸ جٷرٸپ جاتىر. ەر سالا بويىنشا كوميسسييا بار, تۇتاستاي كەسٸپورىنداردى بيزنەسكە قايتارۋدا. مەملەكەت الداعى ۋاقىتتا كٸرٸسپەيتٸن بولادى. ول بٷگٸنگٸ ترەندتەرگە قاراپ, ەرتەڭگٸ, ودان ارعى كٷنگٸ ترەندتەردٸ بولجاپ باعامداعىسى كەلەدٸ.

- بولجام قانداي? ەرتەڭ, ارعى كٷنٸ نە كٷتٸپ تۇر?

- پرەزيدەنت اتاپ ٶتكەندەي, الدا مٷلدەم جاڭا زامان كٷتٸپ تۇر, بٸز جاڭا جاعدايدا ٶمٸر سٷرٸپ ٷيرەنەمٸز. كٶمٸرسۋتەگٸنە, مەتالعا باعا تٶمەندەپ كەتتٸ. سوندىقتان شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸ دامىتىپ, سالىق بازاسىن ۇلعايتىپ, ەرتاراپتاندىرۋىمىز قاجەت.

- رۋحاني بٸرلٸكتٸ نىعايتۋ ما? سٸز ٶتكەن اپتادا مينيسترلٸك القاسىندا رۋحاني بٸرلٸكتٸ نىعايتۋ قاجەت دەدٸڭٸز. رۋحاني بٸرلٸك دەگەن نە ٶزٸ, 2014 جىلى پۋتين ايتقان باعدارلامانى قايتالاپ كەرەگٸ نە?

- سٸز ايتىپ وتىرعان پۋتيننٸڭ باعدارلاماسىنىڭ بارلىق ەگجەي-تەگجەيٸن بٸلە بەرمەيمٸن. ۆلاديمير ۆلاديميروۆيچ رۋحانيلىق ۇعىمىنىڭ قانداي دا بٸر ەرەكشە تٷرٸن بٸلەدٸ دەپ ويلامايمىن. مەن ادامداردى بٸرٸكتٸرۋ ماعىناسىندا ايتتىم. قازاقستاندا بەيبٸتشٸلٸك, حالىقتاردىڭ دوستىعى باستى قۇندىلىق سانالادى.

- ۇلتتىق برەندكە قاجەتتٸلٸك قايدان تۋىندادى?

- ەڭگٸمە ەلدٸڭ قانداي دا بٸر نىشانىن ٶڭدەۋ جايىندا عانا. بۇل قازاقستاندى شەتەلدە تانىتۋ ٷشٸن عانا ەمەس, قازاقستاندىقتاردىڭ ٶزدەرٸ ٷشٸن دە اسا ماڭىزدى. ۇلتتىق برەند ەلدٸڭ ەكونوميكا, بٸلٸم بەرۋ, بارلىق سالالارىنداعى شىنايى جەتٸستٸكتەرٸمەن ٷندەسۋٸ تيٸس. جٷرٸپ جاتقان جاعدايلارمەن ٷيلەسپەيتٸن برەند قۇرۋعا بولمايدى. بايقاۋ ٶتكٸزۋ يدەياسىنىڭ ٶزٸن كەيبٸرٸ سىنعا الىپ جاتقانىن بٸلەمٸن. الماتىنىڭ وسىعان ۇقساس تەجٸريبەسٸن ەسكە تٷسٸرٸڭٸزشٸ. ولاردى جابىقتىعى, حالىقپەن بايلانىسى جوقتىعى ٷشٸن ايىپتادى. وسى جاعدايدى ەسكەرٸپ, بارىنشا اشىق كونكۋرس ٶتكٸزدٸك. بٸراق سىننان قاشىپ قۇتىلمادىق, بۇل جولى جۇمىستى كەسٸبي ماماندارعا سەنٸپ تاپسىرعىسى كەلمەدٸ.

- داۋىس بەرۋ بارىسىن باقىلادىڭىز با, كٸم جەڭەدٸ?

- ەزٸرگە قاراعان جوقپىن. تاعى قايتالاپ ايتامىن, داۋىس بەرۋ - ەكٸنشٸ كەزەڭ. ەلٸ وسى ماسسادان ٷزدٸك جۇمىستى تاڭدايتىن كەسٸبيلەر دەڭگەيٸندە فينال بولادى.

- قازاقستاندىقتار نەسٸمەن تاڭقالدىرۋدا?

- جۇمىستاردى قاراپ, قاتىسۋشىلاردىڭ قييال ەلەمٸنٸڭ ۇشقىرلىعىنا تاڭعالدىم. يدەيا ٶتە كٶپ. ساراپشىلاردىڭ ەندٸگٸ مٸندەتٸ وسىنىڭ بەرٸن بٸرٸكتٸرٸپ, ورتاق تٷيٸنٸن تابۋ. شەتەلدە بۇل قازاقستاننىڭ لوگوتيپٸ بولادى. بٸزدٸڭ مينيسترلٸك وسى كەزەڭدە ٶز مٸندەتٸن ورىنداپ قويدى دەپ ايتقىم كەلمەيدٸ. بٸز حالىقتىق بايقاۋ ۇيىمداستىرۋىمىز قاجەت. داۋىس بەرٸپ, وسىنىڭ بارلىعىن ٸرٸكتەپ-تاڭدايتىن كوميسسيياعا ۇسىنۋىمىز قاجەت. كوميسسييا قۇرامىن فينالعا جاقىن قالعان كەزدە جارييالايمىز. بەرٸ اشىق تٷردە ٶتەدٸ.

- قازاقستان ەل ٸشٸندە دە, سىرتتا دا مۇناي, سىبايلاس جەمقورلىق, بورات, توقال... دەگەن ۇعىمدار شەڭبەرٸنەن شىعا الماي جٷرگەنٸ ٶكٸنٸشتٸ. وسىنشاما تاپتاۋرىن دٷنيەلەردٸ بٸر نىشان ارقىلى ٶزگەرتۋگە بولادى دەپ ويلايسىز با?

- بۇل سٸزدٸڭ سۋبەكتيۆتٸ پٸكٸرٸڭٸز. مەن قازاقستاندى استانامەن بايلانىستىرامىن. تەرەزەگە قاراشى - استانا, ار جاقتا جازىق دالا, ودان ەرٸ تاۋلار, بٷركٸت, تۋعان اۋىل, مەكتەپ, وتباسى. مٷمكٸن سٸز سيياقتى قابىلدايتىندار دا بار شىعار. سٸز تەك تەرٸس جاعىن كٶرەسٸز.

- سۇراق بٸزدٸڭ ٶمٸرٸمٸزدٸ, ادامداردىڭ كٶڭٸل-كٷيٸن بٸلدٸرەتٸن مەسەلە جايىندا.

- ەركٸمنٸڭ ٶمٸرگە دەگەن كٶزقاراسى ەرتٷرلٸ. وعان وڭ مىسالدار دا جەتەرلٸك. بٸزدٸڭ مينيسترلٸك مەملەكەتتٸك قىزمەت كٶرسەتۋ سالاسىنا دا جەتەكشٸلٸك ەتەدٸ. حقكو - بۇل مەملەكەتتٸڭ سىبايلاس جەمقورلىقپەن كٷرەسٸنٸڭ جٷيەلٸ شەشٸمٸ ەمەس پە? قۇجات ەزٸرلەيتٸن ورگان مەن ادامنىڭ تٸكەلەي بايلانىسى جوق. بارلىق ٷدەرٸس اۆتوماتتاندىرىلعان. بۇرىن تٶلقۇجات الۋ ٷشٸن ادامدار قانشالىقتى كٷش جۇمساعانى دا ەلٸ كٷنگە ەسٸمٸزدە. باسقا مىسال: مەملەكەت قازٸر شەكتەلگەن سەرييالى ەرەكشە نٶمٸرلەردٸ ساتۋدى ٸسكە قوسۋدا. بۇرىن ٶزٸنٸڭ قىزمەتتٸك جاعدايىن تەرٸس پايدالانعان جاعدايلارعا دا بۇل جٷيەلٸ تەسٸل بولاتىن. وسىنىڭ بارلىعى سىبايلاس جەمقورلىقپەن جٷيەلٸ كٷرەس دەر ەدٸم. مەن سىبايلاس جەمقورلىقتى ەڭسەرۋدٸ تٶمەنگٸ جاقتان باستاۋ قاجەتتٸگٸنە سەنەمٸن, تاريحتا جوعارى جاقتا سىبايلاس جەمقورلىق بولسا, تٶمەندە ول جوق دەگەن مىسال جوق. سىبايلاس جەمقورلىق نە بار, نە جوق, ونىمەن نە كٷرەسٸپ جاتىر نە كٷرەسپەيدٸ دەگەن تٸكەلەي تٷسٸنٸك بار دەگەنگە سەنبەيمٸن. قازاقستاندا سىبايلاس جەمقورلىق بار - ونى بارلىعى بٸلەدٸ, شەنەۋنٸكتەرگە قاتىستى ورىن العان ٷردٸستەر ونىمەن كٷرەستٸڭ جٷرٸپ جاتقاندىعىن دا كٶرسەتەدٸ. سٸزدەر ماڭىزدى بٸر نەرسەنٸ تٷسٸنۋلەرٸڭٸز قاجەت. مەملەكەت سىبايلاس جەمقورلىقتى ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸككە قاۋٸپ رەتٸندە قابىلدايدى, تانيدى. مەملەكەت بٸرٸنشٸ كەزەكتە, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ تٷپ-تامىرىن جويۋعا مٷددەلٸ. بۇعان تاعى بٸر مىسال جٷز قادام, ۇلت جوسپارى. مەملەكەت باسشىسى تٷبەگەيلٸ شارالار قابىلداۋ قاجەتتٸگٸن تٷسٸنە وتىرىپ, حالىقارالىق قارجى ورتالىعى سۋديالارىنىڭ جارتىسى شەتەلدٸكتەر بولاتىنىن حابارلادى. بريتاندىق قۇقىق ەرەكەت ەتەدٸ. بۇل ٶتە مىقتى قادام.

- بۇل بٸزدٸڭ ەگەمەندٸ سوتتىڭ مىعىم ەمەستٸگٸن كٶرسەتەدٸ. ەگەر ٶز سوتىمىزعا سەنبەسەك, قايدان العا جىلجيمىز? نەگە ارقا سٷيەيمٸز? بۇل نەگٸزگٸ ٸرگەتاسىمىز ەمەس پە?

- ەڭگٸمە بٸزدٸڭ سوتتىڭ قاۋقارسىزدىعىندا ەمەس, شەتەل كاپيتالىنا, ينۆەستوردىڭ بريتاندىق سۋدياعا سەنٸمٸ جايىندا. بۇل سەنٸم جوعارى ەكەنٸن مويىنداۋىمىز قاجەت.

- حالىقتىڭ سوت جٷيەسٸنە سەنٸم ارتپاۋى قورقىنىشتى ەمەس پە? مەنٸڭشە بٸر جاعداي بولا قالسا, بەتٸن ەرٸ, اعىلشىن سۋدياسىنىڭ الدىندا تۇرسام, ەڭ قورقىنىشتىسى سول سيياقتى.

- ادامدار سەنبەيدٸ دەپ ويلامايمىن. ەگەر تاعى دا «100 قادامعا» كەلسەك, سوت رەفورماسى ٷردٸستٸ اۋديوجازباعا جازعانعا دەيٸن - مىقتى جولعا قويىلعان. مۇنىڭ بارلىعى اشىق ەرٸ ەدٸلەتسٸزدٸككە جول بەرمەۋگە نەگٸزدەلگەن. ازاماتتاردىڭ سەنٸمٸن كٷشەيتۋگە ارنالعان. پرەزيدەنت ادامزات الدىنا ٷش مٸندەت قويدى - ول بەيبٸتشٸلٸكتٸ, رۋحاني قۇندىلىقتى ساقتاپ, تابيعاتتى قورعاۋ. ەگەر ٶزٸڭ باعانا قوزعاعان رۋحاني بٸرلٸكتٸ - بەيبٸتشٸلٸكتٸ ساقتاپ, تابيعاتتى قورعاساق, شەشٸلمەيتٸن تٷيٸن جوق. بٸراق بۇل كٷندەلٸكتٸ تەر تٶگۋدٸ قاجەت ەتەتٸن ٷلكەن جۇمىس ەكەنٸن تٷسٸنۋٸمٸز قاجەت.

- سٸز پرەزيدەنتتٸڭ باسپاسٶز حاتشىسى, كەڭەسشٸسٸ بولدىڭىز, ەلباسىنىڭ جۋرناليستەرگە كٶزقاراسى جايلى ايتىپ بەرسەڭٸز? پرەزيدەنت كەڭەس ۋاقىتىندا ماقالا جازىپ, باسى پەلەگە قالا جازداعانىن ايتقان بولاتىن, وسى جاعداي بٸزدٸڭ ماماندىققا دەگەن اياۋشىلىق سەزٸمٸن تۋدىرمادى ما ەكەن?

- مەنٸڭشە, مۇنى اياۋشىلىقتان گٶرٸ, بۇل كەسٸپتٸڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنٸن تٷسٸنۋ دەسە دۇرىس بولاتىن سيياقتى. سولاي ەكەنٸن پرەزيدەنتتٸڭ بۇرىنعى باسپاسٶز حاتشىسى رەتٸندە تولىق سەنٸممەن ايتا الامىن. مۇنى پرەزيدەنتتٸك پۋل قۇرامىندا جۇمىس ٸستەگەندە ٶزٸڭٸز دە سەزگەن بولارسىز. جالپى العاندا, مەملەكەت باسشىسى جۋرناليستەرمەن ەڭگٸمەلەسۋگە ٷنەمٸ اشىق. ەر شارادان كەيٸن ولارمەن جٷزدەسۋگە تىرىسادى.

- نۇرسۇلتان نازارباەۆتٸڭ سٷيٸكتٸ گازەتٸن اتاساڭىز?

- ەلباسى كٶپ گازەتتەر وقيدى. ٶزٸنٸڭ مٸندەتتٸ تٷردە قارايتىن بەلگٸلٸ بٸر گازەتتەرٸ بار جەنە ول تۇراقتى تولىعىپ وتىرادى. سٸزدەر باق - پرەزيدەنت ٷشٸن مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ جيناعى سيياقتى قانداي دا بٸر رەسمي ارنالاردان بٶلەك باستى اقپارات كٶزدەرٸنٸڭ بٸرٸ ەكەنٸن تٷسٸنۋلەرٸڭٸز قاجەت. ول گازەتتەردەن وقىعان ماتەريالداردىڭ نەگٸزٸندە تاپسىرمالار دا بەرەدٸ. مەن ٶزٸم دە سونداي تاپسىرمالار الىپ تۇردىم.

- تەلەديدار كٶرە مە? حابار? قازاقستان? كتك?

- ەرينە, كٶرەدٸ. بٸرٸنشٸ كەزەكتە جاڭالىقتار, حاباردى دا, قازاقستاندى دا, باسقا ارنالاردى دا كٶرەدٸ. بٸلەتٸنٸم, پرەزيدەنت جاڭالىقتاردى عانا ەمەس, باسقا دا باعدارلامالاردى قارايدى. كەدٸمگٸ قالىپتى ادامدار سيياقتى سپورت, مۋزىكا, كينو كٶرەدٸ.

- پرەزيدەنت ينتەرنەت قاراي ما? سايتتاردى وقي ما?

- ەرينە, قارايدى. نەگٸزگٸ سايتتاردى تۇراقتى قاراپ وتىرادى. پرەزيدەنت جان-جاقتى تۇلعا ەكەنٸن ايتىپ ٶتكەنمٸن. ول بٸر اقپارات كٶزٸنە قادالىپ قالمايدى.

- ەلباسىنىڭ سٷيٸكتٸ بلوگەرٸ كٸم?

- مۇنداي مٷمكٸندٸكتەر تۋىپ جاتسا, ونى ەلباسىنىڭ ٶزٸنەن سۇراۋ كەرەك سيياقتى

- سوندا دا?

- ايدان كەرٸبجانوۆ... قالجىڭدايمىن.